วิตามินซีทาผิวออกซิไดซ์ง่ายจริงไหม แล้วช่วยเรื่องจุดด่างดำและความกระชับผิวได้จริงหรือเปล่า

เซรั่มวิตามินซีเป็นผลิตภัณฑ์ที่คนดูแลผิวแทบทุกคนต้องเคยลองใช้สักครั้ง เพราะมีชื่อเสียงเรื่องช่วยให้จุดด่างดำจางลงและผิวดูกระชับขึ้นมาโดยตลอด

แต่ในขณะเดียวกัน วิตามินซีก็มีชื่อว่าสัมผัสอากาศแล้วเปลี่ยนสีไว จนประสิทธิภาพลดลงตามไปด้วย พูดง่ายๆ คือเป็นสารที่ดีก็จริง แต่ก็ดูแลยากไปพร้อมกัน สองเรื่องนี้ติดมาด้วยกันเสมอ นี่จึงเป็นเหตุผลที่เวลาเลือกเซรั่มสักขวด เราไม่ได้ดูแค่ส่วนผสมบนฉลาก แต่ต้องดูสีขวดและวิธีบรรจุด้วย บทความนี้จะพาไปดูทีละประเด็น ทั้งเหตุผลที่ว่าทำไมวิตามินซีถึงช่วยเรื่องจุดด่างดำได้ และทำไมถึงเป็นสารที่ดูแลยากขนาดนี้

ทำไมวิตามินซีถึงว่ากันว่าช่วยเรื่องจุดด่างดำ?

เมื่อผิวโดนแสงแดด เซลล์ที่เรียกว่าเมลาโนไซต์จะสร้างเม็ดสีเมลานินขึ้นมา เมลานินเป็นกลไกป้องกันตามธรรมชาติของร่างกายเพื่อปกป้องผิวจากรังสียูวี แต่ถ้าเม็ดสีนี้สะสมรวมตัวกันในจุดใดจุดหนึ่งมากเกินไป ก็จะกลายเป็นฝ้าหรือจุดด่างดำที่มองเห็นได้

วิตามินซีเข้าไปแทรกแซงกระบวนการสร้างเมลานินนี้โดยตรง ช่วยให้เม็ดสีเกิดขึ้นน้อยลง ไม่ใช่การลบจุดด่างดำที่เกิดขึ้นแล้ว แต่เป็นการชะลอไม่ให้สีเข้มขึ้นมากกว่า โดยทั่วไปต้องทาต่อเนื่องราว 8 ถึง 12 สัปดาห์ กว่าจะเริ่มเห็นความเปลี่ยนแปลงชัดเจน นี่จึงเป็นเหตุผลที่มักบอกกันว่าห้ามใจร้อน

ลองนึกภาพการสะสมของรังสียูวีในผิวเหมือนกับยอดเงินในบัญชีธนาคาร แดดที่โดนวันนี้ไม่ได้ทำให้จุดด่างดำเกิดขึ้นทันที แต่จะค่อยๆ สะสมทีละนิดทุกวัน จนถึงจุดหนึ่งก็ปรากฏเป็นเม็ดสีที่มองเห็นได้ชัดเจน ดังนั้นวิตามินซีก็ไม่ใช่ว่าทาวันเดียวแล้วจบ แต่เป็นตัวช่วยชะลอความเร็วของการสะสมนี้ทีละนิดในทุกวัน

เมลานินถูกสร้างขึ้นด้วยกระบวนการแบบไหนกันแน่?

หากอธิบายให้เข้าใจง่ายๆ กระบวนการสร้างเมลานินเริ่มจากกรดอะมิโนที่ชื่อไทโรซีน ผ่านเอนไซม์ไทโรซิเนส แล้วเปลี่ยนรูปไปทีละขั้นจนกลายเป็นเม็ดสีดำในที่สุด ไทโรซิเนสทำหน้าที่เหมือนกุญแจที่เปิดสวิตช์ให้กระบวนการทั้งหมดเริ่มทำงาน

ยิ่งเอนไซม์ตัวนี้ทำงานมากเท่าไร เมลานินก็จะยิ่งถูกสร้างมากและเร็วขึ้นเท่านั้น เมื่อผิวโดนแสงแดด ร่างกายจะส่งสัญญาณให้เอนไซม์นี้ทำงานหนักขึ้น จึงเป็นเหตุผลที่หน้าหมองคล้ำง่ายในช่วงหน้าร้อนหรือตอนออกกลางแจ้งบ่อยๆ

หลายคนคงเคยเจอว่าไปเที่ยวทะเล เล่นน้ำอยู่ 3 ถึง 4 วัน ผิวไม่ได้คล้ำทันทีตอนนั้น แต่กลับค่อยๆ เข้มขึ้นในช่วง 3 ถึง 7 วันถัดมา นั่นเป็นเพราะไทโรซิเนสเพิ่งได้รับสัญญาณจากรังสียูวีแล้วเริ่มทำงานหนักในภายหลัง ด้วยเหตุนี้ การดูแลผิวหลังโดนแดดไปแล้วจึงยังมีความหมาย เพราะช่วยชะลอไม่ให้เม็ดสีเข้มขึ้นไปมากกว่าเดิมได้

วิตามินซีเข้าไปแทรกแซงตรงจุดไหนของกระบวนการนี้?

วิตามินซี หรือกรดแอสคอร์บิก มีรายงานว่าทำหน้าที่ยับยั้งการทำงานของเอนไซม์ไทโรซิเนสนี้ เปรียบเหมือนการกดสวิตช์ของโรงงานผลิตเม็ดสีให้ทำงานช้าลง

นอกจากนี้วิตามินซียังมีคุณสมบัติรีดักชัน คือดึงสารตัวกลางของเมลานินที่กำลังออกซิไดซ์ไปทางสีเข้มให้ย้อนกลับมาเป็นสีอ่อนอีกครั้ง เหมือนดึงปฏิกิริยาที่กำลังเข้มขึ้นให้หันกลับมาทางสว่างแทน เมื่อสองกลไกนี้ทำงานร่วมกัน การใช้ต่อเนื่องจึงช่วยให้สีผิวสม่ำเสมอขึ้นและจุดด่างดำจางลงตามที่มีรายงานไว้

ฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระช่วยผิวได้อย่างไรบ้าง?

เมื่อผิวโดนสิ่งกระตุ้นอย่างรังสียูวี ฝุ่นละออง หรือความเครียด โมเลกุลที่ไม่เสถียรอย่างอนุมูลอิสระจะเพิ่มขึ้น อนุมูลอิสระคือโมเลกุลที่ขาดอิเล็กตรอนไปหนึ่งตัว จึงไปแย่งอิเล็กตรอนจากเนื้อเยื่อปกติอย่างเยื่อหุ้มเซลล์หรือคอลลาเจนรอบข้าง ทำให้เกิดความเสียหาย ลองนึกภาพเป็นปฏิกิริยาลูกโซ่แบบโดมิโนที่ลามไปเรื่อยๆ ก็จะเข้าใจง่ายขึ้น

วิตามินซีเป็นสารต้านอนุมูลอิสระที่ยื่นอิเล็กตรอนของตัวเองให้อนุมูลอิสระก่อน เพื่อหยุดปฏิกิริยานี้ไว้ เหมือนเป็นเกราะป้องกันที่ยอมเสียสละตัวเองไม่ให้โดมิโนลามต่อไป เมื่ออนุมูลอิสระถูกดักจับไว้ตั้งแต่ต้น คอลลาเจนและเยื่อหุ้มเซลล์ก็เสียหายน้อยลง และมีรายงานว่าช่วยชะลอความเร็วของริ้วรอยที่เกิดจากแสงแดดได้

เช่น วันที่อยู่กลางแจ้งนานเกิน 2 ถึง 3 ชั่วโมง แล้วรู้สึกว่าผิวแสบร้อนหรือไวต่อสิ่งกระตุ้นผิดปกติ ก็มักเป็นผลจากอนุมูลอิสระที่เพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็วในช่วงเวลาสั้นๆ ไปกระตุ้นเซลล์ผิว ด้วยเหตุนี้ การทาวิตามินซีก่อนออกแดดจึงช่วยได้มากกว่า เพราะสามารถดักจับอนุมูลอิสระได้ทันทีที่เกิดขึ้น

ที่บอกว่าช่วยการสร้างคอลลาเจนหมายความว่าอย่างไร?

คอลลาเจนเปรียบเหมือนเสาโครงสร้างที่ค้ำยันผิวอยู่ข้างใต้ ยิ่งเสานี้แน่นและแข็งแรงเท่าไร ผิวก็ยิ่งไม่หย่อนคล้อยและคงความกระชับได้ดี แต่คอลลาเจนไม่ได้เกิดขึ้นเองในร่างกายแบบง่ายๆ ต้องอาศัยเอนไซม์บางชนิดช่วยจึงจะสร้างสมบูรณ์ได้

วิตามินซีทำหน้าที่เป็นโคเอนไซม์ที่ช่วยให้เอนไซม์สร้างคอลลาเจนเหล่านี้ทำงานได้อย่างสมบูรณ์ เหมือนกุญแจที่ต้องพอดีกับแม่กุญแจถึงจะเปิดประตูได้ มีรายงานว่าเอนไซม์สังเคราะห์คอลลาเจนจะทำงานปกติได้ก็ต่อเมื่อมีวิตามินซีอยู่ด้วย ดังนั้นหากขาดวิตามินซี คอลลาเจนก็จะสร้างได้ไม่สมบูรณ์ ในทางกลับกัน ถ้าได้รับเพียงพอ กระบวนการสร้างคอลลาเจนก็จะดำเนินไปได้ราบรื่นขึ้น

เรื่องนี้มีตัวอย่างที่รู้จักกันดี คือลูกเรือสมัยก่อนที่ต้องเดินเรือติดต่อกันนานกว่า 3 เดือน โดยไม่ได้กินผักผลไม้สด จนเป็นโรคลักปิดลักเปิด เหงือกเปื่อยและแผลหายช้า ซึ่งสาเหตุก็มาจากการขาดวิตามินซีจนร่างกายสร้างคอลลาเจนไม่ได้นั่นเอง จะเห็นได้ว่าวิตามินซีกับคอลลาเจนเป็นคู่ที่แยกกันไม่ออก และเซรั่มที่ทาบนผิวก็เป็นการนำหลักการเดียวกันนี้มาใช้บนพื้นผิวหน้าโดยตรง

ในขณะเดียวกัน ฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระที่พูดถึงก่อนหน้านี้ก็ช่วยปกป้องคอลลาเจนไปพร้อมกัน เพราะอนุมูลอิสระจะไปกระตุ้นเอนไซม์ที่ทำหน้าที่เหมือนกรรไกรตัดคอลลาเจน (MMP หรือเอนไซม์สลายคอลลาเจน) ให้ทำงานมากขึ้น เมื่อวิตามินซีลดอนุมูลอิสระลง การตัดทำลายนี้ก็ลดลงตามไปด้วย จึงเป็นการช่วยคอลลาเจนสองทาง ทั้งสร้างใหม่และทำลายให้น้อยลง

แล้วทำไมถึงออกซิไดซ์ได้ง่ายขนาดนี้?

จากที่กล่าวมา วิตามินซีเป็นสารที่ดีมากก็จริง แต่ปัญหาคือมันไม่เสถียรทางเคมีค่อนข้างสูง วิตามินซี หรือที่เรียกให้ถูกต้องว่ากรดแอล-แอสคอร์บิก มีคุณสมบัติที่พอเจอออกซิเจน แสง หรือความร้อน ก็จะสูญเสียอิเล็กตรอนและเปลี่ยนเป็นสารอื่นไปเอง

การเปลี่ยนแปลงนี้คือการออกซิเดชัน หลายคนคงเคยเห็นเซรั่มที่ตอนแรกใสแล้วเปลี่ยนเป็นสีเหลืองเมื่อเวลาผ่านไป และเข้มขึ้นเป็นสีน้ำตาลในที่สุด นี่คือสัญญาณว่าการออกซิเดชันกำลังเกิดขึ้น ที่น่าแปลกคือคุณสมบัติเดียวกับที่ทำให้มันยอมยื่นอิเล็กตรอนให้อนุมูลอิสระก่อนใคร ก็เป็นเหตุผลเดียวกับที่มันทำปฏิกิริยากับออกซิเจนในอากาศได้ง่ายเช่นกัน คุณสมบัติที่เป็นเกราะป้องกันจึงกลายเป็นจุดอ่อนที่ทำให้ตัวมันเองเสื่อมสภาพเร็วไปด้วย

หลักการเดียวกันนี้เห็นได้จากแอปเปิ้ลหรือมะนาวที่หั่นทิ้งไว้แล้วเนื้อเปลี่ยนเป็นสีน้ำตาล เพราะวิตามินซีในผลไม้สัมผัสอากาศแล้วออกซิไดซ์จนสีเปลี่ยนไป ในขวดเซรั่มก็เกิดเรื่องเดียวกัน เพียงแต่ช้ากว่าเท่านั้น ดังนั้นแค่เปิดปิดฝาบ่อยๆ หรือวางไว้บนโต๊ะเครื่องแป้งที่โดนแสงแดด ก็ทำให้ความเร็วของการออกซิเดชันเพิ่มขึ้นได้อย่างเห็นได้ชัด

ถ้าทายิตามินซีที่ออกซิไดซ์แล้วต่อไปจะมีปัญหาไหม?

วิตามินซีที่ออกซิไดซ์ไปแล้วจะสูญเสียฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระและฤทธิ์ทำให้ผิวกระจ่างใสไปเกือบทั้งหมดตามที่มีรายงานไว้ พูดง่ายๆ คือกลายเป็นเหมือนน้ำเปล่าที่แทบไม่มีผลอะไร นอกจากนี้ยังมีรายงานว่าสารพลอยได้ที่เกิดขึ้นระหว่างการออกซิเดชันอาจไปกระตุ้นผิวได้ด้วย จึงแนะนำให้หยุดใช้ผลิตภัณฑ์ที่สีเปลี่ยนไปอย่างเห็นได้ชัด

ด้วยเหตุนี้ ผู้ผลิตจึงใช้วิธีต่างๆ เพื่อลดปัญหาการออกซิเดชัน

• บรรจุในขวดแก้วสีเข้มหรือภาชนะที่ปิดสนิท เพื่อลดการสัมผัสแสงและอากาศให้น้อยที่สุด ชะลอจุดเริ่มต้นของการออกซิเดชัน
• ใช้อนุพันธ์วิตามินซีที่เสถียรขึ้น เช่น แอสคอร์บิลกลูโคไซด์ (ascorbyl glucoside) หรือแมกนีเซียมแอสคอร์บิลฟอสเฟต (magnesium ascorbyl phosphate) ซึ่งปรับโครงสร้างเล็กน้อยให้ทำปฏิกิริยากับออกซิเจนน้อยลง
• จำหน่ายในบรรจุภัณฑ์ขนาดเล็ก เพื่อลดจำนวนครั้งและระยะเวลาที่สัมผัสอากาศหลังเปิดใช้ ป้องกันไม่ให้ออกซิไดซ์มากเกินไปก่อนใช้หมด

ควรเลือกความเข้มข้นและสูตรอย่างไร?

กรดแอล-แอสคอร์บิกในรูปแบบบริสุทธิ์ขึ้นชื่อเรื่องดูดซึมและออกฤทธิ์ได้ดี แต่ก็ออกซิไดซ์เร็วและอาจระคายเคืองได้มากกว่าเช่นกัน ความเข้มข้นที่มักพูดถึงว่าสมดุลระหว่างประสิทธิภาพและการระคายเคืองอยู่ที่ 10 ถึง 20% และมีรายงานว่าความเข้มข้นสูงไม่ได้แปลว่าดีกว่าเสมอไป

สำหรับผิวแพ้ง่าย อนุพันธ์วิตามินซีที่กล่าวไปข้างต้นเป็นทางเลือกที่ดี เพราะเมื่อดูดซึมเข้าผิวแล้วจะค่อยๆ ถูกเปลี่ยนเป็นวิตามินซีบริสุทธิ์ด้วยเอนไซม์ในร่างกาย แม้จะเห็นผลช้ากว่า แต่มีความเสถียรและระคายเคืองน้อยกว่าตามที่มีข้อมูลระบุไว้ เช่น หากผิวค่อนข้างบอบบางแล้วเริ่มใช้วิตามินซีบริสุทธิ์เข้มข้น 20% ทันที อาจเกิดอาการแสบหรือแดงได้ กรณีนี้ควรเริ่มจากความเข้มข้นต่ำหรืออนุพันธ์วิตามินซีก่อน ดูปฏิกิริยาของผิวแล้วค่อยๆ เพิ่มความเข้มข้นขึ้น จะปลอดภัยกว่า

ไม่ว่าจะเลือกใช้รูปแบบไหน สิ่งที่เน้นย้ำเสมอคือควรทาวิตามินซีตอนเช้าแล้วตามด้วยครีมกันแดด เพื่อให้ฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระทำงานได้เต็มที่จริงๆ เพราะวิตามินซีเป็นสารที่ดักจับอนุมูลอิสระตั้งแต่ก่อนเกิด การใช้ร่วมกันในช่วงเวลาที่โดนแดดบ่อยจึงสมเหตุสมผลที่สุด ในทางกลับกัน หากทาแค่วิตามินซีแต่ข้ามครีมกันแดดไป ก็เหมือนถือโล่ไว้ในมือแต่ไม่ยอมออกไปสู้ ทำให้ได้ประโยชน์ไม่ถึงครึ่งของที่ควรจะได้

References

Korean Dermatological Association, Ministry of Food and Drug Safety (MFDS), American Academy of Dermatology (AAD), and U.S. Food and Drug Administration (FDA).