ครีมกันแดดฟิสิคัลกับเคมีต่างกันอย่างไร รวมถึงคราบขาวและรอบการทาซ้ำ

แม้จะไม่ใช่ฤดูร้อน หลายคนก็รู้ดีว่าครีมกันแดดเป็นสิ่งที่ต้องทาทุกวัน แต่พอลองพลิกดูฉลากส่วนผสมจริง ๆ กลับเจอคำว่ากันแดดฟิสิคัลกับกันแดดเคมีที่ฟังดูไม่คุ้นเคย และอธิบายความแตกต่างที่แท้จริงได้ยาก

ความจริงแล้วทั้งสองแบบนี้มีวิธีป้องกันรังสียูวีที่ต่างกันโดยสิ้นเชิง แบบหนึ่งสะท้อนแสงออกไปจากผิว อีกแบบดูดซับแสงแล้วทำให้มันหายไปเลย เมื่อเข้าใจหลักการนี้แล้ว จะเข้าใจได้เองว่าทำไมผลิตภัณฑ์บางตัวถึงทาแล้วหน้าขาวโพลน ในขณะที่บางตัวทาแล้วเกิดการระคายเคือง

รังสียูวีเอกับยูวีบีทำอะไรกับผิว?

แสงอาทิตย์มีรังสียูวีซึ่งแบ่งตามความยาวคลื่น รังสียูวีเอ (UVA) มีความยาวคลื่นมาก (320-400 นาโนเมตร) จึงสามารถทะลุลงไปถึงชั้นหนังแท้ซึ่งเป็นชั้นลึกของผิว ชั้นหนังแท้เป็นที่อยู่ของคอลลาเจน โปรตีนที่ทำหน้าที่เหมือนเสาค้ำความยืดหยุ่นของผิว รังสียูวีเอจึงไปถึงเสาค้ำเหล่านี้และค่อย ๆ ทำลายมันไปทีละน้อย

ด้วยเหตุนี้รังสียูวีเอจึงไม่ทำให้เกิดรอยแดงหรือแสบร้อนทันทีเหมือนแดดเผา แต่กลับเป็นตัวการหลักที่ทำให้เกิดริ้วรอยและผิวหย่อนคล้อยเมื่อสะสมนานหลายสิบปี ที่สำคัญคือรังสียูวีเอมีพลังทะลุกระจกได้ ดังนั้นแม้อยู่ในอาคารก็ยังได้รับรังสีนี้อยู่ดี เช่น คนที่นั่งทำงานใกล้หน้าต่างเป็นเวลานาน แม้จะไม่ไหม้แดดแต่ก็อาจรู้สึกว่าผิวหมองคล้ำลงทีละนิด ซึ่งเป็นผลจากการสะสมของรังสียูวีเอนั่นเอง

ในทางกลับกัน รังสียูวีบี (UVB) มีความยาวคลื่นสั้นกว่า (290-320 นาโนเมตร) จึงไปไม่ถึงชั้นหนังแท้ ส่วนใหญ่จะถูกดูดซับที่ชั้นหนังกำพร้าซึ่งเป็นผิวชั้นบนสุด แต่ด้วยพลังงานที่สูง รังสียูวีบีจึงทำให้ผิวไหม้แดดได้ในเวลาอันสั้น การที่ผิวแดงและแสบร้อนหลังนั่งเล่นที่ชายหาดเพียง 1-2 ชั่วโมงในหน้าร้อน ก็เป็นผลจากรังสียูวีบีนี้เอง

ที่จริงแล้วชั้นหนังกำพร้าไม่มีหลอดเลือดอยู่เลย แต่เมื่อเซลล์ผิวชั้นนี้ถูกรังสียูวีบีทำลาย จะปล่อยสารอักเสบออกมา ทำให้หลอดเลือดในชั้นหนังแท้ที่อยู่ด้านล่างขยายตัวจนผิวแดงขึ้น อาการแดงและแสบร้อนแบบแดดเผาจึงเป็นผลจากการตอบสนองของหลอดเลือดในชั้นหนังแท้ ไม่ใช่ชั้นหนังกำพร้าโดยตรง ส่วนรังสียูวีเอเพียงแค่ค่อย ๆ ทำลายคอลลาเจนสะสมไปเรื่อย ๆ โดยไม่ก่อให้เกิดการอักเสบเฉียบพลันรุนแรงแบบนั้น จึงไม่เจ็บหรือแดงทันทีและผ่านไปอย่างเงียบ ๆ

ครีมกันแดดฟิสิคัลป้องกันรังสียูวีอย่างไร?

กันแดดฟิสิคัลใช้อนุภาคโลหะขนาดจิ๋ว เช่น ซิงค์ออกไซด์ (zinc oxide) หรือไทเทเนียมไดออกไซด์ (titanium dioxide) เป็นส่วนผสมหลัก อนุภาคเหล่านี้จะเกาะอยู่บนผิวเหมือนเป็นฟิล์มบาง ๆ

เมื่อรังสียูวีพุ่งเข้ามาที่ผิว อนุภาคโลหะเหล่านี้จะทำหน้าที่เหมือนกระจกบานเล็ก ๆ คอยสะท้อนหรือกระจายแสงออกไปรอบทิศทาง แสงจึงเปลี่ยนทิศทางตั้งแต่อยู่บนผิว ก่อนที่จะทะลุเข้าไปข้างในด้วยซ้ำ ลองนึกภาพผ้าห่มฟอยล์เงินที่ใช้เวลาปีนเขาในหน้าหนาว ฟอยล์นั้นสะท้อนความร้อนที่กำลังจะออกจากร่างกายกลับเข้าไป อนุภาคโลหะในกันแดดฟิสิคัลก็ทำงานคล้ายกัน เพียงแต่สะท้อนรังสียูวีออกไปก่อนที่มันจะแตะผิว

ด้วยวิธีนี้ กันแดดฟิสิคัลจึงกันไม่ให้รังสียูวีมาสัมผัสเซลล์ผิวได้เลย โดยไม่ต้องอาศัยปฏิกิริยาเคมีใด ๆ จึงระคายเคืองน้อย และเป็นที่รู้กันว่าใช้ได้ค่อนข้างปลอดภัยแม้กับผิวแพ้ง่ายหรือผิวเด็กเล็ก เพราะปฏิกิริยาเคมีต้องอาศัยการที่ส่วนผสมจับตัวกับผิว แต่กันแดดฟิสิคัลไม่ต้องผ่านขั้นตอนนั้นเลย โอกาสเกิดการระคายเคืองหรือแพ้จึงต่ำตามไปด้วย

อีกจุดที่น่าสนใจคือ การสะท้อนแสงเป็นปฏิกิริยาทางกายภาพล้วน ๆ จึงให้ผลทันทีตั้งแต่วินาทีที่ทา ไม่ต้องรอให้ส่วนผสมซึมเข้าผิวแล้วเกิดปฏิกิริยาก่อน นี่คือเหตุผลที่ทำให้อุ่นใจได้แม้ต้องรีบออกจากบ้านกะทันหัน

ครีมกันแดดเคมีป้องกันรังสียูวีด้วยวิธีใด?

กันแดดเคมีใช้สารประกอบที่มีคาร์บอนเป็นโครงสร้างหลัก เช่น อาโวเบนโซน (avobenzone) หรือออกทิโนเซต (octinoxate) ส่วนผสมเหล่านี้ไม่สะท้อนแสง แต่ดูดซับพลังงานจากรังสียูวีเข้าสู่ตัวมันเองโดยตรง

เมื่อโมเลกุลดูดซับรังสียูวีเข้าไป มันจะเข้าสู่สถานะพลังงานสูงชั่วขณะ กลายเป็นสภาวะไม่เสถียร เหมือนสปริงที่ถูกกดแล้วดีดตัวกลับ โมเลกุลนี้จะกลับคืนสู่รูปเดิมอย่างรวดเร็ว พร้อมปล่อยพลังงานที่ดูดซับไว้ออกมาในรูปของความร้อน คล้ายกับตอนที่มือแตะหม้อร้อนแล้วรีบดึงออกทันที รับความร้อนไว้เพียงชั่วครู่ แต่ไม่ยอมเก็บไว้นาน แล้วปล่อยความร้อนออกไปพร้อมกลับสู่สภาพเดิม

สุดท้ายแล้ว พลังงานแสงอันตรายจากรังสียูวีจึงถูกเปลี่ยนเป็นความร้อนเล็กน้อยแล้วหายไป ก่อนที่จะทำอันตรายต่อผิว แต่เมื่อปฏิกิริยานี้เกิดซ้ำ ๆ ตัวส่วนผสมเองก็จะค่อย ๆ สลายตัวไปด้วย จึงเป็นที่รู้กันว่าประสิทธิภาพการป้องกันของกันแดดเคมีจะค่อย ๆ ลดลงตามเวลา เหมือนสปริงที่ถูกกดแล้วดีดซ้ำ ๆ นับครั้งไม่ถ้วน ความยืดหยุ่นย่อมลดลงในที่สุด โมเลกุลของกันแดดเคมีก็เช่นกัน เมื่อต้องดูดซับรังสียูวีแล้วปล่อยความร้อนซ้ำ ๆ หลายร้อยครั้งต่อวัน โครงสร้างก็ค่อย ๆ เสื่อมสภาพลงไปทีละนิด

และต่างจากกันแดดฟิสิคัลตรงที่กันแดดเคมีไม่ให้ผลทันที เพราะต้องรอให้ส่วนผสมยึดเกาะเป็นฟิล์มบาง ๆ บนผิวอย่างมั่นคงก่อน ปฏิกิริยาการดูดซับถึงจะเริ่มทำงานได้เต็มที่ จึงแนะนำให้ทาล่วงหน้าประมาณ 20-30 นาทีก่อนออกแดด หากข้ามขั้นตอนนี้แล้วออกไปเจอแดดทันที ก็เท่ากับรับรังสียูวีในขณะที่ส่วนผสมยังไม่พร้อมทำงาน

ทำไมคราบขาวจึงเด่นในครีมกันแดดฟิสิคัล?

คราบขาวคืออาการที่ผิวดูขาวโพลนหลังทากันแดด ซึ่งมักพบในกันแดดฟิสิคัลเป็นหลัก

สาเหตุอยู่ที่ขนาดอนุภาค อนุภาคซิงค์ออกไซด์หรือไทเทเนียมไดออกไซด์มีคุณสมบัติสะท้อนแสงที่ตามองเห็นได้บางส่วนไปพร้อมกับรังสียูวี ทำให้แม้ทาบาง ๆ ก็ยังดูเหมือนมีฟิล์มสีขาวเคลือบอยู่บนผิว เปรียบเหมือนทาสีขาวบนกำแพงเพียงชั้นเดียวบาง ๆ ก็ยังบังสีเดิมด้านล่างจนดูขาวไปทั้งหมด เมื่ออนุภาคสะท้อนแสงออกไป สีผิวที่แท้จริงด้านล่างก็ไม่สามารถปรากฏออกมาได้ตามปกติ กลายเป็นเหมือนมีฟิล์มสีขาวคลุมทับอยู่แทน

ปัจจุบันมีผลิตภัณฑ์ที่บดอนุภาคให้ละเอียดจนถึงระดับนาโนมากขึ้น ทำให้คราบขาวลดลงไปมาก แต่ก็ยังเป็นที่รู้กันว่าไม่สามารถกำจัดให้หมดไปได้ทั้งหมด ในทางตรงข้าม กันแดดเคมีไม่สะท้อนแสง แต่ดูดซับเพียงอย่างเดียว จึงมักทาแล้วเนียนใสไปกับผิวได้ดีกว่า

SPF และ PA ป้องกันอะไรได้บ้าง?

บนฉลากครีมกันแดดมักมีตัวเลข SPF และ PA กำกับอยู่คู่กัน ทั้งสองตัวนี้วัดจากรังสียูวีคนละชนิดกัน

SPF (Sun Protection Factor) เป็นค่าที่บอกว่ากันแดดบล็อกรังสียูวีบีได้มากแค่ไหน ตัวเลขยิ่งสูง ยิ่งยืดเวลาที่ผิวจะเริ่มแดงออกไปได้นานขึ้น เช่น หากผิวเปล่าที่ไม่ได้ทาอะไรเริ่มแดงภายใน 10 นาที ตามทฤษฎีแล้ว SPF15 จะยืดเวลานั้นออกไปได้ 15 เท่า หรือประมาณ 150 นาที อย่างไรก็ตาม ในความเป็นจริงเหงื่อและการเสียดสีมักทำให้กันแดดหลุดเร็วกว่านั้น จึงไม่ควรเชื่อตัวเลขอย่างเดียวแล้วข้ามการทาซ้ำ ส่วน PA (Protection Grade of UVA) บอกระดับการป้องกันรังสียูวีเอ ยิ่งมีเครื่องหมายบวกมาก เช่น PA+++ ยิ่งถือว่าป้องกันได้ดีขึ้น

การมีค่าใดค่าหนึ่งสูงเพียงอย่างเดียวยังไม่เพียงพอ เพราะต้องป้องกันทั้งรังสียูวีเอที่ทำลายชั้นหนังแท้ และรังสียูวีบีที่ทำให้ผิวไหม้แดดไปพร้อมกัน จึงควรเลือกกันแดดที่มีทั้ง SPF และ PA ในระดับที่เหมาะสมควบคู่กัน

ปริมาณที่ทาและรอบการทาซ้ำของครีมกันแดด

ครีมกันแดดจะให้ผลป้องกันตามค่าที่ระบุไว้จริง ก็ต่อเมื่อทาในปริมาณและความถี่ที่เหมาะสมเท่านั้น ลองตรวจสอบตามนี้ดู

• ทาให้ทั่วใบหน้าในปริมาณอย่างน้อยเท่าเหรียญ 10 บาท เพราะค่า SPF และ PA ที่ได้จากการทดสอบผลิตภัณฑ์วัดจากความหนาระดับนี้ หากทาบางเกินไป ประสิทธิภาพป้องกันจริงจะต่ำกว่าค่าที่ระบุไว้มาก
• ทาซ้ำทุก 2 ชั่วโมงเมื่ออยู่กลางแจ้ง เพราะกันแดดเคมีจะค่อย ๆ สลายตัวไปเมื่อดูดซับรังสียูวี ส่วนกันแดดฟิสิคัลก็ถูกเหงื่อและความมันบนผิวชะล้างออกไปเช่นกัน ฟิล์มกันแดดจึงบางลงเรื่อย ๆ ตามเวลาที่ผ่านไป
• ทาแม้ในวันที่ฟ้าครึ้ม เพราะเมฆบังแสงที่ตามองเห็นได้ก็จริง แต่ปล่อยให้รังสียูวีส่วนใหญ่ทะลุผ่านลงมาได้อยู่ดี แม้แสงแดดจะดูอ่อนลง ผิวก็ยังสัมผัสรังสียูวีอย่างต่อเนื่อง

ท้ายที่สุดแล้ว ผลลัพธ์ของกันแดดขึ้นอยู่กับความหนาและความถี่ในการทาเป็นหลัก หากรู้สึกว่าการใช้มือทาซ้ำทับเมคอัพเป็นเรื่องยุ่งยาก การใช้คุชชั่นหรือสเปรย์กันแดดทาทับเพิ่มเติมก็เป็นวิธีที่ทำได้จริงในชีวิตประจำวัน

เกณฑ์เลือกครีมกันแดดที่เหมาะกับผิวเรา

ระหว่างกันแดดฟิสิคัลกับกันแดดเคมี ยากที่จะฟันธงว่าแบบไหนดีกว่ากันแบบเด็ดขาด เพราะแต่ละแบบเหมาะกับสภาพผิวที่ต่างกัน

หากผิวแพ้ง่ายหรือแดงง่ายเมื่อโดนกระตุ้น กันแดดฟิสิคัลมักให้ความรู้สึกสบายผิวมากกว่า เพราะไม่ต้องอาศัยปฏิกิริยาเคมี แต่ป้องกันด้วยวิธีทางกายภาพล้วน ๆ โอกาสเกิดการระคายเคืองจึงต่ำกว่า

ในทางกลับกัน หากผิวมันง่ายและกังวลเรื่องคราบขาว กันแดดเคมีที่เนื้อบางเบาและเนียนใสมักเป็นตัวเลือกที่ได้รับความนิยมมากกว่า อย่างไรก็ตาม ส่วนผสมบางชนิดในกันแดดเคมีมีรายงานว่าอาจก่อให้เกิดผื่นแพ้สัมผัสได้ หากทาแล้วรู้สึกแสบหรือแดงซ้ำ ๆ การเปลี่ยนไปใช้สูตรที่มีส่วนผสมต่างออกไปก็เป็นทางเลือกหนึ่ง

ปัจจุบันมีผลิตภัณฑ์แบบผสมที่รวมทั้งสองระบบเข้าด้วยกันออกมามากขึ้น เพื่อใช้ทั้งการสะท้อนและการดูดซับไปพร้อมกัน ลดคราบขาวลงในขณะที่ยังคงประสิทธิภาพการป้องกันไว้ อีกวิธีหนึ่งคือแบ่งใช้ตามบริเวณผิว เช่น ใช้กันแดดฟิสิคัลที่ใบหน้าซึ่งบอบบางง่าย และใช้กันแดดเคมีเนื้อบางเบาที่แขนขาซึ่งโดนแดดมาก หลายคนก็เลือกใช้ผสมผสานกันในลักษณะนี้ สุดท้ายแล้วคำตอบที่ถูกต้องไม่ได้ตายตัวเพียงแบบเดียว แต่เป็นกระบวนการค่อย ๆ หาสิ่งที่เหมาะกับผิวของตัวเอง โดยสังเกตจากสัญญาณที่ผิวส่งมา

References

Korean Dermatological Association, Ministry of Food and Drug Safety (MFDS), American Academy of Dermatology (AAD), and U.S. Food and Drug Administration (FDA).