รักษารอยแตกลายตอนยังแดงจะตอบสนองดีกว่าไหม?

เมื่อมองเห็นรอยเส้นยาว ๆ พาดตามแนวผิวที่หน้าท้อง ต้นขา หรือต้นแขน หลายคนมักนึกไม่ออกว่ารอยเหล่านี้เกิดขึ้นตั้งแต่เมื่อไหร่ เพราะเส้นที่เคยมีสีแดงหรือม่วงในช่วงแรก เมื่อเวลาผ่านไปกลับค่อย ๆ จางลงเป็นเส้นสีขาวนวล แต่ไม่ค่อยมีใครรู้ว่าการเปลี่ยนสีนี้ไม่ใช่แค่รอยที่จางลงเฉย ๆ แต่เป็นสัญญาณว่าโครงสร้างเนื้อเยื่อภายในผิวกำลังเปลี่ยนแปลงไปจริง ๆ

รอยแตกลายเกิดจากผิวหนังที่ถูกยืดขยายเร็วเกินไปและมากเกินไปในช่วงเวลาสั้น ๆ นี่คือเหตุผลที่มักพบรอยแตกลายในช่วงเจริญเติบโตอย่างรวดเร็ว การตั้งครรภ์ การเปลี่ยนแปลงน้ำหนักตัวอย่างฉับพลัน หรือช่วงที่มวลกล้ามเนื้อเพิ่มขึ้นเร็ว บทความนี้จะพาไปดูหลักการว่าทำไมรอยแตกลายถึงออกมาเป็นเส้นแบบนั้น ทำไมสีถึงเปลี่ยนไป และควรเริ่มรักษาเมื่อไหร่จึงจะได้ผลดีที่สุด

รอยแตกลายเกิดขึ้นได้อย่างไร?

ผิวหนังแบ่งออกเป็นสองชั้นหลัก คือ หนังกำพร้า (epidermis) และหนังแท้ (dermis) ซึ่งรอยแตกลายเกิดขึ้นที่ชั้นหนังแท้นี้เอง ภายในชั้นหนังแท้มีเส้นใยโปรตีนที่เรียกว่าคอลลาเจนและอีลาสตินถักทอกันเป็นร่างแหคล้ายตาข่าย ลองนึกภาพคอลลาเจนเป็นเสาเข็มที่ค้ำยันผิว ส่วนอีลาสตินเป็นเหมือนหนังยางที่เชื่อมโยงเสาเหล่านั้นเข้าด้วยกัน จะเข้าใจง่ายขึ้น

หากผิวถูกยืดขยายอย่างช้า ๆ เสาคอลลาเจนและหนังยางอีลาสตินเหล่านี้จะมีเวลาจัดเรียงตัวใหม่และรองรับแรงดึงได้ทัน แต่ปัญหาจะเกิดขึ้นเมื่อความเร็วในการยืดขยายเร็วเกินไป เช่น ช่วงท้ายของการตั้งครรภ์ระหว่างสัปดาห์ที่ 28 ถึง 40 ที่หน้าท้องขยายขึ้นอย่างเห็นได้ชัด หรือช่วงที่น้ำหนักตัวหรือมวลกล้ามเนื้อเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็วในเวลาสั้น ๆ เสาคอลลาเจนจะไม่มีเวลาจัดเรียงตัวใหม่ทัน จึงถูกดึงจนตึงและขาดออกในที่สุด

บริเวณที่เสาคอลลาเจนขาดออกจะไม่ถูกเติมเต็มด้วยเนื้อเยื่อปกติที่เรียบเนียนเหมือนเดิม แต่จะถูกแทนที่ด้วยเนื้อเยื่อบาง ๆ และอ่อนแอที่ร่างกายสร้างขึ้นมาซ่อมแซมช่องว่างนั้นอย่างเร่งด่วน ทำให้บริเวณนั้นบางกว่าผิวโดยรอบและมีผิวสัมผัสที่แตกต่างออกไป กลายเป็นรอยเส้นที่เรามองเห็น ซึ่งก็คือรอยแตกลายนั่นเอง

ทำไมรอยแตกลายขึ้นที่ท้องและต้นขาบ่อย?

รอยแตกลายไม่ได้เกิดขึ้นกระจายทั่วร่างกายอย่างเท่า ๆ กัน แต่มักกระจุกตัวอยู่ที่หน้าท้อง ต้นขา สะโพก และหน้าอก ซึ่งมีเหตุผลอยู่สองประการ

เหตุผลแรกเป็นเรื่องทางกายภาพล้วน ๆ เพราะบริเวณเหล่านี้เป็นจุดที่ผิวถูกยืดขยายเร็วและมากที่สุดในร่างกาย หน้าท้องจะมีเส้นรอบวงเพิ่มขึ้นมากในช่วงท้ายของการตั้งครรภ์ระหว่างสัปดาห์ที่ 28 ถึง 40 ส่วนต้นขาและสะโพกเป็นบริเวณที่ไขมันและกล้ามเนื้อมักสะสมก่อนในช่วงเจริญเติบโตหรือช่วงที่น้ำหนักตัวเปลี่ยนแปลง

อีกเหตุผลหนึ่งเกี่ยวข้องกับฮอร์โมน ในช่วงตั้งครรภ์หรือช่วงเจริญเติบโต ร่างกายจะหลั่งฮอร์โมนคอร์ติซอลออกมามากขึ้น ซึ่งฮอร์โมนตัวนี้มีคุณสมบัติกดการทำงานของไฟโบรบลาสต์ ซึ่งเป็นเซลล์ที่ทำหน้าที่สร้างคอลลาเจน คล้ายกับตอนที่คนเราเครียดแล้วร่างกายจะหดตัวลง การสร้างคอลลาเจนก็ชะงักลงชั่วคราวเมื่อเจอกับคอร์ติซอลเช่นกัน และในจังหวะที่ผิวควรยืดขยายเร็วที่สุด การเสริมสร้างคอลลาเจนกลับล่าช้าลง จึงทำให้บริเวณเหล่านี้ขาดง่ายกว่าจุดอื่นบนร่างกาย

ทำไมรอยแดงจึงกลายเป็นสีขาว?

เหตุผลที่รอยแตกลายที่เพิ่งเกิดขึ้นใหม่มีสีแดงหรือสีม่วงนั้นเข้าใจง่ายมาก เพราะบริเวณที่คอลลาเจนในชั้นหนังแท้ขาดออกจะเกิดปฏิกิริยาอักเสบ ทำให้หลอดเลือดในบริเวณนั้นขยายตัวและมีเลือดไหลเวียนมารวมกันมากขึ้น เมื่อผิวบางลง หลอดเลือดจึงมองเห็นสะท้อนออกมาชัดเจน รอยแตกลายในช่วงนี้จึงเรียกว่า striae rubra ซึ่งคำว่า rubra ในภาษาละตินแปลว่าสีแดง

เมื่อเวลาผ่านไป บริเวณนี้จะค่อย ๆ เปลี่ยนเป็นเส้นสีขาว เนื่องจากปฏิกิริยาอักเสบในช่วงแรกสงบลง หลอดเลือดลดจำนวนลง ขณะเดียวกันเนื้อเยื่อที่เคยเติมเต็มบริเวณที่เสียหายก็เข้าสู่สภาวะคงตัวเป็นเส้นใยที่มีความหนาแน่นของคอลลาเจนต่ำและมีเม็ดสีจางลง ช่วงนี้เรียกว่า striae alba หรือรอยแตกลายสีขาว ซึ่งคำว่า alba ในภาษาละตินแปลว่าสีขาว

กล่าวคือ การเปลี่ยนจากเส้นสีแดงเป็นเส้นสีขาวไม่ใช่แค่ภาพลวงตาที่สีจางลง แต่เป็นการเปลี่ยนแปลงจริงที่การอักเสบสงบลงและเนื้อเยื่อกลายเป็นพังผืดแข็งตัวขึ้น กระบวนการนี้มักใช้เวลาประมาณ 6 ถึง 12 เดือน และอาจนานได้ถึง 2 ปีในบางราย

ทำไมรอยแตกลายจึงรู้สึกบุ๋มลง?

เมื่อลองใช้ปลายนิ้วลูบผ่านบริเวณรอยแตกลาย บางครั้งจะรู้สึกว่าผิวบริเวณนั้นบุ๋มลงเล็กน้อยเมื่อเทียบกับผิวโดยรอบ ความรู้สึกนี้ไม่ได้เกิดขึ้นโดยบังเอิญ แต่เป็นผลจากโครงสร้างชั้นหนังแท้ที่เปลี่ยนแปลงไป

ผิวปกติจะมีเสาคอลลาเจนในชั้นหนังแท้ถักทอกันอย่างแน่นหนา คอยค้ำยันหนังกำพร้าจากด้านล่างให้แข็งแรง แต่บริเวณที่เป็นรอยแตกลาย หลังจากเสาคอลลาเจนขาดออกแล้วถูกเติมเต็มอย่างเร่งด่วนด้วยเส้นใยที่เรียงตัวหลวม ๆ แรงค้ำยันจึงอ่อนลง ทำให้หนังกำพร้าทรุดตัวลงเล็กน้อย นอกจากนี้ความหนาของผิวบริเวณนั้นยังบางกว่าผิวปกติ เมื่อสัมผัสด้วยปลายนิ้วจึงรู้สึกถึงผิวสัมผัสที่ต่างออกไปและรู้สึกเหมือนถูกกดบุ๋มเล็กน้อย

ด้วยเหตุนี้ ในการรักษารอยแตกลาย การเติมเต็มความหนาของผิวจึงมีความสำคัญไม่แพ้การทำให้สีจางลง เพราะถึงแม้สีจะจางลงแล้ว แต่หากผิวสัมผัสที่บุ๋มยังคงอยู่ ความพึงพอใจในผลลัพธ์ก็จะลดลง

รักษาตอนยังแดงจะตอบสนองดีกว่าไหม?

เหตุผลที่การรักษารอยแตกลายในช่วงที่ยังเป็นสีแดงมักได้ผลดีกว่านั้นเกี่ยวข้องกับสภาพเนื้อเยื่อในช่วงนี้โดยตรง รอยแตกลายสีแดงยังอยู่ในช่วงที่มีการอักเสบและหลอดเลือดทำงานอย่างต่อเนื่อง ทำให้ไฟโบรบลาสต์ ซึ่งเป็นเซลล์ที่สร้างคอลลาเจนใหม่ อยู่ในสภาวะที่มีความกระตือรือร้นค่อนข้างสูง

หากทำการรักษาที่กระตุ้นผิวในช่วงนี้ ไฟโบรบลาสต์ที่ถูกกระตุ้นอยู่แล้วมักตอบสนองด้วยการสร้างคอลลาเจนเพิ่มขึ้นอย่างแข็งขัน ในทางกลับกัน หลังจากรอยแตกลายกลายเป็นเส้นสีขาวอย่างสมบูรณ์แล้ว หลอดเลือดจะลดลงและเนื้อเยื่อกลายเป็นพังผืด มีรายงานว่าแม้จะได้รับการกระตุ้นแบบเดียวกัน เซลล์ก็มักตอบสนองได้ช้ากว่า

แน่นอนว่าไม่ได้หมายความว่ารอยแตกลายสีขาวจะไม่ตอบสนองต่อการรักษาเลย เพียงแต่จากประสบการณ์ทางคลินิกหลายแห่งพบว่า กรณีที่เริ่มรักษาตั้งแต่ช่วงเป็นสีแดงมักให้ผลลัพธ์ที่ดีขึ้นมากกว่ากรณีที่เริ่มรักษาหลังจากกลายเป็นเส้นสีขาวสมบูรณ์แล้ว จึงแนะนำให้เข้าปรึกษาแพทย์ตั้งแต่เนิ่น ๆ เท่าที่จะทำได้

เลเซอร์รอยแตกลายช่วยปรับปรุงอะไร?

เลเซอร์ที่ใช้รักษารอยแตกลายแบ่งออกเป็นสองกลุ่มหลัก กลุ่มแรกคือเลเซอร์หลอดเลือด (vascular laser) ที่ทำงานกับหลอดเลือด และอีกกลุ่มคือเลเซอร์แฟรกเซล (fractional laser) ที่กระตุ้นเนื้อเยื่อผิวโดยตรง

เลเซอร์หลอดเลือดมักใช้กับรอยแตกลายสีแดง หลักการทำงานไม่ซับซ้อน แสงเลเซอร์จะถูกดูดซับอย่างเจาะจงโดยฮีโมโกลบินในหลอดเลือด ความร้อนที่เกิดขึ้นจะช่วยให้หลอดเลือดที่ขยายตัวหดตัวลง เมื่อหลอดเลือดที่ทำให้บริเวณนั้นดูแดงยุบตัวลง สีแดงก็จะจางลงตามไปด้วย

ส่วนเลเซอร์แฟรกเซลจะเน้นไปที่การปรับปรุงผิวสัมผัสและความหนาของผิวมากกว่าเรื่องสี โดยสร้างจุดบาดเจ็บขนาดจิ๋วขึ้นอย่างเป็นระเบียบบนผิว ซึ่งจะกระตุ้นให้ผิวสร้างคอลลาเจนและอีลาสตินใหม่ขึ้นมาซ่อมแซมบริเวณนั้น คำว่าแฟรกเซล (fractional) เองก็หมายถึงการกระตุ้นเฉพาะจุดเล็ก ๆ เป็นส่วน ๆ ไม่ใช่ทั่วทั้งผิว มีรายงานว่าในระหว่างกระบวนการซ่อมแซมนี้ เนื้อเยื่อบริเวณรอยแตกลายที่เคยบางลงจะค่อย ๆ หนาขึ้นและผิวสัมผัสเรียบเนียนขึ้น

สำหรับรอยแตกลายสีแดง มักใช้เลเซอร์หลอดเลือดร่วมกับเลเซอร์แฟรกเซล ส่วนรอยแตกลายสีขาวมักเน้นใช้เลเซอร์แฟรกเซลเป็นหลัก เพื่อมุ่งปรับปรุงความหนาและผิวสัมผัสของเนื้อเยื่อ

สิ่งที่ควรเช็กเมื่อเลือกช่วงเวลารักษา

เมื่อกำลังพิจารณาเรื่องการรักษารอยแตกลาย การพิจารณาปัจจัยอื่น ๆ ร่วมกับสีของรอยจะช่วยให้ตัดสินใจได้ดีขึ้น

• ควรตรวจสอบว่ารอยแตกลายเกิดขึ้นมานานแค่ไหนแล้ว เนื่องจากมีรายงานว่ายิ่งอยู่ในช่วงเป็นสีแดงมากเท่าไหร่ การตอบสนองต่อการรักษาก็ยิ่งดีขึ้นเท่านั้น การรู้ช่วงเวลาที่เกิดขึ้นจึงเป็นเกณฑ์แรกในการวางแผนการรักษา
• ควรพิจารณาความหนาของผิวบริเวณที่เกิดรอยแตกลายด้วย เพราะบริเวณที่ผิวหนา เช่น หน้าท้องหรือต้นขา กับบริเวณที่ผิวบาง เช่น รักแร้หรือหน้าอก มีความเร็วในการตอบสนองของเนื้อเยื่อต่างกัน แม้จะได้รับการรักษาแบบเดียวกัน ผลลัพธ์ก็อาจปรากฏในช่วงเวลาที่ต่างกันได้
• หากกำลังตั้งครรภ์หรือให้นมบุตรอยู่ ควรปรับช่วงเวลาในการรักษา ทั้งนี้ไม่ได้เป็นเพราะมีหลักฐานว่าการรักษาด้วยเลเซอร์ส่งผลอันตรายโดยตรงต่อทารกในครรภ์หรือทารกแรกเกิด แต่เป็นเพราะผิวในช่วงนี้ยังเปลี่ยนแปลงอยู่ตลอดเวลา จึงยากที่จะประเมินผลของการรักษาได้อย่างแม่นยำ
• ควรตรวจสอบล่วงหน้าด้วยว่าตนเองมีแนวโน้มที่จะเกิดแผลเป็นคีลอยด์ (keloid) ง่ายหรือไม่ เพราะในผู้ที่มีแนวโน้มดังกล่าว การกระตุ้นด้วยเลเซอร์อาจก่อให้เกิดปฏิกิริยาแผลเป็นแบบอื่นตามมาได้ จึงเป็นประเด็นที่ต้องพูดคุยกับแพทย์ก่อนเริ่มการรักษาเสมอ

ป้องกันรอยแตกลายได้ไหม?

รอยแตกลายได้รับอิทธิพลอย่างมากจากปัจจัยทางพันธุกรรม กล่าวคือขึ้นอยู่กับว่าคอลลาเจนของแต่ละคนมีความยืดหยุ่นมากน้อยเพียงใด จึงเป็นที่รู้กันว่ายากที่จะป้องกันได้อย่างสมบูรณ์ แต่ก็มีรายงานว่าการดูแลเพื่อควบคุมความเร็วในการยืดขยายของผิวสามารถช่วยได้

ตัวอย่างที่พบบ่อยคือการควบคุมจังหวะไม่ให้น้ำหนักตัวเพิ่มขึ้นเร็วเกินไปในช่วงตั้งครรภ์ หรือการเพิ่มมวลกล้ามเนื้อแบบค่อยเป็นค่อยไปแทนที่จะเร่งเพิ่มน้ำหนักอย่างหักโหมในเวลาสั้น ๆ เพราะยิ่งผิวยืดขยายอย่างช้า ๆ เท่าไหร่ เสาคอลลาเจนก็ยิ่งมีเวลาจัดเรียงตัวใหม่มากขึ้นเท่านั้น มีรายงานว่าการเปลี่ยนแปลงอย่างค่อยเป็นค่อยไปช่วยลดความเสี่ยงในการเกิดรอยแตกลายได้ดีกว่าการเปลี่ยนแปลงอย่างฉับพลัน

หลายคนอาจสงสัยว่าครีมบำรุงผิวหรือครีมป้องกันรอยแตกลายช่วยป้องกันได้จริงหรือไม่ ในความเป็นจริง ครีมเองไม่ได้ทำให้เสาคอลลาเจนแข็งแรงขึ้นโดยตรง แต่เมื่อผิวแห้ง ความยืดหยุ่นจะลดลงและมีแนวโน้มที่จะแตกเป็นรอยเล็ก ๆ ได้ง่ายขึ้นแม้จะได้รับแรงดึงเท่าเดิม การให้ความชุ่มชื้นอย่างเพียงพอเพื่อรักษาความยืดหยุ่นของผิวจึงเป็นสิ่งที่ทราบกันว่าช่วยได้ กล่าวอีกนัยหนึ่งคือ ครีมไม่ได้ทำหน้าที่เป็นเกราะป้องกันรอยแตกลายโดยตรง แต่มีบทบาทเสริมในการลดโอกาสที่ผิวจะแตกได้ง่ายมากกว่า

References

Korean Dermatological Association, Ministry of Food and Drug Safety (MFDS), American Academy of Dermatology (AAD), and U.S. Food and Drug Administration (FDA).