รักษาเซ็บเดิร์มหนังศีรษะอย่างไรดี ตั้งแต่เชื้อ Malassezia แชมพูยา จนถึงการดูแลไม่ให้กลับมาเป็นซ้ำ

ถ้าสระผมแล้วไม่กี่วันรังแคก็ขึ้นอีก หนังศีรษะแดงและคัน อาจเป็นเซ็บเดิร์มที่หนังศีรษะ (seborrheic dermatitis) ใช้แชมพูขจัดรังแคแล้วดีขึ้นชั่วคราวแต่กลับมาเป็นซ้ำเรื่อยๆ จนหลายคนเริ่มท้อ เพราะเซ็บเดิร์มที่หนังศีรษะไม่ใช่โรคที่หายขาดในครั้งเดียว แต่เป็นโรคที่ต้องดูแลต่อเนื่องเพื่อกดไม่ให้กลับมาเป็นซ้ำ แม้อาการจะดีขึ้นแล้วก็ตาม

บทความนี้เริ่มจากเชื้อต้นเหตุที่พบแล้ว จากนั้นเรียงลำดับว่าควรใช้อะไรก่อน ถ้าไม่ดีขึ้นควรเพิ่มอะไร และหัตถการฟื้นฟูหนังศีรษะที่กำลังเป็นกระแสตอนนี้ได้ผลจริงหรือไม่ โดยเรียงลำดับตามความหนักแน่นของหลักฐานจากงานวิจัยจริง การจัดลำดับนี้ยึดตามหลักฐานงานวิจัย ไม่ใช่กระแสความนิยมหรือราคา และถ้าวิธีไหนหลักฐานยังไม่แน่นก็จะบอกตรงๆ ว่ายังไม่แน่น พร้อมแนบตัวเลขและกราฟจากงานวิจัยจริงประกอบผลลัพธ์ของแต่ละวิธี

ทำไมเซ็บเดิร์มที่หนังศีรษะถึงกลับมาเป็นซ้ำได้เรื่อยๆ?

เซ็บเดิร์มที่หนังศีรษะเริ่มต้นจากยีสต์ที่ชื่อ Malassezia ซึ่งอาศัยอยู่บนหนังศีรษะตามปกติมีจำนวนเพิ่มขึ้น เมื่อยีสต์ตัวนี้ย่อยสลายไขมันบนผิวหนัง จะเกิดกรดไขมันที่ระคายเคือง และในคนที่หนังศีรษะไวต่อสิ่งกระตุ้นนี้ก็จะเกิดการอักเสบตามมา จึงมีอาการรังแค รอยแดง ขุยลอก คัน และมันวาว

ที่สำคัญคือนี่ไม่ใช่การติดเชื้อราธรรมดา แต่เกิดจากปัจจัยสามอย่างซ้อนกัน คือเชื้อ Malassezia ไขมันบนหนังศีรษะ และความไวต่อสิ่งกระตุ้นของแต่ละคน จึงไม่มีทางกำจัดต้นเหตุให้หมดไปได้จริงๆ เพราะหนังศีรษะมียีสต์อาศัยอยู่ตลอดเวลาและไขมันก็ผลิตออกมาต่อเนื่อง ด้วยเหตุนี้เซ็บเดิร์มที่หนังศีรษะจึงมักเป็นเรื้อรังและกลับมาเป็นซ้ำได้ง่าย

Malassezia เป็นยีสต์ปกติที่อาศัยอยู่บนหนังศีรษะของทุกคนอยู่แล้ว ปัญหาจะเกิดขึ้นเมื่อเชื้อนี้เพิ่มจำนวนมากเกินไปและเปลี่ยนไขมันให้เป็นกรดไขมันที่ระคายเคือง เมื่อส่องด้วยกล้องจุลทรรศน์จะเห็นเซลล์ยีสต์รูปกลมเล็กรวมกันเป็นกลุ่ม นี่คือเชื้อต้นเหตุของเซ็บเดิร์มที่หนังศีรษะที่พบแล้ว การรักษาหลักจึงเน้นไปที่ยาต้านเชื้อราเพื่อลดปริมาณเชื้อตัวนี้

จุดนี้เองที่กำหนดทิศทางการรักษา การกำจัดเชื้อให้ได้ผลตั้งแต่ต้นก็สำคัญ แต่การดูแลต่อเนื่องเพื่อกดไม่ให้กลับมาเป็นซ้ำหลังอาการดีขึ้นก็สำคัญไม่แพ้กัน วิธีรักษาที่จะกล่าวถึงต่อไปนี้ส่วนใหญ่ก็ใช้แบบเข้มข้นในช่วงแรก แล้วค่อยลดความถี่ลงเพื่อคุมอาการในระยะยาว ความเครียด อากาศแห้งและหนาว การนอนไม่พอ และการดื่มแอลกอฮอล์ เป็นปัจจัยที่รู้กันว่าทำให้อาการแย่ลง จึงควรดูแลไลฟ์สไตล์ควบคู่ไปด้วย เมื่อเข้าใจลักษณะนี้แล้วก็จะเข้าใจว่าทำไมการดูแลต่อเนื่องถึงสำคัญมาก

อันดับ 1 ทำไมแชมพูต้านเชื้อราถึงเป็นตัวเลือกพื้นฐาน?

การรักษาอันดับแรกที่มีหลักฐานหนักแน่นที่สุดคือแชมพูยาที่มีส่วนผสมต้านเชื้อรา เพราะช่วยลดเชื้อ Malassezia ต้นเหตุได้โดยตรง สารออกฤทธิ์หลักที่ใช้กันคือคีโตโคนาโซล (ketoconazole) 2 เปอร์เซ็นต์ และไซโคลพิรอกซ์ (ciclopirox)

ประสิทธิภาพนี้มีงานวิจัยหลายชิ้นรองรับ งานวิจัยที่ใช้แชมพูคีโตโคนาโซล 2 เปอร์เซ็นต์ พบว่าผื่นที่หนังศีรษะดีขึ้นหรือหายไปถึงร้อยละ 89 สูงกว่ายาหลอกที่ร้อยละ 44 มาก การวิเคราะห์ที่รวบรวมงานวิจัยจำนวนมากก็พบว่าคีโตโคนาโซลลดความเสี่ยงที่การรักษาจะไม่ได้ผลลงราวร้อยละ 30 เมื่อเทียบกับยาหลอก และให้ผลใกล้เคียงกับสเตียรอยด์เฉพาะที่แต่มีผลข้างเคียงน้อยกว่า แชมพูไซโคลพิรอกซ์ก็เช่นกัน หลังใช้ 4 สัปดาห์อัตราที่ดีขึ้นหรือหายไปอยู่ที่ร้อยละ 93 นำหน้ายาหลอกที่ร้อยละ 41 อย่างชัดเจน

แชมพูที่มีซิงค์ไพริไธออน (zinc pyrithione) หรือซีลีเนียมซัลไฟด์ (selenium sulfide) ก็เป็นที่นิยมใช้กันทั่วไปเช่นกัน ได้ผลจริงแต่ความหนักแน่นของหลักฐานยังถือว่าต่ำกว่าคีโตโคนาโซลและไซโคลพิรอกซ์อยู่หนึ่งขั้น วิธีใช้ก็สำคัญไม่แพ้กัน ควรทิ้งแชมพูไว้บนหนังศีรษะราว 3 ถึง 5 นาทีก่อนล้างออก เพื่อให้สารออกฤทธิ์มีเวลาทำงาน ช่วงแรกใช้สัปดาห์ละ 2 ถึง 3 ครั้ง เมื่ออาการดีขึ้นแล้วค่อยลดเหลือสัปดาห์ละ 1 ครั้งเพื่อคุมอาการต่อเนื่อง ถือเป็นวิธีมาตรฐาน

อันดับ 2 อาการคันและรอยแดงควรจัดการด้วยอะไรให้เร็วที่สุด?

สิ่งที่จัดการกับการอักเสบ อาการคัน และรอยแดงได้เร็วที่สุดคือยาต้านการอักเสบชนิดทาเฉพาะที่ ถ้าแชมพูต้านเชื้อราทำหน้าที่ลดต้นเหตุ ยาต้านการอักเสบก็ทำหน้าที่บรรเทาอาการที่กำลังเป็นอยู่ ณ ตอนนี้ การใช้ทั้งสองอย่างควบคู่กันจึงเป็นวิธีมาตรฐาน

อันดับแรกคือสเตียรอยด์ทาเฉพาะที่ ได้ผลเร็วเมื่อมีอาการแดงและคันแบบเฉียบพลัน แต่ถ้าใช้บนหนังศีรษะหรือใบหน้าเป็นเวลานาน อาจทำให้ผิวบางลงหรือเกิดอาการกำเริบเมื่อหยุดใช้ จึงควรใช้เฉพาะช่วงสั้นๆ ตอนอาการกำเริบเท่านั้น อันดับสองคือยากลุ่มแคลซินิวรินอินฮิบิเตอร์ (calcineurin inhibitor) อย่างทาโครลิมัส (tacrolimus) หรือพิเมโครลิมัส (pimecrolimus) ให้ผลใกล้เคียงกับสเตียรอยด์ แต่จุดเด่นสำคัญคือไม่ทำให้ผิวบางลง

ยากลุ่มแคลซินิวรินอินฮิบิเตอร์มีหลักฐานสนับสนุนการใช้ต่อเนื่องที่ดีด้วย งานวิจัยที่ทาทาโครลิมัสสัปดาห์ละ 2 ครั้ง พบว่าร้อยละ 65 ไม่มีอาการกำเริบตลอด 20 สัปดาห์ ส่วนใหญ่จะดีขึ้นภายใน 2 สัปดาห์ และแม้หยุดใช้แล้วอาการกลับมาก็มักไม่รุนแรงเท่าเดิม สเตียรอยด์เหมือนหน่วยดับเพลิงที่ใช้สั้นๆ ตอนฉุกเฉิน ส่วนแคลซินิวรินอินฮิบิเตอร์เป็นตัวเลือกที่ปลอดภัยสำหรับใช้ต่อเนื่องในบริเวณที่กำเริบบ่อย บนหนังศีรษะนิยมใช้เป็นโลชั่นหรือโฟมที่ทาง่าย และควรใช้ยาต้านการอักเสบควบคู่ไปกับแชมพูต้านเชื้อรา ไม่ใช่ใช้ตัวใดตัวหนึ่งเดี่ยวๆ เพื่อจัดการทั้งต้นเหตุและอาการไปพร้อมกัน

อันดับ 3 ถ้าไม่ดีขึ้นควรใช้ยารับประทานไหม?

หากใช้ยาทาแล้วยังคุมอาการไม่ได้ หรือผื่นลามกว้างและกลับมาเป็นซ้ำบ่อยในระดับปานกลางขึ้นไป จะใช้ยาต้านเชื้อราแบบรับประทาน ตัวที่ใช้กันทั่วไปคืออิทราโคนาโซล (itraconazole) ซึ่งลดเชื้อ Malassezia จากภายในร่างกาย จึงได้ผลดีในกรณีที่ผื่นกระจายเป็นวงกว้างหรือรุนแรง ซึ่งยาทาเข้าไม่ถึง

หลักฐานสนับสนุนก็หนักแน่น งานวิจัยที่เปรียบเทียบอิทราโคนาโซลกับยาหลอก พบว่าอัตราดีขึ้นในเดือนที่ 4 อยู่ที่ร้อยละ 93 สูงกว่ายาหลอกที่ร้อยละ 54 มาก ทั้งรอยแดง ขุยลอก และอาการคันดีขึ้นอย่างชัดเจน อัตราการกลับมาเป็นซ้ำก็ต่ำลงอย่างมีนัยสำคัญ โดยทั่วไปสัปดาห์แรกจะรับประทานทุกวัน จากนั้นลดเหลือสัปดาห์เว้นสัปดาห์ หรือรับประทานเพียงไม่กี่วันต่อเดือนเพื่อคุมอาการต่อเนื่อง

แต่เพราะเป็นยารับประทานจึงต้องระมัดระวัง เป็นยาที่ต้องสั่งจ่ายโดยแพทย์ ต้องตรวจค่าตับและดูปฏิกิริยากับยาอื่นที่ใช้อยู่ จึงไม่ใช่ตัวเลือกแรกที่ใช้แบบสบายๆ แต่เป็นขั้นตอนที่แพทย์จะพิจารณาใช้เมื่อการรักษาแบบทาไม่ได้ผล ไม่ใช่ยาที่ควรซื้อมารับประทานเอง แม้หลักฐานจะหนักแน่น แต่เพราะไม่ใช่วิธีที่ใครก็ใช้ได้ตั้งแต่แรก จึงจัดไว้เป็นอันดับ 3 บทบาทของยานี้คือเป็นตัวเลือกที่มั่นใจได้สำหรับเซ็บเดิร์มที่หนังศีรษะที่ลามกว้างและรุนแรง

การขัดผิวหนังศีรษะช่วยได้เมื่อไหร่?

การขัดผิวหนังศีรษะทางการแพทย์และการทำความสะอาดเฉพาะทางที่ช่วยละลายขุย เป็นตัวช่วยเสริมการรักษาหลัก โดยใช้สารอย่างกรดซาลิไซลิก (salicylic acid) ค่อยๆ ขจัดขุยหนาและคราบมันที่สะสมอยู่ออกไป การทำแบบนี้ไม่ได้รักษาโรคโดยตรง แต่เป็นขั้นตอนเตรียมผิวเพื่อขจัดคราบสะสมออก ให้แชมพูต้านเชื้อราซึมเข้าถึงหนังศีรษะได้ดีขึ้น

ถ้าขุยหนาสะสมอยู่มาก ต่อให้ใช้แชมพูยาดีแค่ไหนสารออกฤทธิ์ก็ซึมเข้าไปถึงเชื้อ Malassezia ในหนังศีรษะได้ยาก การขัดผิวออกก่อนจะช่วยให้การรักษาแบบทาหลังจากนั้นดูดซึมได้ดีขึ้น ปัจจุบันมีผลิตภัณฑ์ที่ผสมกรดซาลิไซลิกซึ่งช่วยขจัดขุยเข้ากับสารต้านเชื้อรา ใช้ขจัดขุยไปพร้อมกับกำจัดเชื้อในตัวเดียวกัน งานวิจัยที่ใช้กรดซาลิไซลิกร่วมกับสารช่วยปลอบประโลมผิว พบว่าภายใน 4 สัปดาห์รังแคลดลงกว่าครึ่งหนึ่งและอาการคันก็ลดลงกว่าครึ่งเช่นกัน เมื่อคราบที่มองเห็นได้ลดลง ก็ทำให้รู้สึกว่าดูแลได้ผล ซึ่งช่วยให้ทำตามการรักษาต่อเนื่องได้ดีขึ้น

อย่างไรก็ตาม งานวิจัยนี้มีผู้เข้าร่วมไม่มากนัก จึงยากที่จะมองว่าการขัดผิวหนังศีรษะเป็นการรักษาเดี่ยวๆ ได้ ควรเข้าใจว่านี่เป็นตัวช่วยเปิดทางให้แชมพูต้านเชื้อราหรือยาทาออกฤทธิ์ได้ดีขึ้นเท่านั้น หากคราบหนาหรือขุยสะสมมาก การขจัดออกก่อนจะช่วยให้การรักษาหลักได้ผลดีขึ้นมาก การใช้เล็บหรือหวีเกาแกะออกเองที่บ้านอาจทำให้หนังศีรษะเป็นแผลและอักเสบมากขึ้น หากขุยหนามากควรให้แพทย์ค่อยๆ ละลายและขจัดออกอย่างนุ่มนวลจะปลอดภัยกว่า

หัตถการฟื้นฟูอย่างเอ็กโซโซมได้ผลจริงไหม?

ช่วงนี้มีการโฆษณาหัตถการอย่างเอ็กโซโซม (exosome) สกินบูสเตอร์ (skin booster) หรือ PN ที่ชูจุดขายเรื่องฟื้นฟูหนังศีรษะและเสริมเกราะป้องกันผิวกันมาก ชื่อฟังดูดีต่อหนังศีรษะ แต่ยังหาหลักฐานทางคลินิกที่ยืนยันผลลัพธ์กับเซ็บเดิร์มที่หนังศีรษะโดยตรงได้ยาก

บทความทบทวนล่าสุดเกี่ยวกับเซ็บเดิร์ม ระบุว่าการรักษาใหม่ที่กำลังมีหลักฐานเพิ่มขึ้นไม่ใช่หัตถการฟื้นฟูเหล่านี้ แต่เป็นยาทารุ่นใหม่ที่ควบคุมการอักเสบ ข้อมูลเรื่องเกราะป้องกันผิวหรือฤทธิ์ต้านการอักเสบของหัตถการฟื้นฟูส่วนใหญ่มาจากวงการโรคผิวหนังอักเสบภูมิแพ้หรือความงาม ซึ่งเป็นข้อมูลทางอ้อม จึงยังเชื่อมโยงตรงไปถึงผลการรักษาเซ็บเดิร์มที่หนังศีรษะได้ยาก ดังนั้นหัตถการฟื้นฟูอาจลองทำเป็นตัวช่วยเสริมสภาพหนังศีรษะได้ แต่ยังเร็วเกินไปที่จะมองว่าใช้แทนการรักษาหลักข้างต้นได้

ลำดับที่มีหลักฐานหนักแน่นคือแชมพูต้านเชื้อรา ยาต้านการอักเสบเฉพาะที่ และยาต้านเชื้อราแบบรับประทาน โดยมีการขัดผิวหนังศีรษะเป็นตัวช่วยเสริม สิ่งที่สำคัญที่สุดคือการใช้แชมพูยาต่อเนื่องสัปดาห์ละ 1 ถึง 2 ครั้งแม้อาการจะดีขึ้นแล้ว เพราะช่วยกดไม่ให้กลับมาเป็นซ้ำ หากรักษาแล้วไม่ดีขึ้น มีผมร่วงร่วมด้วย หรือเห็นขุยหนาที่ขอบเขตชัดเจน อาจเป็นโรคอื่นอย่างสะเก็ดเงินก็ได้ ในกรณีนี้ควรไปพบแพทย์ผิวหนังเพื่อวินิจฉัยแยกโรคให้แน่ชัด