ตุ่มสีเหลืองที่หน้าผากเข้าใจผิดว่าเป็นสิว แท้จริงคือ Sebaceous Hyperplasia ต่างจากสิวตรงไหน กำจัดได้อย่างไร

เวลาส่องกระจกใกล้ ๆ แล้วดูที่หน้าผากหรือขมับ บางทีก็เจอตุ่มเล็ก ๆ สีเหลืองอมส้มขึ้นเป็นตะปุ่มตะป่ำ คล้ายเม็ดข้าวสาร บีบเท่าไหร่ก็ไม่มีอะไรออกมา ทาครีมทาขี้ผึ้งไปแล้ว 2 ถึง 4 สัปดาห์ก็ยังอยู่เหมือนเดิม ไม่ยอมหายไปไหน

หลายคนเข้าใจว่าเป็นสิว แต่จริง ๆ แล้วตุ่มแบบนี้ส่วนใหญ่มักเป็น sebaceous hyperplasia หรือภาวะต่อมไขมันโตขึ้นเอง บทความนี้จะพาไปดูว่าทำไมมันถึงขึ้นตรงจุดนั้น รูปร่างเป็นแบบนั้นได้ยังไง แยกจากสิวยังไง และมีวิธีกำจัดอย่างไรบ้าง

ต่อมไขมันทำหน้าที่อะไรกันแน่?

ใต้ผิวหนังของเรา ทุกรูขุมขนที่มีเส้นผมงอกออกมาจะมีต่อมเล็ก ๆ ติดอยู่ เรียกว่าต่อมไขมัน (sebaceous gland) หน้าที่ของมันคือผลิตไขมัน หรือที่เรียกว่าซีบัม แล้วส่งออกมาทางรูขุมขนสู่ผิวหน้า พูดง่าย ๆ คือมันเป็นเหมือนโรงงานผลิตน้ำมันหล่อลื่นตัวจิ๋ว คอยเคลือบผิวไว้ไม่ให้ความชื้นระเหยและไม่ให้ผิวแตกลอก

บริเวณที่ต่อมไขมันมีเยอะและมีขนาดใหญ่เป็นพิเศษ อย่างหน้าผาก จมูก และแก้ม เรามักเรียกกันว่าโซน T และก็เป็นจุดที่ sebaceous hyperplasia ชอบขึ้นด้วยเช่นกัน

ล้างหน้าเสร็จแล้วผิวไม่ตึงจนเกินไป ก็เพราะไขมันจากต่อมนี้แหละ ในทางกลับกัน จุดที่ต่อมไขมันทำงานน้อยมักจะแห้งแตกง่ายในหน้าหนาว นั่นสะท้อนว่าต่อมไขมันแต่ละต่อมทำงานเงียบ ๆ อยู่ทุกวันจริง ๆ

ทำไมต่อมไขมันโตขึ้นแล้วถึงกลายเป็นตุ่มนูน?

เซลล์ในต่อมไขมันก็เหมือนเซลล์อื่น ๆ ที่พอเก่าแล้วจะถูกแทนที่ด้วยเซลล์ใหม่ตามธรรมชาติ แต่พออายุมากขึ้น อัตราการผลัดเปลี่ยนนี้จะช้าลง จนรอบต่อมไขมันหนึ่งต่อมมีพู หรือ lobule เล็ก ๆ ที่รวมกันเป็นกลุ่มคล้ายพวงองุ่นงอกเพิ่มขึ้นมาอีกหลายพู

แต่ละพูก็พองขึ้นเหมือนลูกโป่ง แถมจำนวนยังเพิ่มขึ้นด้วย ผิวหน้าเลยคลำได้เป็นตุ่มนูนสีเหลืองอ่อน ๆ ที่ชัดเจน เพราะเป็นการเพิ่มปริมาณของเนื้อเยื่อต่อมเอง จึงเรียกว่า hyperplasia และเป็นการเปลี่ยนแปลงชนิดไม่ร้ายแรง ไม่เกี่ยวกับมะเร็งแต่อย่างใด

ลองนึกภาพความต่างระหว่างการเป่าลูกโป่งลูกเดียว กับการมัดลูกโป่งหลายลูกเป็นพวงแล้วเป่าพร้อมกัน ยิ่งพูเพิ่มขึ้นเรื่อย ๆ พวงก็ยิ่งใหญ่ขึ้น ตุ่มก็เลยเด่นชัดขึ้นตามไปด้วย บางคนจึงรู้สึกว่าตุ่มที่เคยเล็กในตอนแรก ผ่านไป 5 ถึง 10 ปี กลับดูใหญ่ขึ้นชัดเจน

ทำไมตรงกลางตุ่มถึงมีรอยบุ๋ม?

ถ้าสังเกตดี ๆ จะเห็นว่าตรงกลางของตุ่มมีรอยบุ๋มเล็ก ๆ อยู่ จุดนี้เดิมทีคือทางออกของไขมัน หรือปากรูขุมขนนั่นเอง

เมื่อพูของต่อมไขมันพองขึ้นล้อมรอบทางออกนี้ไว้ มันจึงเติบโตเป็นรูปโดนัทที่เหลือรูตรงกลางไว้ ทำให้ส่วนกลางดูบุ๋มลงเมื่อเทียบกับขอบรอบนอก รอยบุ๋มตรงกลางนี้ถือเป็นจุดสังเกตที่ชัดเจนที่สุดอย่างหนึ่งของ sebaceous hyperplasia

คล้ายกับตอนที่เอาหลอดดูดหลายอันมามัดรวมกัน รูตรงกลางยังอยู่เหมือนเดิม แต่ขอบรอบนอกจะหนาขึ้น เวลาใช้ปลายนิ้วกดเบา ๆ ก็จะรู้สึกว่าขอบนูนแต่กลางบุ๋มลงเล็กน้อย และหลายครั้งก็มองเห็นได้ด้วยตาเปล่าภายใต้แสงไฟสว่าง ๆ โดยไม่ต้องใช้แว่นขยายเลย

ต่างจากสิวตรงไหน?

ตุ่มสิวก็คลำได้เป็นก้อนนูนเล็ก ๆ เหมือนกัน จึงมีคนสับสนกับ sebaceous hyperplasia บ่อย ๆ แต่จริง ๆ แล้วสาเหตุการเกิดต่างกันตั้งแต่ต้น สิวเกิดจากรูขุมขนอุดตันแล้วเชื้อแบคทีเรียเติบโตจนอักเสบแดงบวม ส่วน sebaceous hyperplasia เป็นการที่ตัวต่อมค่อย ๆ โตขึ้นเองโดยไม่มีการอักเสบ แยกกันได้จากลักษณะ 3 ข้อนี้

• สีและความแดง: สิวจะแดงบวมเพราะการอักเสบ ส่วน sebaceous hyperplasia จะออกสีเหลืองหรือสีส้มอ่อนคล้ายแอปริคอต ไม่ค่อยแดง เพราะตัวชี้วัดคือมีการอักเสบหรือไม่นั่นเอง
• รูปทรงตรงกลาง: สิวมักนูนตรงกลางหรือมียอดแหลมที่มีหนองอยู่ข้างใน ในขณะที่ sebaceous hyperplasia จะบุ๋มตรงกลาง เพราะโครงสร้างที่โตขึ้นล้อมรอบทางออกของรูขุมขนนั้นต่างกันโดยพื้นฐาน
• เวลาบีบ: สิวเมื่อบีบจะมีไขมันหรือหนองออกมา แต่ sebaceous hyperplasia บีบเท่าไหร่ก็ไม่มีอะไรออกมา เพราะไม่ใช่สิ่งที่คั่งค้างอยู่ข้างใน แต่เป็นเนื้อเยื่อของต่อมเองที่ขยายตัวขึ้น จึงไม่มีอะไรให้บีบออกมา

แค่เช็ค 3 ข้อนี้ก็แยกโรคทั้งสองได้ไม่ยาก เช่น ถ้าคิดว่าเป็นสิวแล้วรอ 1 ถึง 2 สัปดาห์ ความแดงก็ไม่ลด ลองบีบดูก็ไม่มีอะไรออกมา แบบนี้มีแนวโน้มเป็น sebaceous hyperplasia มากกว่าสิว

ทำไมถึงพบมากในวัยกลางคนและคนผิวมัน?

sebaceous hyperplasia มักพบในคนอายุ 40 ปีขึ้นไปเป็นหลัก และมักเจอในคนที่ผิวมันมากอยู่แล้วตั้งแต่ต้น เพราะเมื่ออายุมากขึ้น การตอบสนองของต่อมไขมันต่อฮอร์โมนแอนโดรเจนจะเปลี่ยนไป และอัตราการผลัดเปลี่ยนเซลล์เก่าเป็นเซลล์ใหม่ก็ช้าลงด้วย

มีรายงานว่าผิวที่โดนแดดมานาน หรือคนที่กินยากดภูมิคุ้มกันต่อเนื่องเป็นเวลานาน ก็มีแนวโน้มเป็นได้มากขึ้นเช่นกัน บางกรณีก็มีปัจจัยทางพันธุกรรม ถ้าพ่อแม่หรือพี่น้องมีลักษณะคล้ายกันก็ควรสังเกตตัวเองไว้บ้าง

พูดง่าย ๆ คือตอนหนุ่มสาวเซลล์เก่าจะถูกเคลียร์ออกแล้วแทนที่ด้วยเซลล์ใหม่อย่างรวดเร็ว แต่พออายุมากขึ้น ความเร็วในการเคลียร์นี้ช้าลง พูเก่า ๆ เลยสะสมอยู่ตรงนั้นต่อไปเรื่อย ๆ นี่คือเหตุผลที่คนวัย 40 ปีขึ้นไปมักเห็นตุ่มแบบนี้ชัดกว่าคนวัย 20 ปีมาก

ถ้าขึ้นพร้อมกันหลายจุดจะเป็นสัญญาณอื่นหรือเปล่า?

sebaceous hyperplasia ส่วนใหญ่ไม่ใช่โรคที่ต้องกังวล เป็นการเปลี่ยนแปลงตามวัยที่พบได้ทั่วไป มักขึ้นแค่ 1 ถึง 2 จุด อย่างมากก็ 5 ถึง 10 จุดบนใบหน้า

แต่ในบางกรณีที่พบได้น้อยมาก จะมีเนื้องอกของต่อมไขมันขึ้นเยอะผิดปกติพร้อมกันหลายจุดทั้งใบหน้าและลำตัวในคนอายุยังน้อย ลักษณะแบบนี้มีรายงานว่าอาจเกี่ยวข้องกับโรคทางพันธุกรรมที่เรียกว่า Muir-Torre syndrome ซึ่งเป็นกลุ่มอาการที่มีความเสี่ยงมะเร็งอวัยวะอื่นเพิ่มขึ้นด้วย เช่น มะเร็งลำไส้ใหญ่หรือมะเร็งเยื่อบุโพรงมดลูก ดังนั้นถ้ามีประวัติครอบครัวร่วมกับมีตุ่มต่อมไขมันขึ้นเยอะผิดปกติ ควรไปให้แพทย์ผิวหนังตรวจดูสักครั้งเพื่อความปลอดภัย แต่กรณีแบบนี้พบได้น้อยมาก ส่วนใหญ่เป็นแค่การเปลี่ยนแปลงตามวัยและสภาพผิวธรรมดา ไม่ต้องกังวลจนเกินไป

หลักการกำจัดด้วยการจี้ไฟฟ้า

sebaceous hyperplasia ส่วนใหญ่เป็นการเปลี่ยนแปลงชนิดไม่ร้ายแรง ไม่จำเป็นต้องกำจัดออกเสมอไป แต่ถ้ากังวลเรื่องความสวยงาม ก็สามารถกำจัดได้ด้วยการจี้ไฟฟ้า (electrocautery) ซึ่งคือการใช้ไฟฟ้าจี้ทำลายเนื้อเยื่อนั่นเอง

วิธีคือปล่อยกระแสไฟฟ้าความถี่สูงผ่านขั้วไฟฟ้าปลายเล็ก ๆ ให้เกิดความร้อน แล้วใช้ความร้อนนั้นจี้เฉพาะเนื้อเยื่อพูของต่อมไขมันที่โตขึ้นให้แข็งตัว เมื่อจี้ตื้น ๆ รอบทางออกของรูขุมขน พูที่เคยพองก็จะยุบลง ตุ่มก็จะแบนราบลงไป

ลองนึกภาพเหมือนเอาความร้อนไปแตะลูกโป่งที่พองอยู่แทนการใช้เข็มแทง ก็จะเข้าใจง่ายขึ้น แต่จริง ๆ แล้วไม่ได้แทงด้วยเข็มจริง เป็นการทำให้เซลล์ของพูสุกและแข็งตัว เนื้อเยื่อจึงยุบลงอย่างเงียบ ๆ โดยไม่มีแผลติดเชื้อหรือเลือดออก

เลเซอร์อย่าง CO2 laser หรือ Er:YAG laser ที่จี้หรือกรอเนื้อเยื่อได้อย่างแม่นยำ ก็ใช้หลักการเดียวกันในการกำจัดได้เช่นกัน ถ้ามีจำนวนมากและกระจายเป็นวงกว้าง บางครั้งก็ใช้ยากินกลุ่ม isotretinoin ซึ่งเป็นสารในกลุ่มวิตามินเอ ในขนาดต่ำ เพื่อช่วยลดขนาดของต่อมไขมันเอง

หลังทำเสร็จใหม่ ๆ จุดที่จี้จะตกสะเก็ดเล็ก ๆ แล้วหลุดไปเองภายใน 5 ถึง 7 วัน ใต้สะเก็ดนั้นก็จะเป็นผิวใหม่ที่เรียบเนียน เนื้อเยื่อพูที่ถูกจี้หายไปแล้วจะไม่งอกขึ้นมาใหม่ในจุดเดิม ดังนั้นการกลับมาเป็นซ้ำที่ตำแหน่งเดิมจึงพบได้น้อย

ทำไมถึงกลับมาเป็นซ้ำบ่อย และดูแลตัวเองยังไงดี

จุดที่จี้ไฟฟ้าหรือเลเซอร์ไปแล้วมักจะเรียบเนียนดี แต่ปัญหาคือมีแนวโน้มขึ้นใหม่ที่จุดอื่นแทน เพราะการทำหัตถการเป็นแค่การกำจัดพูที่โตขึ้นแล้ว ไม่ได้เปลี่ยนแนวโน้มของร่างกายที่ต่อมไขมันจะโตขึ้นอีกในอนาคต

สาเหตุอย่างผิวมัน การโดนแดด หรือการเปลี่ยนแปลงของฮอร์โมนตามวัยยังคงอยู่เหมือนเดิม เมื่อเวลาผ่านไปจึงอาจมีตุ่มคล้ายเดิมขึ้นที่จุดอื่นได้อีก ดังนั้นแทนที่จะคาดหวังว่าทำครั้งเดียวจบ ควรมองว่าเป็นเรื่องที่ต้องดูแลจัดการเป็นระยะทุก 2 ถึง 3 ปีตามที่มีตุ่มใหม่ขึ้นมา จะสมเหตุสมผลกว่า

เช่น ถ้ากำจัดตุ่มที่หน้าผากออกไปเรียบร้อยแล้ว ก็ไม่ได้แปลว่าจะไม่มีตุ่มใหม่ขึ้นที่ขมับหรือแก้มอีก คล้ายกับการถอนวัชพืชต้นหนึ่งออกไป แต่ต้นข้าง ๆ ก็ยังงอกขึ้นมาได้อยู่ดี เพราะสภาพร่างกายโดยรวมยังคงเดิม

• เหตุผลที่ต้องกันแดดสม่ำเสมอ: มีรายงานว่าการโดนแดดเพิ่มความเสี่ยงของ sebaceous hyperplasia การกันแดดอย่างต่อเนื่องจึงช่วยลดการเกิดตุ่มใหม่ได้
• เหตุผลที่ไม่ควรฝืนบีบ: นอกจากบีบแล้วไม่มีอะไรออกมา การฝืนกดบีบยังอาจทิ้งรอยแผลไว้บนผิวได้
• เหตุผลที่ควรไปพบแพทย์เมื่อจำนวนเพิ่มขึ้นเร็วผิดปกติ: บางครั้งอาจสับสนกับรอยโรคผิวหนังอื่นที่หน้าตาคล้ายกันได้ ถ้ามีตุ่มขึ้นใหม่หลายจุดในเวลาสั้น ๆ หรือรูปร่างผิดปกติ ควรให้แพทย์ผิวหนังตรวจเพื่อความปลอดภัย

เพราะฉะนั้น sebaceous hyperplasia จึงไม่ใช่โรคที่ต้องรีบกำจัดออกด่วน แค่รู้จักแยกให้ออกจากสิว แล้วจัดการเฉพาะจุดที่กังวลใจเมื่อจำเป็นก็เพียงพอแล้ว

References

Korean Dermatological Association, Ministry of Food and Drug Safety (MFDS), American Academy of Dermatology (AAD), and U.S. Food and Drug Administration (FDA).