เรตินอลช่วงปรับผิว ทำไมใช้ครั้งแรกแล้วผิวพัง

คุณอาจเคยเห็นชื่อ retinol อยู่ในรายการส่วนผสมของเครื่องสำอางมาบ้าง มันอยู่ในครีมลดริ้วรอยก็ได้ อยู่ในยาทาแก้สิวก็ได้ อาจรู้สึกแปลกใจว่าส่วนผสมตัวเดียวกันไปช่วยแก้ปัญหาผิวสองเรื่องที่ดูไม่เกี่ยวข้องกันเลยได้อย่างไร

แต่พอลองทาจริง ช่วง 3 ถึง 7 วันแรกผิวมักแดงและลอกเป็นขุยขาวแทนที่จะดีขึ้น ทั้งที่ตั้งใจทาเพื่อให้ผิวดีขึ้น แต่ทำไมผิวถึงแย่ลงก่อน บทความนี้จะไล่เรียงให้เห็นว่าเกิดอะไรขึ้นข้างในผิวจริงๆ

เรตินอลทำอะไรในผิว

สารกลุ่มวิตามินเอที่ใช้ในวงการผิวหนังเรียกรวมกันว่า retinoid และ retinol ก็เป็นหนึ่งในนั้น ทั้ง retinol, retinal (retinaldehyde) และ tretinoin (retinoic acid) ล้วนอยู่ในกลุ่มนี้ และทั้งสามตัวต้องถูกเปลี่ยนรูปเป็น retinoic acid ในที่สุดก่อนถึงจะออกฤทธิ์จริงในผิว

retinol ต้องผ่านการเปลี่ยนรูปสองขั้นตอนในเซลล์กว่าจะกลายเป็น retinoic acid ส่วน retinal ผ่านแค่ขั้นตอนเดียว ขณะที่ tretinoin คือรูปแบบสุดท้ายที่เปลี่ยนรูปเสร็จแล้ว ยิ่งขั้นตอนน้อย ฤทธิ์ยิ่งแรงและเร็ว แต่ก็ยิ่งระคายเคืองมากตามไปด้วย นี่คือเหตุผลที่ tretinoin ต้องใช้ตามใบสั่งแพทย์ ในขณะที่ retinol เป็นส่วนผสมในเครื่องสำอางทั่วไปที่อ่อนโยนกว่า ยกตัวอย่างเช่น ถ้าเริ่มทา tretinoin ทุกวันตั้งแต่แรก จะรู้สึกระคายเคืองมากกว่าการทา retinol อ่อนๆ อย่างเห็นได้ชัด นั่นเป็นเพราะความต่างของขั้นตอนการเปลี่ยนรูปนี่เอง

หลักการที่เซลล์ผลัดเร็วขึ้น

retinoic acid เข้าไปในเซลล์ผิวแล้วจับกับโปรตีนตัวรับที่เรียกว่า retinoic acid receptor (RAR) ซึ่งอยู่ในนิวเคลียสของเซลล์ ตัวรับนี้เปรียบเหมือนสวิตช์ในเซลล์ เมื่อ retinoic acid มาจับ ยีนที่เกี่ยวกับการแบ่งตัวของเซลล์ก็จะถูกเปิดใช้งาน

ผลที่ตามมาคือเซลล์ใหม่ที่ชั้นล่างสุดของผิว หรือ basal layer จะถูกสร้างขึ้นเร็วขึ้น ส่วนเซลล์ขี้ไคลเก่าที่ผิวหน้าก็หลุดลอกเร็วขึ้นตามไปด้วย ลองนึกภาพสายพานลำเลียงที่ถูกเร่งความเร็ว สายพานยิ่งวิ่งเร็ว ชิ้นส่วนเก่าก็ยิ่งถูกนำออกเร็ว และชิ้นส่วนใหม่ก็เข้ามาแทนที่เร็วตามกัน ปกติการผลัดเซลล์ผิวใช้เวลาเกือบหนึ่งเดือน แต่พอทา retinoid เข้าไป ความเร็วนี้จะเพิ่มขึ้นอย่างเห็นได้ชัด

กระบวนการนี้ทำให้เซลล์เก่าที่สะสมเม็ดสีและก้อนขี้ไคลที่อุดตันรูขุมขนถูกแทนที่เร็วกว่าปกติ นี่คือเหตุผลที่ retinoid ถูกใช้รักษาสิวด้วย เพราะสิวมักเริ่มจากรูขุมขนที่แคบลงจากขี้ไคล ทำให้น้ำมันในผิวถูกกักไว้ข้างใน เมื่อการผลัดเซลล์เร็วขึ้น ความเร็วที่รูขุมขนจะอุดตันก็ลดลงตามไปด้วย

คอลลาเจนเพิ่มขึ้นได้อย่างไร

ผลด้านการลดริ้วรอยมาจากเส้นทางที่ต่างจากการผลัดเซลล์ retinoic acid ทำงานสองอย่างพร้อมกันในชั้นหนังแท้ (dermis) ซึ่งเป็นชั้นลึกของผิว

อย่างแรก มันยับยั้งการสร้าง MMP หรือเอนไซม์ที่ตัดทำลายคอลลาเจน ลองนึกว่ามันเป็นเหมือนกรรไกรตัดคอลลาเจน เมื่อโดนแดดหรืออายุมากขึ้น กรรไกรตัวนี้จะทำงานมากขึ้นและตัดคอลลาเจนออกเป็นชิ้นเล็กๆ แต่ retinoic acid ช่วยลดการสร้างกรรไกรตั้งแต่ต้น ทำให้คอลลาเจนถูกทำลายน้อยลง ยกตัวอย่างเช่น ผิวที่โดนแดดจัดมานานยิ่งมีกรรไกรทำงานมากขึ้น คอลลาเจนก็ถูกตัดต่อเนื่อง แต่ถ้าทา retinoid สม่ำเสมอ การทำงานของกรรไกรจะลดลง จนความเร็วในการสร้างคอลลาเจนแซงหน้าความเร็วในการถูกทำลาย

อย่างที่สอง มันกระตุ้น fibroblast ซึ่งเป็นเซลล์ที่สร้างคอลลาเจนในชั้นหนังแท้โดยตรง ให้ผลิตคอลลาเจนใหม่ (เส้นใยโปรตีนที่ทำหน้าที่เหมือนเสาค้ำผิว) มากขึ้น เท่ากับลดกรรไกรไปพร้อมกับสร้างเสาเพิ่มขึ้น การเปลี่ยนแปลงนี้จะค่อยๆ สะสมตั้งแต่เริ่มทาไปจนถึง 12 ถึง 24 สัปดาห์ ทำให้ชั้นหนังแท้หนาขึ้นและริ้วรอยตื้นๆ ดูจางลง

ทำไมช่วงแรกผิวจึงแดง

นี่คือเหตุผลอันดับต้นๆ ที่คนเลิกใช้ retinoid กลางคัน สาเหตุเชื่อมโยงตรงกับความเร็วในการผลัดเซลล์ที่อธิบายไปก่อนหน้านี้

เมื่อการผลัดเซลล์เร็วขึ้นกะทันหัน ชั้น stratum corneum หรือชั้นขี้ไคลที่ทำหน้าที่เป็นเกราะป้องกันสิ่งระคายเคืองและการระเหยของน้ำ จะหลุดลอกเร็วกว่าที่จะถูกสร้างขึ้นมาทดแทน เมื่อเกราะป้องกันบางลงชั่วคราว น้ำในผิวก็ระเหยง่ายขึ้น สารระคายเคืองก็แทรกเข้ามาได้ง่ายขึ้นตามไปด้วย จึงเกิดอาการแดง แสบ และลอกเป็นขุยขาวพร้อมกัน ช่วงนี้มักถูกเรียกว่าช่วงปรับสภาพผิวกับ retinoid (retinization) เปรียบเทียบง่ายๆ เหมือนตอนรีโนเวทห้อง ที่ต้องลอกวอลเปเปอร์เก่าออกก่อนติดใหม่ ช่วงสั้นๆ หลังลอกออกแต่ยังไม่ทันติดใหม่ ผนังปูนจะโล่งเปลือยแบบนั้น ผิวก็เช่นกัน ในช่วงนี้ผิวจะอยู่ในสภาพไร้เกราะป้องกันชั่วคราว

บริเวณที่เป็นสิวจะมีอีกปรากฏการณ์หนึ่งเกิดซ้อนกัน สิวเล็กๆ ที่ซ่อนอยู่ใต้ผิวและยังมองไม่เห็น (microcomedone) จะถูกดันขึ้นมาที่ผิวพร้อมกันเมื่อการผลัดเซลล์เร็วขึ้น สิวเหล่านี้เป็นสิวที่จะเกิดขึ้นอยู่แล้ว เพียงแต่เวลาถูกเร่งให้มาพร้อมกัน จึงมีรายงานว่าในความเป็นจริงมันไม่ใช่การที่ผิวแย่ลง แต่เป็นแค่ช่วงเปลี่ยนผ่านที่ผ่านไปได้

ช่วงปรับผิวนานแค่ไหน

โดยทั่วไปผิวจะใช้เวลาประมาณ 2 ถึง 4 สัปดาห์ในการสร้างชั้นขี้ไคลขึ้นมาใหม่ให้หนาพอเข้ากับความเร็วผลัดเซลล์ที่เปลี่ยนไป เมื่อพ้นช่วงนี้ไป ผิวจะปรับตัวเข้ากับความเร็วนั้นได้ อาการระคายเคืองจะค่อยๆ สงบลง ในขณะที่ผลด้านการผลัดเซลล์และการสร้างคอลลาเจนยังคงดำเนินต่อไป การสร้างชั้นขี้ไคลใหม่ให้อยู่ตัวต้องใช้เวลาเท่านั้นจริงๆ ต่อให้ใจร้อนแค่ไหนก็เร่งช่วงเวลานี้ให้สั้นลงไม่ได้

ปัญหาคือหลายคนเลิกใช้ก่อนจะผ่านช่วงปรับสภาพนี้ไป ดังนั้นแทนที่จะเริ่มแรงตั้งแต่ต้น ควรค่อยๆ เพิ่มความเข้มข้นพร้อมกับลดการระคายเคืองไปด้วยกัน

ลำดับการใช้เพื่อลดการระคายเคือง

วิธีการด้านล่างทั้งหมดล้วนมาจากหลักการเดียวกัน คือทำให้ความเร็วในการลอกของชั้นขี้ไคลใกล้เคียงกับความเร็วในการสร้างใหม่ให้มากที่สุด

• เริ่มจากความเข้มข้นต่ำก่อน เพราะถ้าเริ่มด้วยความเข้มข้นสูงตั้งแต่แรก ความเร็วในการลอกของชั้นขี้ไคลจะแซงหน้าความเร็วในการฟื้นฟูไปไกล จนการปรับสภาพผิวล้มเหลวได้ง่าย
• ทาแบบเว้นวันสัก 2 ถึง 3 วันแทนที่จะทาทุกวัน เพื่อให้ผิวมีเวลาปรับตัว ความเร็วในการผลัดเซลล์ต้องค่อยๆ เพิ่มขึ้น ไม่ใช่พุ่งขึ้นลงกะทันหัน ชั้นขี้ไคลถึงจะตามทันได้
• ใช้วิธี buffering คือทามอยส์เจอไรเซอร์ก่อนแล้วค่อยทา retinoid ทับ วิธีนี้ช่วยชะลอการดูดซึม ชั้นมอยส์เจอไรเซอร์ทำหน้าที่เหมือนเกราะกันไม่ให้ retinoic acid ซึมลึกเข้าไปทีเดียวมากเกินไป ช่วยลดการระคายเคืองได้มาก
• ทาแค่ตอนกลางคืนและทาครีมกันแดดตอนกลางวันเสมอ เพราะชั้นขี้ไคลที่บางลงจากการทา retinoid จะไวต่อแสงแดดมากขึ้น การโดนแดดตอนกลางวันจึงเสี่ยงต่อการระคายเคืองและเกิดรอยดำได้ง่าย

ถ้าทำทั้งสี่ข้อนี้ควบคู่กัน จะช่วยลดการระคายเคืองให้น้อยที่สุด ในขณะที่ยังได้ผลลัพธ์หลักคือการผลัดเซลล์และการสร้างคอลลาเจนตามที่ต้องการ ช่วง 2 สัปดาห์แรกถ้ามีอาการแดงหรือลอกนิดหน่อยให้มองว่าเป็นกระบวนการปกติ แทนที่จะฝืนทาทุกวันจนหักโหม การค่อยเป็นค่อยไปกลับเป็นทางที่พาไปถึงความเข้มข้นและความถี่เป้าหมายได้เร็วกว่าในระยะยาว

เวลาจะเพิ่มความเข้มข้น ก็ไม่ควรกระโดดข้ามขั้นทีเดียว ควรรอให้ผิวชินกับความเข้มข้นปัจจุบันโดยไม่มีอาการระคายเคืองก่อน แล้วค่อยขยับขึ้นทีละขั้นถึงจะปลอดภัย เพราะความเร็วในการผลัดเซลล์ต้องไม่เปลี่ยนกะทันหัน ชั้นขี้ไคลถึงจะฟื้นตัวตามทันได้ในแต่ละช่วง

ส่วนผสมที่ใช้ร่วมได้และที่ควรเลี่ยง

สารที่ระคายเคืองอยู่แล้วในตัวเอง อย่าง AHA หรือ BHA (สารกลุ่มกรดที่ละลายขี้ไคล) และ benzoyl peroxide ถ้าทาซ้อนกับ retinoid ในช่วงเวลาเดียวกัน จะทำให้ชั้นขี้ไคลบางลงซ้ำสอง และเพิ่มการระคายเคืองได้มาก ในช่วงปรับสภาพผิว ควรแยกช่วงเวลาการใช้สารเหล่านี้ออกจาก retinoid หรือลดความถี่ลงจะปลอดภัยกว่า ยกตัวอย่างเช่น ถ้าทา retinoid ตอนกลางคืนแล้วเช้าวันรุ่งขึ้นทาโทนเนอร์ผลัดผิวเข้มข้นทับอีก เท่ากับชั้นขี้ไคลถูกทำให้บางลงสองครั้งภายในวันเดียว จึงเกิดการระคายเคืองซ้อนกันได้ง่าย

ในทางกลับกัน niacinamide ซึ่งช่วยเสริมสร้างเกราะป้องกันผิว มีรายงานว่าช่วยลดการระคายเคืองเมื่อใช้ร่วมกับ retinoid ได้ เพราะเมื่อเกราะป้องกันผิวแข็งแรงขึ้น แม้ในช่วงที่ชั้นขี้ไคลบางลง การระเหยของน้ำและการแทรกซึมของสิ่งระคายเคืองก็จะลดลงตามไปด้วย เมื่อผ่านช่วงปรับสภาพผิวไปแล้วและผิวเริ่มนิ่ง ก็จะสามารถใช้ร่วมกับสารออกฤทธิ์อื่นๆ ได้กว้างขึ้นตามธรรมชาติ

ในหน้าร้อนที่แดดจัด การระคายเคืองจาก retinoid อาจรุนแรงกว่าปกติ การปรับลดความเข้มข้นหรือความถี่ลงชั่วคราวตามฤดูกาลก็ช่วยได้ ส่วนช่วงตั้งครรภ์หรือให้นมบุตร ควรงดใช้ retinoid ที่ต้องสั่งโดยแพทย์อย่าง tretinoin และปรึกษาแพทย์ก่อนจะปลอดภัยกว่า

References

Korean Dermatological Association, Ministry of Food and Drug Safety (MFDS), American Academy of Dermatology (AAD), และ U.S. Food and Drug Administration (FDA)