รูขุมขนกว้างกับรูขุมขนบุ๋มจากแผลเป็นสิวต่างกันอย่างไร ตั้งแต่สาเหตุจนถึงวิธีดูแล

ทุกครั้งที่ส่องกระจกใกล้ ๆ มักสังเกตเห็นรูขุมขนที่ดูเหมือนเป็นปัญหาเดียวกันหมด แต่จริง ๆ แล้วหลายคนมีปัญหาสองอย่างปะปนกันอยู่ อย่างแรกคือรูขุมขนเดิมที่ขยายกว้างขึ้น อีกอย่างคือรอยที่เกิดจากสิวอักเสบแล้วยุบบุ๋มลงไปเหมือนแผลเป็น

ทั้งสองแบบมองแล้วเหมือนรูเล็ก ๆ บนใบหน้า จึงมักถูกเข้าใจว่าเป็นปัญหาเดียวกันและดูแลด้วยวิธีเดียวกัน แต่เมื่อกลไกการเกิดต่างกัน แนวทางดูแลก็ควรต่างกันตาม ถ้าเอาวิธีที่ได้ผลกับรูขุมขนกว้างไปใช้กับรูขุมขนที่เป็นแผลเป็น ผลลัพธ์อาจไม่เป็นไปตามที่หวัง มาดูทีละแบบว่าเกิดจากอะไร แยกกันอย่างไร และดูแลต่างกันตรงไหนบ้าง

ทำไมรูขุมขนถึงขยายกว้างขึ้น

รูขุมขนคือทางเปิดที่เชื่อมกับต่อมไขมันใต้ผิว ทำหน้าที่ให้ไขมันออกมาเคลือบผิวให้ชุ่มชื้น แต่เมื่อร่างกายผลิตไขมันมากกว่าปกติ ไขมันจะไปอุดและดันทางเปิดนี้จนขอบค่อย ๆ ขยายกว้างขึ้นทีละนิด

โดยเฉพาะบริเวณจมูกและหน้าผากที่มีต่อมไขมันหนาแน่น จะเห็นการเปลี่ยนแปลงนี้ชัดกว่าจุดอื่น เพราะยิ่งต่อมไขมันหนาแน่นเท่าไร ก็ยิ่งมีทางเปิดที่พร้อมจะขยายกว้างได้มากเท่านั้น หลายคนจึงรู้สึกว่ารูขุมขนรอบจมูกกว้างเป็นพิเศษ

อีกปัจจัยที่เข้ามาเสริมคือคอลลาเจนและเส้นใยที่ให้ความยืดหยุ่นในผิวลดลง รอบ ๆ ปากรูขุมขนมีเนื้อเยื่อเส้นใยลักษณะคล้ายร่างแหคอยรัดทางเปิดนี้ให้กระชับอยู่เสมอ แต่เมื่ออายุมากขึ้นหรือโดนแดดสะสมนาน เนื้อเยื่อนี้จะอ่อนแรงลง เหมือนยางยืดที่ใช้มานานแล้วยืดค้างไม่กลับคืนรูปเดิม พอนึกภาพแบบนี้ก็เข้าใจง่ายขึ้น

สาเหตุที่ทำให้รูขุมขนขยายกว้าง

รูขุมขนที่กว้างขึ้นไม่ได้เกิดจากสาเหตุเดียว แต่มักเป็นผลรวมของหลายปัจจัยที่ซ้อนทับกัน

• ปริมาณไขมันที่ผลิตออกมา: คนที่ต่อมไขมันทำงานมากจะมีไขมันไปอุดทางเปิดรูขุมขนมากกว่า ทำให้ขอบขยายกว้างขึ้น พันธุกรรมและการเปลี่ยนแปลงของฮอร์โมนมีผลต่อปริมาณไขมันที่ผลิตออกมา
• ขนาดของรูขุมขนเอง: บริเวณที่รูขุมขนมีขนาดใหญ่ตามธรรมชาติ รูขุมขนที่มองเห็นก็ยิ่งดูกว้างตามไปด้วย เพราะเส้นผ่านศูนย์กลางของทางเปิดนั้นใหญ่อยู่แล้ว
• คอลลาเจนและเส้นใยยืดหยุ่นลดลง: เมื่ออายุมากขึ้นหรือโดนแดดบ่อย เนื้อเยื่อเส้นใยที่คอยรัดรูขุมขนจะอ่อนแรงลงจนขอบค้างอยู่ในสภาพขยายกว้าง โครงสร้างพยุงที่หลวมลงแบบนี้มักไม่กลับมาแคบเหมือนเดิม
• ผิวหย่อนคล้อย: เมื่อผิวบริเวณกว้างอย่างแก้มเริ่มหย่อนลงด้านล่าง รูขุมขนที่เคยกลมจะดูยืดออกเป็นทรงหยดน้ำเล็กน้อย เพราะผิวทั้งแผ่นถูกดึงลง ทางเปิดของรูขุมขนก็ถูกดึงตามไปด้วย

รูขุมขนที่เป็นแผลเป็นคือปัญหาคนละแบบจริงหรือ

รูขุมขนที่เป็นแผลเป็น แม้ชื่อจะมีคำว่ารูขุมขน แต่จริง ๆ แล้วไม่ใช่รูขุมขน ใกล้เคียงกับแผลเป็นมากกว่า เป็นรอยที่สิวอักเสบเคยเกิดขึ้นแล้วยุบบุ๋มลงไป กลไกการเกิดจึงต่างจากทางเปิดรูขุมขนตามธรรมชาติ

สิวที่อักเสบลึกและอักเสบนาน ร่างกายจะเกิดปฏิกิริยาภูมิคุ้มกันเพื่อกำจัดเชื้อแบคทีเรียและเนื้อเยื่อที่เสียหายในบริเวณนั้น ระหว่างกระบวนการนี้คอลลาเจนในชั้นหนังแท้จะถูกสลายไปด้วย และเมื่ออาการอักเสบสงบลงแต่คอลลาเจนที่สลายไปไม่ถูกสร้างขึ้นมาทดแทนเท่าเดิม บริเวณนั้นก็ยุบบุ๋มค้างไว้ พูดง่าย ๆ คือไม่ใช่ไขมันเยอะจนขยาย แต่เป็นเสาที่คอยค้ำยันใต้ผิวหายไปต่างหาก

ลองนึกภาพกระถางต้นไม้ที่รากเน่าจนดินยุบตัวลง มองจากด้านนอกจะเห็นเป็นแค่รูเล็ก ๆ บุ๋มลงไป แต่ความจริงคือสิ่งที่เคยค้ำยันด้านล่างหายไปแล้ว ด้วยเหตุนี้การดูแลแค่ผิวชั้นบนจึงมักไม่ทำให้รอยบุ๋มเต็มขึ้นได้ง่าย ๆ

กระบวนการเกิดรูขุมขนแผลเป็นเป็นอย่างไร

ระหว่างที่มีการอักเสบ เอนไซม์ที่ทำหน้าที่กำจัดเนื้อเยื่อที่เสียหายก็จะทำงานเพิ่มขึ้นด้วย เพราะแผลจะหายได้ต้องเคลียร์ส่วนที่เก่าและเสียหายออกก่อน หากความเร็วในการเคลียร์นี้เร็วกว่าความเร็วในการสร้างคอลลาเจนใหม่ ส่วนต่างที่เหลือก็จะกลายเป็นรอยบุ๋มค้างอยู่

ยิ่งอักเสบลึกและปล่อยทิ้งไว้นานเท่าไร ช่องว่างนี้ก็ยิ่งถ่างมากขึ้น สิวที่อักเสบตื้นและระยะสั้นส่วนใหญ่จะฟื้นตัวจนเต็มขึ้นเองตามธรรมชาติ แต่สิวที่อักเสบลึกและนานมักฟื้นตัวไม่ทันสร้างคอลลาเจนชดเชยให้ครบ จึงอธิบายได้ว่าทำไมการปล่อยสิวทิ้งไว้นานหรือบีบแกะจนอักเสบหนักขึ้น จึงเพิ่มโอกาสที่จะเหลือเป็นแผลเป็น

รูปทรงของรอยบุ๋มก็แตกต่างกันไปในแต่ละคน บางคนเป็นรอยแคบและลึก บางคนเป็นรอยกว้างและตื้นคล้ายจานรอง ซึ่งทราบกันว่าเป็นผลจากความลึกและความกว้างของการอักเสบที่ลามไปในชั้นหนังแท้นั่นเอง

แยกรูขุมขนสองแบบนี้ได้อย่างไร

ถ้าดูด้วยตาเปล่าอย่างเดียวมักแยกยาก แต่ถ้าใช้เกณฑ์บางอย่างช่วยดู การแยกจะง่ายขึ้นมาก

• รูปทรง: รูขุมขนกว้างมักมีลักษณะกลมและสมมาตร ส่วนรูขุมขนแผลเป็นมักมีขอบเป็นมุมหรือเอียงไปด้านใดด้านหนึ่งจนไม่สมมาตร เพราะรูขุมขนยังคงรูปทางเปิดเดิม แต่แผลเป็นเกิดจากเนื้อเยื่อที่เสียหายไม่เท่ากัน รูปทรงจึงไม่แน่นอน
• ตำแหน่งที่พบ: รูขุมขนกว้างมักกระจุกตัวรอบจมูกและหน้าผากที่มีต่อมไขมันหนาแน่น ในขณะที่รูขุมขนแผลเป็นอาจพบได้แม้ในบริเวณที่ต่อมไขมันน้อยอย่างแก้มหรือคาง ถ้าเคยเป็นสิวอักเสบรุนแรงที่จุดนั้นมาก่อน เพราะแผลเป็นจะตามรอยที่เคยอักเสบ ไม่ใช่ตามปริมาณไขมัน
• ปฏิกิริยาเมื่อดึงผิวให้ตึง: เวลาใช้นิ้วดึงผิวให้ตึงเบา ๆ รูขุมขนกว้างมักดูโดดเด่นน้อยลงเพราะเส้นใยยืดหยุ่นรอบ ๆ ยังพอเหลืออยู่ ทำให้ทางเปิดแคบลงตามการดึง ตรงกันข้าม รูขุมขนแผลเป็นแทบไม่เปลี่ยนแปลงแม้จะดึง เพราะเนื้อเยื่อที่เคยค้ำยันด้านล่างหายไปแล้ว
• มีปลั๊กอุดตันหรือไม่: รูขุมขนกว้างมักเห็นปลั๊กเล็ก ๆ จากไขมันและเซลล์ผิวที่จับตัวกัน ส่วนรูขุมขนแผลเป็นมักไม่มีปลั๊กแบบนี้ เพราะไม่ใช่ทางเปิดแต่เป็นรอยบุ๋มที่ยุบลงไป

หากใช้เกณฑ์เหล่านี้แล้วยังไม่แน่ใจ การให้แพทย์ผิวหนังตรวจดูโดยตรงจะแม่นยำกว่า เพราะในความเป็นจริงหลายคนมีทั้งสองแบบปะปนกันอยู่ในบริเวณเดียว

แนวทางดูแลรูขุมขนกว้าง

รูขุมขนกว้างควรดูแลไปพร้อมกันทั้งการควบคุมไขมันและเสริมความกระชับรอบรูขุมขน เพราะต้นเหตุคือทางเปิดถูกอุดตันและเนื้อเยื่อพยุงหลวมลง การดูแลทั้งสองด้านพร้อมกันจึงช่วยได้มากกว่า

สารกลุ่มเรตินอยด์ทราบกันว่าช่วยปรับความเร็วในการสะสมของเซลล์ผิวชั้นบนและกระตุ้นการสร้างคอลลาเจนในชั้นหนังแท้ ทำงานในทางที่ช่วยเติมเต็มเนื้อเยื่อเส้นใยที่เคยรัดรูขุมขนให้กระชับขึ้น ส่วนไนอาซินาไมด์เป็นสารที่รู้จักกันว่าช่วยลดการผลิตไขมัน จึงช่วยลดปริมาณที่จะไปอุดทางเปิดตั้งแต่ต้น

กรดซาลิไซลิกซึ่งละลายในน้ำมันได้ดี ทราบกันว่าเข้าไปเคลียร์ไขมันที่สะสมอยู่ลึกในรูขุมขนได้ดีกว่าสารขัดผิวที่ละลายน้ำ เพราะเข้าถึงส่วนที่มันของรูขุมขนได้ง่ายกว่า และการกันแดดมีบทบาทช่วยไม่ให้เส้นใยยืดหยุ่นรอบรูขุมขนเสียหายเพิ่มขึ้นอีก การดูแลเพื่อฟื้นฟูเส้นใยที่อ่อนแรงไปแล้ว ควบคู่กับการป้องกันไม่ให้แดดทำร้ายซ้ำ จึงควรทำไปพร้อมกัน

แนวทางดูแลรูขุมขนแผลเป็น

รูขุมขนแผลเป็นมีข้อจำกัดถ้าดูแลแค่ผิวชั้นบน เพราะแก่นของปัญหาคือคอลลาเจนในชั้นหนังแท้ลดลง จึงต้องใช้แนวทางที่ช่วยเติมคอลลาเจนใหม่กลับเข้าไปในบริเวณนั้น

หัตถการที่ใช้เข็มเล็ก ๆ เจาะรอบบริเวณที่บุ๋มจะสร้างบาดแผลเล็กมาก เพื่อกระตุ้นให้ร่างกายเกิดปฏิกิริยาซ่อมแซมตัวเอง ระหว่างกระบวนการฟื้นตัวนี้ทราบกันว่าจะมีคอลลาเจนใหม่เกิดขึ้นและค่อย ๆ เติมเต็มรอยบุ๋มขึ้นมา วิธีที่ใช้คลื่นวิทยุความถี่สูงร่วมด้วยจะช่วยส่งพลังงานกระตุ้นลงไปถึงชั้นหนังแท้ที่ลึกขึ้น ทำให้ปฏิกิริยาฟื้นฟูกระจายได้กว้างขึ้นตามที่อธิบายไว้

ในบางกรณีที่ใต้แผลเป็นมีพังผืดคล้ายเส้นเชือกดึงรั้งเนื้อเยื่อไว้ อาจต้องมีหัตถการที่ช่วยตัดพังผืดนั้นก่อนควบคู่กันไป เหมือนม่านที่ผูกติดกับเชือกด้านหนึ่ง ต่อให้ดันเท่าไรก็คลี่ไม่ออก ถ้ายังมีพังผืดค้างอยู่ การดูแลวิธีอื่นก็มักทำให้รอยบุ๋มคลี่ตัวได้ไม่เต็มที่ ส่วนเลเซอร์ที่ช่วยปรับผิวรอยต่อระหว่างชั้นผิวและชั้นหนังแท้ ก็เป็นอีกวิธีที่ใช้ร่วมกันเพื่อช่วยให้เนื้อเยื่อใหม่เข้าไปอยู่ในตำแหน่งได้ดีขึ้น

สิ่งที่ควรจำไว้เมื่อดูผลลัพธ์

ทั้งรูขุมขนกว้างและรูขุมขนแผลเป็นต้องใช้เวลาในการฟื้นตัว เพราะกระบวนการที่คอลลาเจนกลับมาเรียงตัวใหม่หรือเส้นใยยืดหยุ่นถูกเติมเต็ม ล้วนเป็นปฏิกิริยาที่ร่างกายค่อย ๆ สร้างขึ้นเอง แทนที่จะคาดหวังการเปลี่ยนแปลงมากมายจากการดูแลเพียงหนึ่งหรือสองครั้ง การดูแลอย่างต่อเนื่องตามแนวทางที่เหมาะกับสาเหตุจะให้ผลลัพธ์ที่ใกล้เคียงความจริงมากกว่า

และหลายคนมีรูขุมขนทั้งสองแบบปนกันอยู่บนใบหน้าเดียวกัน เช่น รอบจมูกเป็นรูขุมขนกว้าง ส่วนบริเวณแก้มเป็นรูขุมขนแผลเป็น ในกรณีแบบนี้การดูแลต่างวิธีตามแต่ละบริเวณไปพร้อมกันจึงเป็นเรื่องปกติ ทางที่ดีที่สุดคือปรึกษาแพทย์ผิวหนังเพื่อประเมินสภาพที่แท้จริงและวางแนวทางดูแลให้เหมาะกับตัวเอง

References

Korean Dermatological Association, American Academy of Dermatology (AAD), and Ministry of Food and Drug Safety (MFDS).