ผื่นรอบปาก (perioral dermatitis) สาเหตุและการรักษา ปัญหาจากครีมสเตียรอยด์

หากมีตุ่มแดงเล็ก ๆ คล้ายเมล็ดข้าวขึ้นซ้ำ ๆ เฉพาะรอบปาก อาจเป็นสัญญาณของโรคผิวหนังอักเสบรอบปาก (perioral dermatitis) ตามชื่อเลยคือเป็นผื่นที่ขึ้นกระจุกอยู่รอบปาก แต่ที่น่าแปลกคือขอบบาง ๆ ที่ติดกับริมฝีปากโดยตรงกลับไม่มีผื่นขึ้นเลย ตุ่มแดงเล็ก ๆ จะขึ้นเบียดกันเฉพาะบริเวณถัดออกมาด้านนอกเท่านั้น

หลายคนมักสับสนกับสิว แต่จุดที่ต่างกันคือไม่มีสิวอุดตันสีดำ และตำแหน่งที่ขึ้นอาจลามไปถึงข้างจมูกหรือใต้ตาได้ด้วย นอกจากนี้ยังมีลักษณะเฉพาะคือเมื่อทายารักษาสิวหรือสเตียรอยด์ทาผิว ในช่วงแรกอาการมักดูเหมือนดีขึ้น แต่แล้วก็กลับมาแย่ลงอีก ทำให้หลายคนปล่อยทิ้งไว้เฉย ๆ หรือทายาผิดชนิดต่อไปเรื่อย ๆ จนอาการยิ่งแย่ลง บทความนี้จะไล่อธิบายทีละขั้นว่าทำไมเรื่องแบบนี้ถึงเกิดขึ้นเฉพาะรอบปาก

ทำไมผื่นจึงขึ้นเฉพาะรอบปาก

ผิวรอบปากเคลื่อนไหวนับร้อยครั้งต่อวัน ไม่ว่าจะพูด กิน หรือกลืนน้ำลาย ผิวบริเวณนี้จะถูกยืดและพับไปมาตลอดเวลา ทำให้เกราะป้องกันผิวสัมผัสกับแรงเสียดสีและสิ่งระคายเคืองบ่อยกว่าบริเวณอื่น

อีกทั้งบริเวณนี้ยังสัมผัสกับน้ำลาย เศษอาหาร ฟองยาสีฟัน หรือลิปมัน หลายครั้งต่อวัน เกราะป้องกันผิวคือชั้นเคราตินที่ทำหน้าที่เหมือนกำแพงกรองความชื้นและสิ่งระคายเคือง เมื่อกำแพงนี้สัมผัสกับสิ่งกระตุ้นซ้ำ ๆ ก็จะค่อย ๆ บางลงและหลวมลง เมื่อกำแพงหลวม สิ่งระคายเคืองและเชื้อแบคทีเรียก็แทรกซึมเข้าไปได้ง่ายขึ้น จนเกิดการอักเสบเล็ก ๆ รอบรูขุมขน ส่วนเหตุผลที่ขอบบางรอบริมฝีปากไม่มีผื่นขึ้นนั้น อธิบายได้ว่าบริเวณนั้นใกล้กับเยื่อเมือกมาก จึงแทบไม่มีรูขุมขนอยู่เลย

ทาครีมสเตียรอยด์แล้วทำไมผื่นจึงลาม

สาเหตุที่พบบ่อยที่สุดคือสเตียรอยด์ทาผิว เวลามีผื่นแดงขึ้นบนใบหน้า หลายคนมักหยิบสเตียรอยด์ที่มีอยู่ในบ้านมาทาทันที และในช่วงไม่กี่วันแรกอาการแดงมักจะดีขึ้น ทำให้รู้สึกว่ายาได้ผล

สเตียรอยด์คือยาที่กดการตอบสนองของภูมิคุ้มกันที่ก่อให้เกิดการอักเสบโดยตรง เปรียบเหมือนรถดับเพลิงที่ดับสัญญาณไฟไหม้ทันที แต่ปัญหาคือต้นเหตุที่ทำให้ไฟไหม้ยังคงอยู่เหมือนเดิม ยิ่งไปกว่านั้น หากทาสเตียรอยด์ต่อเนื่อง การเฝ้าระวังของระบบภูมิคุ้มกันปกติของผิวก็จะถูกกดไปด้วย เชื้อแบคทีเรียและปฏิกิริยาระคายเคืองที่เดิมควรถูกยับยั้งไว้จึงมีพื้นที่ขยายตัวได้มากขึ้น

ดังนั้นเมื่อหยุดทายา การอักเสบที่ถูกกดไว้ก็มักปะทุออกมาพร้อมกัน ทำให้ผื่นแดงและลามกว้างกว่าเดิม ปรากฏการณ์นี้เรียกกันทั่วไปว่าสเตียรอยด์รีบาวด์ (steroid rebound) ซึ่งมีหลักการคล้ายกับสปริงที่ถูกกดไว้แล้วปล่อย ยิ่งกดนานยิ่งดีดกลับแรง ด้วยเหตุนี้หากสงสัยว่าเป็นโรคผิวหนังอักเสบรอบปาก จึงแนะนำให้ตรวจหาสาเหตุก่อน ไม่ควรซื้อสเตียรอยด์มาทาเองตามใจชอบ

ฟองยาสีฟันทำลายเกราะผิวได้ไหม

ยาสีฟันที่มีฟลูออไรด์ก็เป็นหนึ่งในสาเหตุที่ถูกพูดถึงมานาน เวลาแปรงฟัน ฟองยาสีฟันจะสัมผัสกับผิวรอบปากตามธรรมชาติ และมีรายงานว่าฟลูออไรด์สามารถระคายเคืองผิวบริเวณนี้จนทำให้เกราะป้องกันผิวอ่อนแอลงได้

สารลดแรงตึงผิว (surfactant) ก็เช่นกัน สารที่ทำให้ยาสีฟันเกิดฟองมีฤทธิ์ทำความสะอาดคราบมันได้ดี แต่ในขณะเดียวกันก็อาจล้างชั้นไขมันปกติที่ผิวหน้าออกไปด้วย ชั้นไขมันนี้ทำหน้าที่อุดช่องว่างระหว่างเซลล์ผิว หากชั้นนี้หลุดลอกไป ความชื้นก็จะระเหยออกง่ายขึ้น และสิ่งระคายเคืองจากภายนอกก็แทรกซึมลึกเข้าไปได้มากขึ้น ลองนึกภาพปูนที่ยึดระหว่างก้อนอิฐหลุดออกไป กำแพงทั้งหมดก็จะหลวมตามไปด้วย หลักการก็คล้ายกันแบบนี้

ดังนั้นสำหรับผู้ที่เป็นโรคผิวหนังอักเสบรอบปากซ้ำ ๆ การลองเปลี่ยนไปใช้ยาสีฟันสูตรไม่มีฟลูออไรด์ หรือสูตรที่มีสารลดแรงตึงผิวอ่อนโยนกว่าเดิม ก็เป็นวิธีหนึ่งที่แนะนำให้ลองทำ อย่างไรก็ตาม แต่ละคนตอบสนองต่อส่วนผสมต่างกัน การเปลี่ยนยาสีฟันจึงไม่ได้ทำให้ทุกคนดีขึ้นทันที

ทำไมมอยส์เจอไรเซอร์ที่หนักจึงทำให้รูขุมขนอุดตัน

ครีมบำรุงเนื้อหนักหรือเครื่องสำอางที่มีน้ำมันเป็นส่วนผสมหลักก็เป็นตัวกระตุ้นที่พบได้บ่อยเช่นกัน หลายคนอาจคิดว่ายิ่งบำรุงความชื้นมากยิ่งดีต่อผิว แต่สำหรับบริเวณที่บอบบางต่อการระคายเคืองอย่างรอบปาก ผลลัพธ์อาจกลับตรงกันข้าม

ครีมเนื้อหนักจะเคลือบผิวเป็นชั้นฟิล์มบาง ๆ ปิดกั้นการไหลเวียนของอากาศและความชื้น ภาวะนี้เรียกว่าการอุดกั้นผิว (occlusion) เมื่อผิวถูกอุดกั้น ความร้อนและความชื้นที่อยู่ข้างใต้จะระบายออกไม่ได้ กลายเป็นสภาพแวดล้อมที่เอื้อให้เชื้อจุลินทรีย์ประจำถิ่นรอบรูขุมขนหรือสารระคายเคืองเพิ่มจำนวนได้ดีขึ้น เหมือนโรงเรือนพลาสติกที่ร้อนขึ้นจนอับชื้น ผิวใต้ครีมก็เกิดสภาพคล้ายกันนี้

โดยเฉพาะผลิตภัณฑ์ต่อไปนี้ที่มักถูกระบุว่าเป็นสาเหตุบ่อยครั้ง

• มอยส์เจอไรเซอร์สูตรน้ำมันเนื้อหนัก: มีจุดประสงค์เพื่อเติมชั้นไขมันให้ผิว แต่หากทาหนาเกินไปจะยิ่งอุดกั้นผิวมากขึ้น และอาจกระตุ้นการอักเสบรอบรูขุมขนให้แย่ลง
• ครีมกันแดดสูตรที่มีน้ำมันเป็นส่วนผสมหลัก: โดยเฉพาะหากมีนิสัยทาซ้ำหนา ๆ บริเวณรอบปาก ก็จะทำให้เกิดการอุดกั้นผิวในลักษณะเดียวกัน
• เครื่องสำอางปกปิดสูง เช่น รองพื้นและคอนซีลเลอร์: เม็ดสีและน้ำมันที่ผสมกันจะอุดตันรูขุมขน และในขั้นตอนล้างออกก็ยิ่งเพิ่มแรงเสียดสีให้ผิวอีกชั้น

แยกจากสิวและผิวหนังอักเสบเซบอร์เฮอิกอย่างไร

โรคผิวหนังอักเสบรอบปากมักถูกเข้าใจผิดว่าเป็นสิวหรือโรคผิวหนังอักเสบชนิดต่อมไขมัน (seborrheic dermatitis) เนื่องจากลักษณะภายนอกคล้ายกันมาก ทั้งสามภาวะมีจุดร่วมคือมีผื่นแดงหรือตุ่มเล็ก ๆ ขึ้นบนใบหน้าเหมือนกัน

แต่สิวมักเริ่มจากสิวอุดตันหัวดำหรือหัวขาวให้เห็นก่อน ในขณะที่โรคผิวหนังอักเสบรอบปากไม่มีรูขุมขนอุดตันแบบนั้น มีเพียงตุ่มแดงเล็ก ๆ ขนาดสม่ำเสมอขึ้นเด่นชัด ส่วนโรคผิวหนังอักเสบชนิดต่อมไขมันมักพบทั้งสะเก็ดและความมันร่วมกันในบริเวณที่มีต่อมไขมันมาก เช่น คิ้ว ข้างจมูก หรือหนังศีรษะ แต่โรคผิวหนังอักเสบรอบปากมักปรากฏเป็นผื่นที่จำกัดอยู่แค่รอบปากมากกว่าจะมีสะเก็ดเด่นชัด

ดังนั้นแทนที่จะวินิจฉัยเองแล้วทายารักษาสิวหรือสเตียรอยด์ หากผื่นเป็นต่อเนื่องเกิน 2 สัปดาห์ ควรตรวจให้แน่ใจว่าเป็นภาวะใดกันแน่ เพราะเมื่อสาเหตุต่างกัน วิธีดูแลก็แตกต่างกันโดยสิ้นเชิง

ทำไมหยุดสเตียรอยด์แล้วจึงแย่ลงก่อน

ขั้นตอนแรกของการรักษาโรคผิวหนังอักเสบรอบปากส่วนใหญ่คือการหยุดใช้สเตียรอยด์ทาผิว แต่พอหยุดจริง ๆ กลับพบว่าผื่นยิ่งแย่ลงในช่วงไม่กี่วันถึงไม่กี่สัปดาห์อยู่บ่อยครั้ง

นี่คือปฏิกิริยารีบาวด์ที่อธิบายไปก่อนหน้านี้ การอักเสบที่สเตียรอยด์กดไว้เป็นเวลานานจะกลับมาทำงานพร้อมกันทันทีที่ยาหมดฤทธิ์ เหมือนสปริงที่ยิ่งกดไว้นานยิ่งดีดกลับแรง ยิ่งใช้สเตียรอยด์นานเท่าไร แรงสะท้อนหลังหยุดยาก็มักยิ่งรุนแรงขึ้นเท่านั้น

ด้วยเหตุนี้ แทนที่จะหยุดสเตียรอยด์ทันทีทั้งหมด จึงมักแนะนำให้ค่อย ๆ ลดความแรงของยาลง หรือเปลี่ยนไปใช้การรักษาแบบอื่นควบคู่กันไป การผ่านช่วงนี้ไปให้ได้จะช่วยให้การอักเสบค่อย ๆ สงบลงในระยะต่อไป

การรักษาเริ่มจากลดสิ่งระคายเคือง

แนวทางพื้นฐานของการรักษาคือลดปัจจัยกระตุ้นให้มากที่สุด และให้เวลาผิวที่เกราะป้องกันเสียหายได้ฟื้นตัวเองตามธรรมชาติ

วิธีที่ใช้ร่วมกันโดยทั่วไปมีดังนี้

• ยาปฏิชีวนะทาเฉพาะที่: ครีมหรือเจลที่มีส่วนผสมของ metronidazole หรือ erythromycin ใช้เพื่อบรรเทาการอักเสบรอบรูขุมขน ยากลุ่มนี้ยับยั้งการเพิ่มจำนวนของเชื้อแบคทีเรีย แต่ไม่ได้กดการตอบสนองของภูมิคุ้มกันแรงเหมือนสเตียรอยด์ จึงมีความเสี่ยงต่อการรีบาวด์น้อยกว่า
• ยาปฏิชีวนะชนิดรับประทาน: หากผื่นลามเป็นบริเวณกว้างหรือมีตุ่มหนองเล็ก ๆ จำนวนมาก อาจใช้ยากลุ่ม tetracycline เช่น doxycycline รับประทานต่อเนื่องเป็นระยะเวลาหนึ่ง ยากลุ่มนี้มีทั้งฤทธิ์ต้านเชื้อแบคทีเรียและช่วยลดการอักเสบไปพร้อมกัน
• ลดการใช้มอยส์เจอไรเซอร์และเครื่องสำอางให้น้อยที่สุด: ในช่วงรักษา แนะนำให้เหลือไว้เฉพาะผลิตภัณฑ์สูตรอ่อนโยนและเนื้อบางเบา ส่วนที่เหลือควรงดไปก่อนชั่วคราวเพื่อช่วยให้ผิวฟื้นตัวได้ดีขึ้น เพราะยิ่งลดสิ่งกระตุ้นได้มากเท่าไร เกราะป้องกันผิวก็ยิ่งมีโอกาสฟื้นตัวมากขึ้นเท่านั้น

สิ่งที่ควรหลีกเลี่ยงระหว่างรอให้หาย

สิ่งที่สำคัญที่สุดระหว่างที่ผื่นกำลังทุเลาคือการไม่เพิ่มสิ่งระคายเคืองใหม่เข้าไปอีก

• ควรงดครีมบำรุงเนื้อหนักและผลิตภัณฑ์สูตรน้ำมันในช่วงฟื้นตัวชั่วคราว เพราะการอุดกั้นผิวอาจกระตุ้นให้การอักเสบกลับมาอีกครั้ง
• ไม่ควรทดลองเครื่องสำอางใหม่ที่ไม่รู้จักหรือผลิตภัณฑ์ขัดผิวที่มีฤทธิ์แรงในช่วงนี้ เพราะเกราะป้องกันผิวที่ยังไม่แข็งแรงดีจะตอบสนองต่อสิ่งกระตุ้นเพียงเล็กน้อยได้รุนแรงกว่าปกติ
• ควรหลีกเลี่ยงการล้างหน้าด้วยน้ำร้อนหรือถูแรง ๆ เพราะทั้งความร้อนและแรงเสียดสีล้วนทำให้เกราะป้องกันผิวบางลงได้ทั้งคู่
• หากยังมีสเตียรอยด์ทาผิวเหลืออยู่ ไม่ควรกลับไปทาเองตามใจชอบ เพราะแม้จะรู้สึกดีขึ้นในทันที แต่ก็อาจนำไปสู่การรีบาวด์ได้อีกครั้ง

References

Korean Dermatological Association, American Academy of Dermatology (AAD), and Ministry of Food and Drug Safety (MFDS).