สิวหัวช้างชนิดซีสต์ สาเหตุ อาการ แผลเป็น และการรักษา

สิวไม่ได้เหมือนกันไปหมดทุกเม็ด สิวหัวขาวเล็ก ๆ ที่ผุดขึ้นตามใบหน้า กับสิวหัวช้างที่บวมแดง กดแล้วเจ็บ เป็นสิวคนละแบบกันตั้งแต่ต้นตอที่เกิดขึ้นใต้ผิวเลย เพราะการอักเสบไม่ได้อยู่แค่ผิวชั้นบน แต่ลงลึกไปถึงหนังแท้ จึงเจ็บมากกว่าปกติ และหลายครั้งหายแล้วก็ยังทิ้งรอยไว้ บทความนี้จะอธิบายทีละขั้นว่าทำไมสิวชนิดนี้ถึงลึกและอยู่นานเป็นพิเศษ

สิวหัวช้างชนิดซีสต์ต่างจากสิวทั่วไปอย่างไร

สิวทั่วไปมักเกิดจากรูขุมขนหนึ่งรูอุดตันด้วยความมันและเซลล์ผิวที่ตายแล้ว ก้อนเล็ก ๆ แบบนี้เรียกว่าโคมีโดน หรือพูดง่าย ๆ คือรูขุมขนที่อุดตัน ส่วนหัวช้างและซีสต์คือรูปแบบที่การอักเสบลุกลามใหญ่ขึ้นจากใต้รูขุมขนที่อุดตันนั้น

หัวช้างคือก้อนแข็งที่คลำได้ใต้ผิวและเจ็บ ส่วนซีสต์คือก้อนที่มีของเหลวคล้ายหนองขังอยู่ข้างในจนคลำได้นุ่มคล้ายถุงน้ำ ทั้งสองแบบนี้มีรากลึกกว่าที่ตาเห็นมาก จึงต่างจากสิวธรรมดา ต่อให้พยายามบีบด้วยมือก็มักไม่มีอะไรออกมาที่ผิว มีแต่ความเจ็บเท่านั้น

คำว่ามีหนองในชื่อนี้หมายถึงลักษณะที่มีหนองสะสมอยู่ หนองคือร่องรอยจากการที่เม็ดเลือดขาวต่อสู้กับเชื้อแบคทีเรีย เป็นส่วนผสมของเชื้อและเม็ดเลือดขาวที่ตายแล้ว จุดต่างจากหนองในสิวทั่วไปคือหนองชนิดนี้เกิดขึ้นในชั้นลึก ไม่ใช่ผิวตื้น ๆ นั่นหมายความว่าร่างกายกำลังต่อสู้ในจุดนั้นอย่างหนักและยาวนานกว่ามาก

การอักเสบลงไปถึงหนังแท้ได้อย่างไร

การอักเสบลึกแบบนี้ไม่ได้เกิดขึ้นแบบทันทีทันใด แต่ค่อย ๆ ไล่เป็นขั้นตอน เริ่มจากความมันและเซลล์ผิวที่ตายแล้วเข้าไปอุดตันในรูขุมขน เมื่อรูขุมขนถูกปิดสนิท ภายในจะกลายเป็นสภาพแวดล้อมที่ขาดออกซิเจน ซึ่งเป็นสภาพที่แบคทีเรียตัวการของสิวอย่าง Cutibacterium acnes (แบคทีเรียที่อาศัยอยู่บนผิวเราอยู่แล้วตามปกติ) ชื่นชอบเป็นพิเศษ จึงเพิ่มจำนวนอย่างรวดเร็วในจุดนั้น

เมื่อแบคทีเรียเพิ่มจำนวนมากขึ้น ร่างกายจะมองว่าเป็นภัยคุกคามและส่งเม็ดเลือดขาวเข้ามาต่อสู้ในบริเวณนั้น สารต่าง ๆ ที่เกิดขึ้นระหว่างการต่อสู้นี้จะไปกระตุ้นเนื้อเยื่อโดยรอบ ทำให้การอักเสบทะลุผ่านผนังรูขุมขนลงไปถึงชั้นล่าง คือหนังแท้ (ชั้นหนาที่อยู่ใต้ผิวหนังกำพร้า มีคอลลาเจนและหลอดเลือดอยู่)

การอักเสบเมื่อผนังรูขุมขนแตก

เมื่อการอักเสบรุนแรงขึ้นเรื่อย ๆ ผนังที่ห่อหุ้มรูขุมขนไว้จะทนแรงดันไม่ไหวจนแตกออก คล้ายกับลูกโป่งที่เป่าลมเข้าไปเรื่อย ๆ จนในที่สุดก็ระเบิด

เมื่อความมัน เซลล์ผิวที่ตายแล้ว แบคทีเรีย และสารอักเสบที่อยู่ในรูขุมขนไหลทะลักออกมาสู่เนื้อเยื่อโดยรอบพร้อมกัน ร่างกายจะรับรู้ว่าเป็นการรุกรานในวงกว้างขึ้นมาก การตอบสนองด้วยการอักเสบจึงไม่จำกัดอยู่แค่รูขุมขนรูเดียวอีกต่อไป แต่ลามไปทั่วเนื้อเยื่อหนังแท้โดยรอบ นี่เองคือเหตุผลที่หัวช้างและซีสต์เมื่อคลำแล้วรู้สึกใหญ่และแข็งเป็นพิเศษ เพราะการอักเสบไม่ได้เกิดขึ้นแค่จุดเดียว แต่เกิดพร้อมกันในบริเวณกว้าง

ทำไมจึงบวมและเจ็บมากขนาดนี้

เมื่อสัมผัสสิวหัวช้างชนิดนี้จะเจ็บมากกว่าสิวทั่วไปมาก และหลายครั้งแค่ไม่ได้กดก็ยังรู้สึกปวดตุบ ๆ อยู่ตลอด นั่นเป็นเพราะการอักเสบที่ลงลึกถึงหนังแท้ไปกระตุ้นเส้นประสาทและหลอดเลือดโดยรอบไปพร้อมกัน

เมื่อหลอดเลือดขยายตัว เลือดจะไหลมารวมกันในจุดนั้นจนบวมแดง และเมื่อเส้นประสาทถูกกระตุ้น สัญญาณความเจ็บปวดก็ยิ่งส่งแรงขึ้น สิวที่อยู่แค่ผิวตื้น ๆ มักเจ็บเฉพาะตอนกด แต่หัวช้างและซีสต์เพราะการอักเสบอยู่ใกล้เส้นประสาทมาก จึงอาจปวดตุบ ๆ อยู่ตลอดแม้ไม่ได้แตะต้องเลย

ทำไมจึงขึ้นที่คางและหลังบ่อย

แม้จะเป็นคนเดียวกัน สิวหัวช้างชนิดนี้ก็มักขึ้นที่คางมากกว่าหน้าผาก และขึ้นที่แผ่นหลังหรือหน้าอกมากกว่าใบหน้า ทั้งบ่อยกว่าและก้อนใหญ่กว่าด้วย จุดร่วมของบริเวณเหล่านี้คือต่อมไขมัน (อวัยวะเล็ก ๆ ที่ผลิตความมัน) มีขนาดใหญ่และหนาแน่นกว่าจุดอื่น ยิ่งต่อมไขมันใหญ่และมีจำนวนมาก ปริมาณความมันที่ผลิตออกมาก็ยิ่งมากตามไปด้วย นั่นหมายความว่ามีวัตถุดิบสำหรับอุดตันรูขุมขนมากขึ้นเช่นกัน

บริเวณคางและรอบคอยังเป็นจุดที่ได้รับอิทธิพลจากฮอร์โมนเพศชายอย่างแอนโดรเจนเป็นพิเศษ แอนโดรเจนออกฤทธิ์กระตุ้นต่อมไขมันให้ผลิตความมันมากขึ้น จึงเป็นเหตุผลเดียวกันว่าทำไมช่วงที่ฮอร์โมนแปรปรวนจากรอบเดือนหรือความเครียด สิวแนวกรามจึงมักกำเริบหนักขึ้น ส่วนแผ่นหลังและหน้าอกมีรูขุมขนที่ลึกและผิวหนังหนากว่า พอเกิดการอักเสบขึ้นแล้วจึงระบายออกทางผิวตื้นได้ยาก และมีแนวโน้มจะลุกลามเข้าด้านในแทน

ทำไมจึงเกิดแผลเป็น

เมื่อการอักเสบลงลึกถึงหนังแท้และลุกลามเป็นวงกว้าง การจะฟื้นฟูให้กลับมาเป็นโครงสร้างผิวปกติจึงยากขึ้นมาก เพราะในหนังแท้มีโปรตีนคอลลาเจนที่ถักทอกันเป็นร่างแหคอยพยุงผิวไว้ และการอักเสบก็ทำลายร่างแหนี้ไปพร้อมกันด้วย

ระหว่างกระบวนการสมานแผล ร่างกายมักไม่สามารถซ่อมแซมส่วนที่ถูกทำลายให้กลับมาเหมือนเดิมทุกประการ จึงมักเร่งปิดแผลด้วยเนื้อเยื่อแผลเป็นแทน สิวที่อยู่แค่ผิวตื้นมักหายไปโดยไม่ทิ้งรอย แต่หัวช้างและซีสต์เพราะอักเสบทั้งลึกและกว้าง จึงมีโอกาสสูงขึ้นที่จะทิ้งรอยแผลเป็นแบบบุ๋มลงหรือนูนขึ้นไว้

ทำไมบีบด้วยมือแล้วยิ่งลาม

หลายคนพยายามใช้มือบีบหรือกดสิวหัวช้างและซีสต์ให้แตก แต่การทำแบบนี้กลับยิ่งทำให้การอักเสบขยายใหญ่ขึ้น เหตุผลมีดังนี้

• การอักเสบฝังตัวอยู่ลึกใต้ผนังรูขุมขนแล้ว ต่อให้กดที่ผิวก็ไปไม่ถึงรากของมัน สิ่งที่ได้มีแค่แรงกด ส่วนต้นตอของการอักเสบยังคงอยู่เหมือนเดิม
• เมื่อบังคับกด สารอักเสบที่อยู่ในรูขุมขนอาจระบายออกไม่ได้ และกลับกระจายเข้าสู่เนื้อเยื่อโดยรอบมากขึ้น คล้ายกับของเหลวในลูกโป่งที่แตกแล้วกระจายเข้าด้านในแทนที่จะออกมาด้านนอก
• ระหว่างที่ใช้มือสัมผัส เชื้อแบคทีเรียชนิดอื่นบนผิวก็อาจปะปนเข้าไปด้วย ทำให้เกิดการอักเสบซ้อนขึ้นอีกชั้น เท่ากับเป็นการเพิ่มสิ่งกระตุ้นใหม่เข้าไป
• ถ้ากระตุ้นซ้ำ ๆ บ่อยครั้ง ระยะเวลาที่การอักเสบในจุดนั้นจะสงบลงก็ยิ่งนานขึ้น และความเสี่ยงที่จะกลายเป็นแผลเป็นก็เพิ่มขึ้นตามไปด้วย

ดังนั้นสิวที่กลายเป็นหัวช้างและซีสต์แล้ว จึงควรเข้าหาด้วยการรักษาให้การอักเสบสงบลง มากกว่าการใช้มือแตะต้อง

วิธีรักษาเลือกตามความลึกของการอักเสบ

การรักษาสิวหัวช้างชนิดมีหนองแค่ผลัดเซลล์ผิวชั้นบนอย่างเดียวนั้นไม่พอ เพราะการอักเสบลงลึกไปถึงหนังแท้แล้ว จึงต้องใช้การรักษาที่ออกฤทธิ์ถึงระดับความลึกนั้นควบคู่กันไปด้วย

ยาปฏิชีวนะหรือยากินอย่างไอโซเทรติโนอินออกฤทธิ์ลดทั้งเชื้อแบคทีเรียที่ก่อการอักเสบและปริมาณความมันที่ผลิตออกมา เมื่อจำนวนเชื้อลดลง เหตุผลที่เม็ดเลือดขาวต้องคอยมาต่อสู้ก็ลดตามไปด้วย และเมื่อความมันลดลง วัตถุดิบที่จะทำให้รูขุมขนกลับมาอุดตันซ้ำก็น้อยลงเช่นกัน ส่วนบริเวณที่อักเสบรุนแรงมาก ยังมีวิธีฉีดยาเข้าไปในตัวรอยโรคโดยตรงเพื่อลดการอักเสบให้เร็วขึ้น ซึ่งเป็นที่รู้กันว่าเพราะออกฤทธิ์ตรงจุดในบริเวณแคบ จึงช่วยลดปฏิกิริยาอักเสบในชั้นลึกของหนังแท้ได้ค่อนข้างเร็ว

วิธีไหนจะเหมาะกับใครนั้น มักต้องพิจารณาทั้งความลึกและขอบเขตของการอักเสบ รวมถึงความเสี่ยงที่จะกลายเป็นแผลเป็นไปพร้อมกัน เพราะกรณีที่มีหัวช้างแค่ไม่กี่จุด กับกรณีที่ลามไปทั่วใบหน้า ต้องการความเข้มข้นของการรักษาที่ต่างกันโดยสิ้นเชิง

สิ่งสำคัญคือต้องเข้าใจว่าแม้ผิวด้านนอกจะดูสงบลงแล้ว แต่การอักเสบใต้ผิวยังต้องใช้เวลากว่าจะสงบลงอย่างสมบูรณ์ หากเห็นว่ารอยแดงลดลงแล้วรีบหยุดการรักษาเร็วเกินไป การอักเสบที่ยังหลงเหลืออยู่ในหนังแท้อาจกลับมาขยายใหญ่ขึ้นอีกครั้งจนหัวช้างกลับมาเกิดซ้ำที่จุดเดิม ซึ่งไม่ใช่เรื่องที่พบได้น้อยเลย

References

Korean Dermatological Association, American Academy of Dermatology (AAD), and Ministry of Food and Drug Safety (MFDS).