มาวน์จาโรกับวีโกวี ต่างกันอย่างไร ยาฉีด GLP-1 กดความอยากอาหารได้อย่างไร และหยุดยาแล้วเป็นอย่างไร

ช่วงนี้พอคุยเรื่องน้ำหนักในห้องตรวจ มีสองชื่อที่โผล่ขึ้นมาแทบทุกครั้ง คือมาวน์จาโร (Mounjaro) กับวีโกวี (Wegovy) เมื่อไม่กี่ปีก่อนคนยังมองว่าความอ้วนเป็นเรื่องของวินัยล้วนๆ แต่พอมียาฉีดที่ไปจัดการกับฮอร์โมนควบคุมความอยากอาหารได้โดยตรง มุมมองนั้นก็เปลี่ยนไปเร็วมาก ตัวเลขลดน้ำหนักจากการทดลองก็มากกว่ายารุ่นเก่าๆ อย่างเห็นได้ชัด คนจึงสนใจกันมากเป็นธรรมดา

คนไข้หลายคนได้ยินมาจากเพื่อนหรือรีวิวในโซเชียลว่าได้ผลดี แต่พอเดินเข้ามาในห้องตรวจจริงๆ ส่วนใหญ่ยังไม่ค่อยรู้ว่ายาพวกนี้ไปทำอะไรในร่างกายกันแน่ สองตัวต่างกันตรงไหน แล้วถ้าหยุดยาจะเป็นยังไง ยิ่งยาฤทธิ์แรงเท่าไหร่ ก็ยิ่งต้องเข้าใจให้ดีก่อนเริ่ม ว่ายาไปออกฤทธิ์ตรงไหน ทำอะไรได้และทำอะไรไม่ได้ ตรงนี้แหละที่ผมมักอธิบายให้คนไข้ฟังเป็นอย่างแรกเสมอ

ยาพวกนี้คืออะไรกันแน่

กราฟด้านบนเอาอัตราการลดน้ำหนักเฉลี่ยของยากลุ่ม GLP-1 ทั้งสามตัวมาวางเรียงกัน ลิรากลูไทด์ (Saxenda) อยู่ที่ราว 8%, เซมากลูไทด์ (Wegovy) ราว 14.9% และเทอร์เซพาไทด์ (Mounjaro) ราว 20.9% เห็นแนวโน้มชัดเลยว่ายิ่งออกฤทธิ์กับฮอร์โมนได้มากเท่าไหร่ ก็ยิ่งลดได้มากขึ้น แต่ต้องบอกไว้ก่อนว่าตัวเลขแต่ละตัวมาจากการทดลองคนละชุด ไม่ได้เอามาเทียบกันตรงๆ ในการศึกษาเดียวกัน

ยาทั้งสองตัวทำงานโดยเลียนแบบฮอร์โมนที่ชื่อ GLP-1 ซึ่งเป็นฮอร์โมนกลุ่มอินครีตินที่ลำไส้หลั่งออกมาหลังเรากินอาหาร หน้าที่ของมันคือช่วยกระตุ้นการหลั่งอินซูลิน ลดน้ำตาลในเลือด แล้วส่งสัญญาณอิ่มไปบอกศูนย์ควบคุมความอยากอาหารในสมอง นึกภาพง่ายๆ ว่ามันเป็นสวิตช์ "พอแล้ว" ที่ร่างกายกดเองหลังกินเสร็จ

ตัวยาสำคัญของวีโกวีคือเซมากลูไทด์ ซึ่งทำงานเหมือน GLP-1 เป๊ะ ต่างกันตรงที่ GLP-1 ในตัวเราถูกสลายไปในไม่กี่นาที แต่เซมากลูไทด์ออกแบบมาให้ฤทธิ์อยู่ได้นานเป็นสัปดาห์ ยาตัวนี้เดิมทีพัฒนามาเพื่อรักษาเบาหวานในชื่อ Ozempic ที่คนไทยหลายคนรู้จักดีอยู่แล้ว ก่อนที่ผลลดน้ำหนักจะเด่นจนได้รับการรับรองให้ใช้รักษาโรคอ้วนในชื่อวีโกวีตามมาทีหลัง

มาวน์จาโรไปไกลกว่านั้นอีกขั้น ตัวยาสำคัญคือเทอร์เซพาไทด์ ที่ไม่ได้ออกฤทธิ์แค่กับ GLP-1 อย่างเดียว แต่ไปออกฤทธิ์กับฮอร์โมนอินครีตินอีกตัวที่ชื่อ GIP ด้วย เลยเรียกกันว่าเป็น "dual agonist" หรือตัวกระตุ้นสองตัวรับพร้อมกัน เปรียบเหมือนกดสวิตช์อิ่มทีเดียวสองปุ่มแทนที่จะกดแค่ปุ่มเดียว ส่วน GIP เดี่ยวๆ ทำหน้าที่อะไรบ้าง ตรงนี้ยังไม่กระจ่างนัก แต่พอกระตุ้นอินครีตินสองตัวพร้อมกัน ผลต่อการกดความอยากอาหารและการควบคุมเมตาบอลิซึมก็ดีขึ้นชัดเจน

มีเรื่องหนึ่งที่อยากให้เข้าใจกันให้ชัดก่อน ยาพวกนี้ไม่ได้ "ละลาย" ไขมันหรือเร่งเผาผลาญโดยตรง แต่ไปจัดการที่ความอยากอาหารและปริมาณที่เรากินต่างหาก จุดที่ยาเข้าไปทำงานคือสมองกับกระเพาะลำไส้ ไม่ใช่เซลล์ไขมัน ถ้าเข้าใจผิดว่า "ฉีดแล้วเดี๋ยวก็ผอมเอง" แล้วไม่ยอมปรับการกิน ผลก็จะตกลงมาก แถมพอหยุดยาน้ำหนักก็กลับมาเร็ว

กลไกลดน้ำหนักทำงานอย่างไร

หัวใจสำคัญคือการกดความอยากอาหาร แต่ไม่ใช่แบบกัดฟันอดทนสู้กับตัวเอง ยาไปออกฤทธิ์ที่ศูนย์ควบคุมความหิวในสมอง ทำให้หิวน้อยลงและอิ่มเร็วขึ้นแม้กินไปนิดเดียว คนที่ปกติกินข้าวหมดจานอาจวางช้อนได้ตั้งแต่ครึ่งจาน ไม่ใช่เพราะฝืนใจ แต่เพราะอิ่มจริงๆ การต่อสู้กับความหิวซึ่งเป็นด่านหินที่สุดของการลดน้ำหนักเลยง่ายขึ้นเห็นๆ

อีกอย่างคือยาช่วยชะลอการเคลื่อนของอาหารออกจากกระเพาะ พออาหารอยู่ในกระเพาะนานขึ้น ความอิ่มก็อยู่ได้นานขึ้น ช่วยลดการหยิบของกินจุบจิบระหว่างมื้อได้ดี เหมือนถังน้ำที่หรี่วาล์วระบายลง น้ำก็ค่อยๆ ลดแทนที่จะหมดวูบเดียว แต่ฤทธิ์ตัวนี้แหละที่ทำให้คนเพิ่งเริ่มยาหรือเพิ่งขึ้นขนาดมักรู้สึกคลื่นไส้ ลองกินมื้อเล็กลงและเลี่ยงของมันๆ จะช่วยให้ทนได้ดีขึ้น

คำถามที่เจอบ่อยสุดคือ "ไม่ออกกำลังกายเลยผอมได้ไหม" ยาช่วยลดแคลอรีที่กินเข้าไปได้จริง แต่พอน้ำหนักลด มวลกล้ามเนื้อก็มักหายไปพร้อมกับไขมันด้วย เพราะงั้นต้องกินโปรตีนให้พอและออกกำลังกายแบบเล่นกล้ามควบคู่ไป น้ำหนักที่ลดถึงจะมีคุณภาพ แล้วก็ลดโอกาสน้ำหนักดีดกลับหลังหยุดยา

สิ่งที่คนไข้มักรู้สึกได้ก่อนตัวเลขบนตาชั่งจะขยับ คือ "กินได้น้อยลง" หรือ "ไม่ค่อยคิดถึงอาหาร" น้ำหนักจะค่อยๆ ตามมาทีหลัง แต่ถ้าหยุดยาแล้วความอยากอาหารกลับมา ทุกอย่างก็ย้อนกลับไปเหมือนเดิม กราฟด้านบนเห็นชัดเลย กลุ่มที่ใช้ยาต่อเนื่องลดได้เพิ่มอีกเฉลี่ย 7.9% แต่กลุ่มที่หยุดยากลับมีน้ำหนักขึ้น 6.9% แถบกราฟสองแถบที่ชี้คนละทางนี้บอกเราว่า พอฤทธิ์กดความอยากอาหารหายไป น้ำหนักที่เคยลดก็มีแนวโน้มกลับมาเยอะ ตรงนี้แหละที่ทำให้ยาพวกนี้ต้องมองกันยาวๆ เดี๋ยวจะพูดถึงอีกทีตอนท้าย

ผลการทดลองทางคลินิกบอกว่าลดได้แค่ไหน

มาดูตัวเลขจากการศึกษาจริงกันดีกว่า กราฟด้านบนบอกว่าเซมากลูไทด์ขนาด 2.4 มิลลิกรัมลดน้ำหนักเฉลี่ยได้ราว 14.9% ส่วนเทอร์เซพาไทด์ ขนาด 5 มิลลิกรัมลดได้ราว 15%, 10 มิลลิกรัมราว 19.5% และ 15 มิลลิกรัมราว 20.9% แถบกราฟที่ไล่สูงขึ้นตามขนาดยาบอกว่ายิ่งใช้ขนาดสูง ก็ยิ่งลดได้มาก

หลักฐานหลักของวีโกวีมาจากการศึกษา STEP 1 ที่ให้เซมากลูไทด์ขนาด 2.4 มิลลิกรัมฉีดสัปดาห์ละครั้งนาน 68 สัปดาห์ในคนที่มีน้ำหนักเกิน ผลคือน้ำหนักลดลงเฉลี่ยราว 14.9% ขณะที่กลุ่มปรับพฤติกรรมอย่างเดียวลดได้แค่ราว 2.4% ถ้าน้ำหนักตั้งต้น 100 กิโลกรัม ก็เท่ากับลดไปเกือบ 15 กิโลกรัมโดยเฉลี่ย

ต้องย้ำว่า 14.9% นี้เป็นค่าเฉลี่ย ในความเป็นจริงแต่ละคนตอบสนองต่อยาต่างกันมาก บางคนลดได้มากกว่านั้น บางคนน้อยกว่า เพราะงั้นก่อนเริ่มอย่าเพิ่งไปตั้งเป้าตายตัว ลองใช้ดูสักสองสามเดือนแล้วค่อยดูว่าร่างกายตัวเองตอบสนองแค่ไหน จะเห็นภาพชัดกว่า

ฝั่งมาวน์จาโร หลักฐานมาจากการศึกษา SURMOUNT-1 ที่ให้เทอร์เซพาไทด์สัปดาห์ละครั้งนาน 72 สัปดาห์ ผลขึ้นกับขนาดยา ขนาด 5 มิลลิกรัมลดได้ราว 15%, 10 มิลลิกรัมราว 19.5% และ 15 มิลลิกรัมราว 20.9%

แต่ที่ต้องจำไว้คือตัวเลขสองชุดนี้มาจากการทดลองคนละชุด ไม่ได้เอามาเทียบกันตรงๆ ในเงื่อนไขเดียวกัน เหมือนเอาสถิติสองแมตช์ที่คนละสนามคนละกติกามาวางข้างกัน จะบอกว่ามาวน์จาโรดีกว่าวีโกวีกี่เปอร์เซ็นต์เป๊ะๆ จึงพูดไม่ได้ สิ่งที่พูดได้คือยาทั้งสองตัวลดน้ำหนักได้ดีทั้งคู่ และเทอร์เซพาไทด์ขนาดสูงให้ผลมากกว่าในการทดลองของมันเอง

สองตัวยานี้ต่างกันอย่างไร

ความต่างพื้นฐานที่สุดคือจำนวนฮอร์โมนที่ยาเข้าไปออกฤทธิ์ วีโกวีออกฤทธิ์กับ GLP-1 ตัวเดียว ส่วนมาวน์จาโรออกฤทธิ์กับทั้ง GLP-1 และ GIP พร้อมกัน การออกฤทธิ์สองทางนี้น่าจะเป็นเหตุที่เทอร์เซพาไทด์ลดน้ำหนักได้มากกว่าในการทดลอง แต่ก็แปลว่าผลต่อความอยากอาหารและอาการทางเดินอาหารก็อาจชัดกว่าด้วยเหมือนกัน

วิธีใช้ยาคล้ายกัน ทั้งคู่เป็นยาฉีดสัปดาห์ละครั้งเข้าใต้ผิวหนังตรงหน้าท้องหรือต้นขา ไม่ต้องฉีดทุกวัน แล้วก็เป็นปากกาที่ฉีดเองได้ไม่ยาก ทั้งสองตัวเริ่มจากขนาดต่ำแล้วค่อยๆ ขยับขึ้นทุกสี่สัปดาห์เหมือนกัน ที่ทำแบบนี้ก็เพื่อลดอาการข้างเคียงทางเดินอาหาร เพราะถ้ารีบขึ้นขนาดเร็วเกินไป มักคลื่นไส้หนักจนต้องหยุดยา ดูเหมือนช้า แต่การค่อยๆ ขึ้นตามขั้นตอนกลับให้ผลดีกว่าในระยะยาว

ชื่อยานี่สับสนกันง่าย ขอสรุปให้ชัดเลย ชื่อยี่ห้อกับชื่อตัวยาเป็นคนละอย่างกัน มาวน์จาโร (Mounjaro) คือชื่อยี่ห้อ ตัวยาคือเทอร์เซพาไทด์ (tirzepatide) ส่วนวีโกวี (Wegovy) ก็เป็นชื่อยี่ห้อ ตัวยาคือเซมากลูไทด์ (semaglutide) ตัวเดียวกับ Ozempic ที่คนไทยหลายคนรู้จักในฐานะยาเบาหวานนั่นแหละ แต่ขนาดยาและข้อบ่งใช้ต่างกัน อีกตัวคือแซ็กเซนดา (Saxenda) ที่คนไทยรู้จักมานานกว่า ตัวยาคือลิรากลูไทด์ (liraglutide) ซึ่งเป็น GLP-1 อีกชนิดหนึ่ง แต่ต้องฉีดทุกวัน ต่างจากสองตัวแรกที่ฉีดแค่สัปดาห์ละครั้ง

ผลข้างเคียงและสิ่งที่ต้องรู้ก่อนใช้

ผลข้างเคียงที่เจอบ่อยสุดกระจุกอยู่ที่ทางเดินอาหาร กราฟด้านบนบอกว่าในกลุ่มที่ใช้เซมากลูไทด์ขนาด 2.4 มิลลิกรัม มีคลื่นไส้ 43.9%, ท้องเสีย 29.7% และอาเจียน 24.5% แถบที่สูงสุดคือคลื่นไส้ ซึ่งเกิดในเกือบครึ่งหนึ่งของคนที่ใช้ เพราะงั้นเตรียมใจไว้เลยว่าอาการแรกที่มักเจอคืออะไร

คลื่นไส้ อาเจียน ท้องเสีย ท้องผูก พวกนี้เป็นผลโดยตรงจากฤทธิ์ชะลอการย่อยอาหารของยา มองอีกมุมก็คือมันเป็นสัญญาณว่ายากำลังทำงานอยู่ ส่วนใหญ่อาการจะหนักสุดช่วงเริ่มยาหรือขึ้นขนาด แล้วค่อยๆ ดีขึ้นเมื่อร่างกายปรับตัวได้ ที่ค่อยๆ ขยับขนาดทีละนิดทุกสองสามสัปดาห์แทนที่จะกระโดดขึ้นทันที ก็ด้วยเหตุนี้

มีข้อห้ามที่ต้องรู้ให้ชัด คนที่ตัวเองหรือคนในครอบครัวมีประวัติมะเร็งต่อมไทรอยด์ชนิด medullary thyroid carcinoma (MTC) หรือโรค multiple endocrine neoplasia type 2 (MEN2) ห้ามใช้ยากลุ่มนี้เด็ดขาด เพราะการศึกษาในสัตว์ทดลองพบความเสี่ยงต่อเนื้องอกต่อมไทรอยด์ จนยาทั้งสองตัวต้องมีคำเตือนกล่องดำ (black box warning) ส่วนคนที่เคยเป็นตับอ่อนอักเสบ มีโรคถุงน้ำดี หรือกำลังตั้งครรภ์หรือวางแผนจะมีลูก ก็ต้องปรึกษาแพทย์ก่อนเริ่มยาทุกครั้ง

เพราะแบบนี้ การไปหาซื้อยามาใช้เองโดยไม่ผ่านการตรวจและประเมินจากแพทย์จึงไม่ปลอดภัย หมอต้องดูประวัติโรคก่อนว่าเหมาะจะเริ่มยาหรือเปล่า

อีกเรื่องที่หลายคนมองข้ามคือ พอหยุดยา น้ำหนักมักกลับมาเยอะ เพราะความอยากอาหารที่เคยถูกกดไว้จะกลับมาพร้อมกับการหยุดยา เพราะงั้นยาพวกนี้ไม่ใช่ยากินสองสามเดือนแล้วจบ แต่ต้องมองเป็นการรักษาระยะยาวที่ต้องไปด้วยกันกับการปรับการกินและการออกกำลังกาย ยาเป็นแค่ส่วนหนึ่งของแผน ไม่ใช่คำตอบสุดท้าย

สถานการณ์การใช้ในประเทศไทย

ในบ้านเรา แซ็กเซนดา (Saxenda) กับโอเซมพิก (Ozempic) เป็นที่รู้จักและหากันได้มาก่อน ส่วนวีโกวีและมาวน์จาโรมีนำเข้ามาใช้ในคลินิกเฉพาะทางตามเมืองใหญ่ โดยเฉพาะกรุงเทพฯ แต่ของจะมีในสต็อกหรือเปล่าก็ขึ้นกับช่วงเวลา เพราะความต้องการทั่วโลกพุ่งสูงจนของขาดเป็นพักๆ ตอนนี้ยาตัวไหนหาได้บ้าง ถามสถานพยาบาลที่จะไปรักษาโดยตรงเลยจะแม่นสุด

ค่าใช้จ่ายก็เป็นอีกเรื่องที่ต้องคิด ยาพวกนี้ไม่ได้อยู่ในสิทธิประกันสุขภาพ ไม่ว่าจะบัตรทองหรือประกันสังคม ต้องจ่ายเองทั้งหมด ค่ายาต่อเดือนอยู่ที่หลักพันถึงหมื่นบาท แล้วแต่ขนาดและตัวยาที่ใช้ ยิ่งถ้าต้องใช้ยาวๆ เพื่อคุมน้ำหนัก ค่าใช้จ่ายสะสมก็ไม่ใช่น้อยๆ เลย

เรื่องที่น่าห่วงเป็นพิเศษในบ้านเราคือการไปหายาจากช่องทางที่ไม่ได้รับการรับรอง ไม่ว่าจะสั่งจากต่างประเทศเองหรือซื้อออนไลน์โดยไม่มีใบสั่งแพทย์ ความเสี่ยงมีหลายอย่าง ตั้งแต่เจอยาปลอมหรือยาที่เก็บรักษาไม่ถูกวิธีจนเสื่อมคุณภาพ ซึ่งกระทบสุขภาพโดยตรง ทั้งเรื่องการตั้งขนาดยาให้เหมาะและการรับมือผลข้างเคียงที่อาจเกิดขึ้น เป็นเรื่องที่ต้องอยู่ในมือหมอเท่านั้น

สุดท้ายขอฝากไว้สักเรื่อง ทั้งมาวน์จาโรและวีโกวีเป็นยาฤทธิ์แรงและได้ผลจริง แต่ไม่ได้เหมาะกับทุกคน ต้องดูน้ำหนักและดัชนีมวลกาย โรคที่เป็นอยู่ ประวัติที่เป็นข้อห้าม รวมถึงดูว่าจะใช้ต่อเนื่องยาวๆ ไหวไหม ก่อนจะตัดสินใจเริ่ม การใช้ยาทั้งที่ไม่มีข้อบ่งใช้ชัดเจน เช่น ค่า BMI ไม่สูงแต่อยากลดน้ำหนักเพื่อความสวยงามอย่างเดียว ก็ไม่ใช่เรื่องที่ควรทำ ใครสนใจหรือมีข้อสงสัย แนะนำให้มาปรึกษาหมอก่อนเสมอ ไม่ใช่ไปหายามาก่อนแล้วค่อยมาถามทีหลัง