ฟิลเลอร์ไฮยาลูรอนิก ระยะเวลาอยู่ได้ ทำไมแต่ละผลิตภัณฑ์ต่างกัน

เวลาปรึกษาเรื่องฟิลเลอร์ ชื่อสาร กรดไฮยาลูรอนิก (hyaluronic acid, HA) มักถูกพูดถึงเหมือนเดิมทุกครั้ง แต่พอฟังรายละเอียดของแต่ละผลิตภัณฑ์ กลับพบว่าบางตัวสลายหมดภายใน 6 เดือน บางตัวอยู่ได้ 1 ปี หรือบางตัวอยู่ได้นานเกือบ 2 ปี ทั้งที่เป็นสารตัวเดียวกัน จึงชวนสงสัยว่าทำไมอายุการใช้งานถึงต่างกันขนาดนี้

คำตอบไม่ได้อยู่ที่ตัวกรดไฮยาลูรอนิกเอง แต่อยู่ที่วิธีที่นำกรดไฮยาลูรอนิกนั้นไปแปรรูปต่างหาก สายโมเลกุลที่เหมือนเส้นด้ายถูกนำมาถักทอให้แน่นมากแค่ไหน และเจลที่ได้ออกมาแข็งหรือนุ่มแค่ไหน สองปัจจัยนี้เป็นตัวกำหนดทั้งระยะเวลาคงอยู่และสัมผัสของฟิลเลอร์ไปเลย

ทำไมกรดไฮยาลูรอนิกเหมือนกันแต่อายุการใช้งานต่างกัน?

เดิมทีกรดไฮยาลูรอนิกเป็นสารที่มีอยู่แล้วในผิวหนังและข้อต่อของเรา มีคุณสมบัติอุ้มน้ำได้ดีมาก จึงช่วยให้ผิวชุ่มชื้นและเต่งตึง แต่กรดไฮยาลูรอนิกในร่างกายอยู่ในรูปสายเดี่ยว ๆ ที่ไม่ได้เชื่อมกัน จึงถูกสลายและหายไปภายในแค่ 1-2 วัน

เมื่อจะนำมาทำเป็นฟิลเลอร์ ต้องปรับแต่งสายโมเลกุลเหล่านี้ไม่ให้สลายเร็วเกินไปในร่างกาย จึงนำสายโมเลกุลมาเชื่อมต่อกันจนกลายเป็นร่างแหที่แน่นหนา ขั้นตอนนี้เรียกว่า ครอสลิงก์ (crosslinking) ยิ่งตาข่ายถี่มากเท่าไรก็ยิ่งคลายออกยาก เช่นเดียวกับฟิลเลอร์ที่ยิ่งครอสลิงก์มากเท่าไรก็ยิ่งอยู่ในร่างกายได้นานขึ้น

โครงสร้างครอสลิงก์ทนต่อการย่อยของเอนไซม์ได้อย่างไร?

ครอสลิงก์คือการสร้างสะพานเชื่อมระหว่างสายโมเลกุลกรดไฮยาลูรอนิก โดยทั่วไปใช้สารเชื่อม BDDE (butanediol diglycidyl ether) มาเชื่อมสายโมเลกุลเข้าด้วยกันทางเคมี โครงสร้างตาข่ายที่เชื่อมกันแบบนี้ร่างกายจะสลายได้ยากกว่าสายโมเลกุลเดี่ยว ๆ มาก

ในร่างกายมีเอนไซม์ที่คอยสลายกรดไฮยาลูรอนิกอยู่ตลอดเวลา ชื่อว่า ไฮยาลูโรนิเดส (hyaluronidase) เอนไซม์ตัวนี้ทำหน้าที่เหมือนกรรไกรที่คอยตัดสายโมเลกุลทีละเส้น สายเดี่ยว ๆ ที่ไม่ผ่านการครอสลิงก์จะขาดง่ายแค่ตัดครั้งเดียว แต่โครงสร้างตาข่ายที่ถักทอแน่นหนา แม้จะถูกตัดหลายครั้งก็ยังไม่หลุดออกจากกันง่าย ๆ ดังนั้นฟิลเลอร์ที่มีระดับครอสลิงก์สูงจึงต้านทานการโจมตีของเอนไซม์ได้นานกว่า และอยู่ได้ยาวถึง 1 ปี หรือ 2 ปี แทนที่จะเป็นแค่ 6 เดือน

ความหนาแน่นของครอสลิงก์กับความแข็งของฟิลเลอร์

วิธีกำหนดระดับครอสลิงก์แบ่งได้เป็น 2 แบบหลัก คือสร้างสะพานเชื่อมมากแค่ไหน (ความหนาแน่นของครอสลิงก์) และใช้สายโมเลกุลที่ยาวแค่ไหน (น้ำหนักโมเลกุล) ยิ่งสะพานเชื่อมเยอะและสายโมเลกุลยาว ตาข่ายก็ยิ่งแน่นและแข็งแรงขึ้น

แต่ไม่ใช่ว่าครอสลิงก์มากเท่าไรจะยิ่งดีเสมอไป ถ้าครอสลิงก์มากเกินไป เจลจะแข็งและจับตัวเป็นก้อนจนฉีดผ่านเข็มได้ยาก และไม่กระจายตัวได้อย่างเป็นธรรมชาติในผิว จึงมีรายงานว่าผู้ผลิตแต่ละรายใช้เทคโนโลยีครอสลิงก์เฉพาะของตัวเอง เพื่อหาจุดที่อยู่ได้นานแต่ยังคงฉีดและจัดการง่าย

ความหนืดยืดหยุ่นคล้ายน้ำเชื่อมอย่างไร?

ถ้าครอสลิงก์เป็นตัวกำหนดว่าฟิลเลอร์อยู่ได้นานแค่ไหน วิสโคอิลาสติก (viscoelasticity) ก็เป็นตัวกำหนดว่าสัมผัสเป็นธรรมชาติแค่ไหน คำนี้อาจฟังดูซับซ้อน แต่ถ้านึกถึงน้ำเชื่อมข้นก็จะเข้าใจง่ายขึ้น น้ำเชื่อมข้นมีทั้งคุณสมบัติไหลกระจาย (ความหนืด) และคุณสมบัติที่กดแล้วค่อย ๆ คืนรูปกลับ (ความยืดหยุ่น) เจลฟิลเลอร์ก็มีคุณสมบัติทั้งสองอย่างนี้พร้อมกัน จึงเรียกว่าวิสโคอิลาสติก

เจลที่มีความยืดหยุ่นสูง เมื่อกดแล้วจะไม่ยุบง่ายและรักษารูปทรงเดิมได้ดี ในทางกลับกัน เจลที่มีความหนืดสูงจะกระจายตัวไปตามเนื้อเยื่อได้ดีและสัมผัสนุ่มกว่า สมดุลระหว่างสองคุณสมบัตินี้เป็นตัวกำหนดว่าฟิลเลอร์ตัวเดียวกันจะเหมาะกับตำแหน่งที่ต้องการปริมาตรอย่างแก้ม หรือเหมาะกับตำแหน่งที่ต้องขยับนุ่มนวลอย่างริมฝีปาก

เจลแข็งกับเจลนุ่ม ใช้ต่างกันอย่างไร?

ระดับวิสโคอิลาสติกมักวัดด้วยค่าโมดูลัสความยืดหยุ่น หรือที่เรียกกันทั่วไปว่า G ไพรม์ (G') พูดง่าย ๆ คือตัวเลขที่บอกว่าเจลนั้นทนต่อแรงกดจากภายนอกได้มากแค่ไหน ฟิลเลอร์ที่มีค่า G ไพรม์สูงจะแข็งกว่า จึงมักใช้กับตำแหน่งที่ต้องการโครงสร้างชัดเจนอย่างคาง จมูก หรือโหนกแก้ม เพื่อสร้างรูปทรงเหมือนแกนกระดูก

ในทางกลับกัน ฟิลเลอร์ที่มีค่า G ไพรม์ต่ำจะนุ่มและกระจายตัวไปตามเนื้อเยื่อได้ดี จึงเหมาะกับตำแหน่งที่ต้องขยับตามสีหน้าอย่างเป็นธรรมชาติ เช่น ริมฝีปาก ร่องแก้ม หรือใต้ตา หากฉีดฟิลเลอร์ที่แข็งเกินไปในตำแหน่งเหล่านี้ อาจทำให้บริเวณนั้นดูแข็งทื่อผิดปกติเวลายิ้มหรือพูด จึงมีการแนะนำว่าการเลือกวิสโคอิลาสติกให้เหมาะกับความเคลื่อนไหวของแต่ละตำแหน่งคือหัวใจสำคัญของผลลัพธ์ที่เป็นธรรมชาติ

เกณฑ์เลือกสูตรฟิลเลอร์ตามบริเวณ

ในการฉีดจริง แพทย์จะพิจารณาทั้งระดับครอสลิงก์และวิสโคอิลาสติกไปพร้อมกัน เพื่อเลือกสูตรที่เหมาะกับแต่ละตำแหน่ง นี่คือเหตุผลที่แบรนด์เดียวกันมักมีหลายไลน์ผลิตภัณฑ์

• ตำแหน่งที่ต้องสร้างโครงสร้าง เช่น คาง จมูก โหนกแก้ม ใช้สูตรที่แข็ง มีระดับครอสลิงก์และค่า G ไพรม์สูง เพราะต้องคงรูปทรงไว้นานเหมือนแกนกระดูก
• ตำแหน่งที่ต้องเติมปริมาตรปานกลางแต่ยังต้องขยับได้เป็นธรรมชาติ เช่น ร่องแก้ม หน้าผาก ใช้สูตรที่มีวิสโคอิลาสติกระดับกลาง เพราะถ้าแข็งเกินไปสีหน้าจะดูฝืน แต่ถ้านุ่มเกินไปปริมาตรจะยุบเร็ว
• ตำแหน่งที่ผิวบางและไวต่อการเคลื่อนไหวสีหน้ามาก เช่น ริมฝีปาก ใต้ตา ใช้สูตรที่ครอสลิงก์ต่ำและนุ่ม เพราะให้ผลกระทบต่อเนื้อเยื่อน้อยกว่าและรู้สึกเป็นก้อนน้อยกว่าเมื่อสัมผัส
• การฉีดตื้นที่ผิวเพื่อเติมริ้วรอยเล็ก ๆ หรือปรับผิวให้เรียบเนียน ใช้สูตรที่นุ่มมาก เพราะถ้านำสูตรที่ออกแบบมาสำหรับฉีดลึกไปฉีดตื้น อาจทำให้จับตัวเป็นก้อนหรือเกิดปรากฏการณ์ทินดอลล์ (ผิวมีสีออกฟ้า)

เมื่อเวลาผ่านไปฟิลเลอร์หายไปไหน?

ต่อให้ครอสลิงก์แน่นหนาแค่ไหน ฟิลเลอร์ก็ไม่ได้อยู่ถาวร เพราะเอนไซม์ไฮยาลูโรนิเดสที่กล่าวไปก่อนหน้านี้จะค่อย ๆ ตัดตาข่ายไปเรื่อย ๆ ตามเวลา ช่วงแรกตาข่ายยังแน่นมากจึงทนอยู่ได้ แต่เมื่อเวลาผ่านไป จุดที่ถูกตัดจะเพิ่มขึ้นเรื่อย ๆ จนตาข่ายทั้งหมดค่อย ๆ หลวมลง

ในกระบวนการนี้ ฟิลเลอร์จะค่อย ๆ สูญเสียความสามารถในการอุ้มน้ำไปด้วย เพราะเมื่อตาข่ายหลวมลง พื้นที่ที่จะกักเก็บน้ำไว้ก็ลดลงตามไปด้วย จึงมีรายงานว่าปริมาตรมักไม่ได้หายไปทันที แต่ค่อย ๆ ลดลงตั้งแต่ประมาณ 2 เดือนหลังฉีดไปจนถึง 18 เดือน ผลิตภัณฑ์ที่มีระดับครอสลิงก์สูงและน้ำหนักโมเลกุลมากจะมีความเร็วในการหลวมตัวช้ากว่า จึงอยู่ได้นานกว่าในที่สุด

เกณฑ์เลือกฟิลเลอร์ที่เหมาะกับบริเวณของเรา

ท้ายที่สุดแล้ว ระยะเวลาคงอยู่ของฟิลเลอร์ขึ้นอยู่กับความแน่นของครอสลิงก์ ส่วนความเป็นธรรมชาติขึ้นอยู่กับว่าวิสโคอิลาสติกเข้ากับการเคลื่อนไหวของตำแหน่งนั้นได้ดีแค่ไหน ทั้งสองอย่างนี้มองด้วยตาเปล่าไม่ออก ต้องอ้างอิงข้อมูลคุณสมบัติที่เปิดเผยและข้อมูลทางคลินิกของแต่ละผลิตภัณฑ์ในการตัดสินใจ

ดังนั้นเวลาปรึกษาแพทย์ การบอกว่าต้องการฉีดตำแหน่งไหน ตำแหน่งนั้นมีการเคลื่อนไหวแบบใด และต้องการให้อยู่นานแค่ไหน จะเป็นประโยชน์มากกว่าการยึดติดแค่ชื่อแบรนด์ จากข้อมูลเหล่านี้ แพทย์จะเลือกสูตรที่มีระดับครอสลิงก์และวิสโคอิลาสติกเหมาะกับตำแหน่งนั้น ๆ ซึ่งเป็นแนวทางที่แนะนำโดยทั่วไป

เมื่อเข้าใจสองแกนหลักคือครอสลิงก์และวิสโคอิลาสติกแล้ว คำอธิบายที่ได้ยินตอนปรึกษาฟิลเลอร์จะเข้าใจง่ายขึ้นมาก แม้ชื่อผลิตภัณฑ์จะไม่คุ้นเคย ก็ยังพอเดาได้ว่าเบื้องหลังชื่อนั้นซ่อนโครงสร้างตาข่ายและความแข็งแบบไหนอยู่

References

Korean Dermatological Association, Ministry of Food and Drug Safety (MFDS), American Academy of Dermatology (AAD), and U.S. Food and Drug Administration (FDA).