ยาฉีด GLP-1 อย่างไวโกวีและแซกเซนดา กดความอยากอาหารจนน้ำหนักลดได้อย่างไร พร้อมข้อควรระวัง

ช่วงนี้ได้ยินชื่อยาฉีดไวโกวีและแซกเซนดาบ่อยมาก เดิมทีถูกพัฒนาขึ้นมาเพื่อรักษาเบาหวาน แต่พอพบว่าช่วยลดน้ำหนักได้ชัดเจน จึงกลายเป็นที่รู้จักในฐานะยาฉีดลดน้ำหนักมากกว่าเดิมไปเสียแล้ว

สารสำคัญในยาฉีดนี้คือสารที่เลียนแบบฮอร์โมนชื่อ GLP-1 ซึ่งเป็นฮอร์โมนที่ร่างกายเรามีอยู่แล้วตามธรรมชาติ นำมาทำเป็นยา ถ้าเข้าใจหลักการที่มันกดความอยากอาหารและลดน้ำหนักได้ ก็จะเข้าใจเรื่องทั้งหมดง่ายขึ้นมาก

ฮอร์โมน GLP-1 คือฮอร์โมนแบบไหนกันแน่?

เวลาเรากินอาหาร ลำไส้เล็กส่วนปลายจะหลั่งฮอร์โมนชื่อ GLP-1 (Glucagon-Like Peptide-1) ออกมาตามธรรมชาติ พูดง่าย ๆ ก็เหมือนผู้ส่งสารที่คอยบอกทั่วร่างกายว่า "กินข้าวแล้วนะ" ผู้ส่งสารตัวนี้จะส่งสัญญาณไปพร้อมกันหลายจุด ทั้งสมอง กระเพาะ และตับอ่อน

สารในไวโกวีหรือแซกเซนดาถูกออกแบบให้มีโครงสร้างคล้ายฮอร์โมนธรรมชาติตัวนี้ พอเข้าไปในร่างกายจึงทำงานเหมือน GLP-1 ตัวจริง แต่ฮอร์โมนธรรมชาติจะสลายหายไปภายใน 1 ถึง 2 นาที ส่วนสารในยาฉีดถูกปรับโครงสร้างให้สลายตัวยากขึ้น ทำให้ฤทธิ์อยู่ได้นานเป็นวันหรือยาวไปถึง 1 สัปดาห์

สาเหตุที่ฮอร์โมนตัวนี้หายไปเร็วก็เพราะมีเอนไซม์ตัวหนึ่งชื่อ DPP-4 คอยตัดทำลาย เอนไซม์นี้ทำหน้าที่เหมือนกรรไกรที่ตัด GLP-1 จนหมดฤทธิ์ภายใน 2 นาที ส่วนสารในไวโกวีและแซกเซนดาถูกปรับโครงสร้างบางจุดให้กรรไกรตัวนี้ตัดได้ยากขึ้น ฮอร์โมนธรรมชาติจึงโผล่มาแวบเดียวตอนกินข้าวแล้วหายไป แต่สารในยาฉีดจะอยู่ในร่างกายได้นานเป็นวันหรือทั้งสัปดาห์ และคอยส่งสัญญาณต่อเนื่อง

สัญญาณอิ่มส่งไปถึงสมองได้อย่างไร?

GLP-1 ออกฤทธิ์โดยตรงที่สมองส่วนไฮโปทาลามัส โดยเฉพาะจุดที่ควบคุมความอยากอาหาร ลองนึกภาพไฮโปทาลามัสเป็น "ศูนย์บัญชาการความอยากอาหาร" ของร่างกาย เมื่อฮอร์โมนตัวนี้ไปถึงศูนย์บัญชาการ มันจะลดสัญญาณหิวและเพิ่มสัญญาณอิ่มไปพร้อมกัน จึงทำให้กินน้อยลงกว่าเดิม แต่สมองก็ตัดสินว่าอิ่มพอแล้ว

นอกจากนี้ สัญญาณอิ่มยังส่งผ่านเส้นประสาทเวกัส ซึ่งเป็นเส้นประสาทที่เชื่อมระหว่างกระเพาะกับสมอง ข้อมูลที่ว่ากระเพาะมีอาหารอยู่เต็มจะถูกส่งผ่านเส้นประสาทนี้ไปถึงสมองได้แรงขึ้น เปรียบเทียบง่าย ๆ คือเสียงเตือนความหิวถูกหรี่ลง ขณะที่เสียงเตือนความอิ่มถูกเร่งขึ้น

GLP-1 ไม่ได้ส่งแค่สัญญาณอิ่มอย่างเดียว แต่ยังมีผลต่อวงจรรางวัลในสมองด้วย มีคนเล่าประสบการณ์กันมากว่ามันช่วยลดความอยากที่รุนแรงเวลาเห็นอาหาร หรือความคิดที่วนเวียนอยากกินไปเรื่อย ๆ คาดว่าเป็นเพราะสมองส่วนที่เกี่ยวข้องกับสารโดพามีนซึ่งเป็นสารแห่งความสุขทำงานเบาลงไปด้วย จึงพบบ่อยว่าคนที่ฉีดยานี้จะไม่อยากกินของว่างมื้อดึกหรือจุกจิกเหมือนเดิม

ทำไมต้องชะลอการเทของออกจากกระเพาะ?

GLP-1 ยังทำหน้าที่ชะลอความเร็วที่อาหารเคลื่อนจากกระเพาะไปสู่ลำไส้เล็ก หรือที่เรียกว่าอัตราการเทของกระเพาะ ปกติกินอาหารแล้วกระเพาะจะว่างภายใน 2 ถึง 4 ชั่วโมง แต่พอฮอร์โมนตัวนี้ออกฤทธิ์ เวลาที่ใช้จะยาวนานขึ้นมาก

ลองนึกภาพกระเพาะเป็นหม้อ การกดฝาหม้อลงเบา ๆ จะทำให้ของในหม้อไหลออกช้าลง เมื่ออาหารอยู่ในกระเพาะนานขึ้น ความรู้สึกอิ่มก็อยู่ได้นานตามไปด้วย จึงทำให้ช่วงเวลาระหว่างมื้ออาหารยาวขึ้นตามธรรมชาติ และหลายคนพบว่าอยากกินของว่างน้อยลง อย่างไรก็ตาม หากการเทของกระเพาะช้าเกินไป ก็อาจทำให้เกิดอาการคลื่นไส้หรือแน่นท้องได้ ซึ่งจะพูดถึงในหัวข้อถัดไป

ด้วยเหตุนี้ แพทย์จึงไม่ได้ให้ขนาดยาสูงสุดตั้งแต่แรก แต่จะเริ่มจากขนาดน้อย ๆ แล้วค่อย ๆ เพิ่มขึ้นทีละขั้นทุก 4 สัปดาห์ เพราะถ้าการเทของกระเพาะช้าลงทันที ร่างกายจะไม่มีเวลาปรับตัวและเกิดอาการคลื่นไส้รุนแรง ในทางกลับกัน ถ้าค่อย ๆ เพิ่มขนาดยา กระเพาะและลำไส้จะค่อย ๆ คุ้นเคยกับความเร็วใหม่ และอาการไม่สบายท้องก็จะลดลง หลายคนบอกว่าช่วง 4 ถึง 8 สัปดาห์แรกจะลำบากหน่อย แต่พอเวลาผ่านไป ร่างกายปรับตัวได้ก็จะรู้สึกสบายขึ้น

น้ำตาลในเลือดถูกควบคุมด้วยหลักการอะไร?

เดิมที GLP-1 ถูกศึกษามาก่อนในฐานะฮอร์โมนที่ช่วยกระตุ้นการหลั่งอินซูลินจากตับอ่อน เมื่อกินอาหารแล้วน้ำตาลในเลือดสูงขึ้น มันจะกระตุ้นตับอ่อนให้หลั่งอินซูลินมากขึ้น พร้อมกับกดฮอร์โมนกลูคากอนซึ่งเป็นตัวที่ทำให้น้ำตาลสูงขึ้น

จุดสำคัญคือฤทธิ์กระตุ้นนี้จะทำงานแรงก็ต่อเมื่อน้ำตาลในเลือดสูงเท่านั้น เมื่อน้ำตาลอยู่ในระดับปกติหรือต่ำอยู่แล้ว มันจะไม่บีบให้ตับอ่อนหลั่งอินซูลินออกมาเกินความจำเป็น ความเสี่ยงภาวะน้ำตาลต่ำจึงค่อนข้างน้อย ด้วยฤทธิ์ควบคุมน้ำตาลแบบนี้ ยากลุ่ม GLP-1 จึงถูกพัฒนาขึ้นมาเพื่อรักษาเบาหวานชนิดที่ 2 เป็นอันดับแรก ส่วนฤทธิ์ลดน้ำหนักถูกค้นพบเพิ่มเติมในภายหลัง

ยาเบาหวานบางตัวในอดีตจะกระตุ้นตับอ่อนให้หลั่งอินซูลินแรง ๆ โดยไม่สนใจว่าน้ำตาลในเลือดสูงหรือต่ำ ทำให้ความเสี่ยงน้ำตาลต่ำค่อนข้างสูง ในขณะที่ GLP-1 ทำงานเหมือนสวิตช์อัจฉริยะที่รอให้เซลล์ในตับอ่อนซึ่งทำหน้าที่เหมือนเซนเซอร์วัดน้ำตาลตัดสินว่าตอนนี้น้ำตาลสูงจริง ๆ ถึงจะช่วยหลั่งอินซูลิน จุดต่างตรงนี้เองที่ทำให้ยากลุ่ม GLP-1 ได้รับความสนใจ เพราะช่วยคุมทั้งน้ำตาลและน้ำหนักไปพร้อมกันโดยไม่ต้องกังวลเรื่องน้ำตาลต่ำมากนัก

ไวโกวีกับแซกเซนดาต่างกันตรงไหน?

ยาทั้งสองตัวอยู่ในกลุ่มเดียวกันคือกลุ่มที่ออกฤทธิ์ผ่านตัวรับ GLP-1 แต่ตัวยาและวิธีใช้ต่างกัน แซกเซนดา (ชื่อสาร liraglutide) ต้องฉีดทุกวัน ส่วนไวโกวี (ชื่อสาร semaglutide) ฉีดแค่สัปดาห์ละครั้งก็พอ

semaglutide ในไวโกวีถูกออกแบบให้โครงสร้างสลายตัวช้ากว่ามาก จึงยืดระยะห่างระหว่างการฉีดออกไปได้ ผลการศึกษาทางคลินิกก็รายงานว่าไวโกวีลดน้ำหนักได้มากกว่า แต่ผลลัพธ์จะต่างกันไปในแต่ละคน เพราะการตอบสนองต่อยาแตกต่างกันมาก

ยาที่ต้องฉีดทุกวันหากลืมแม้แต่วันเดียว ระดับยาในเลือดจะตกลงเร็วจนฤทธิ์ยาสั่นคลอนได้ ในขณะที่ไวโกวีซึ่งฉีดสัปดาห์ละครั้งถูกออกแบบให้สลายตัวช้า ต่อให้ฉีดช้าไป 1 ถึง 2 วัน ระดับยาในเลือดก็ยังคงอยู่ในระดับใกล้เคียงเดิม ด้วยคุณสมบัตินี้ คนที่มักลืมฉีดยาบ่อย ๆ จึงรักษาต่อเนื่องได้ง่ายกว่า

ทำไมหยุดฉีดแล้วน้ำหนักถึงกลับมาขึ้นอีก?

ยาฉีด GLP-1 ไม่ใช่ยาที่รักษาให้หายขาด แต่ใกล้เคียงกับยาที่กดสัญญาณความอยากอาหารไว้ในช่วงที่ยังฉีดอยู่เท่านั้น ดังนั้นเมื่อหยุดฉีด สัญญาณความหิวและความคิดอยากอาหารที่เคยถูกกดไว้จะค่อย ๆ กลับมาสู่ระดับเดิม

ในระหว่างที่น้ำหนักลดลง ร่างกายจะค่อย ๆ ปรับระบบเผาผลาญให้ประหยัดพลังงานมากขึ้น คล้ายกับเข้าสู่โหมดเตรียมรับมือความอดอยาก ทำให้กินอาหารปริมาณเท่าเดิมแต่กลับอ้วนง่ายกว่าเดิม เมื่อรวมกับความอยากอาหารที่กลับมา จึงมักพบว่าน้ำหนักกลับขึ้นอีกครั้งหลังหยุดฉีดยา

ด้วยเหตุนี้ แพทย์มักแนะนำให้คุมปริมาณอาหารและกิจกรรมทางกายต่อไปแม้จะหยุดฉีดแล้ว เพราะถ้าฝึกให้พฤติกรรมการกินที่ยาช่วยปรับไว้ติดตัวไปได้ ก็จะช่วยลดโอกาสที่น้ำหนักจะกลับมาเท่าเดิม แม้จะไม่มียาแล้วก็ตาม

ผลข้างเคียงที่พบบ่อยมีอะไรบ้าง?

ยากลุ่ม GLP-1 เป็นยาที่เปลี่ยนการเคลื่อนไหวของกระเพาะและลำไส้ ผลข้างเคียงส่วนใหญ่จึงเกิดขึ้นที่ระบบทางเดินอาหารเป็นหลัก

• คลื่นไส้และอาเจียน เป็นอาการที่พบบ่อยที่สุด เกิดจากการเทของกระเพาะที่ช้าลงทำให้อาหารค้างอยู่ในกระเพาะนาน
• ท้องผูกหรือท้องเสีย ความเร็วของลำไส้ที่เปลี่ยนไปอาจทำให้พฤติกรรมการขับถ่ายเปลี่ยนตามไปด้วย
• ท้องอืดและเรอ เป็นความไม่สบายตัวที่เกิดจากอาหารและแก๊สค้างอยู่ในกระเพาะนานกว่าปกติ
• ตับอ่อนอักเสบเฉียบพลันที่พบได้น้อยมาก เนื่องจากเป็นฮอร์โมนที่ออกฤทธิ์โดยตรงต่อตับอ่อน จึงมีรายงานพบตับอ่อนอักเสบในบางกรณี หากปวดท้องรุนแรงควรรีบพบแพทย์ทันที

อาการทางเดินอาหารเหล่านี้ส่วนใหญ่มักเกิดหนักในช่วงที่เพิ่มขนาดยา และค่อย ๆ ทุเลาลงเมื่อร่างกายปรับตัวได้ ดังนั้นเวลาที่รู้สึกไม่สบายท้อง แนะนำให้แบ่งกินทีละน้อยวันละ 5 ถึง 6 มื้อแทนการกินคราวละมาก ๆ และลดอาหารมันหรืออาหารรสจัดจะช่วยได้

ต้องระวังอะไรบ้างเวลาฉีดยา?

• หากมีประวัติครอบครัวเป็นมะเร็งต่อมไทรอยด์ชนิด medullary ควรหลีกเลี่ยงยานี้ เพราะพบความเชื่อมโยงกับเนื้องอกต่อมไทรอยด์ในการทดลองสัตว์ จึงมักถูกงดให้ในผู้ที่มีประวัติครอบครัวเกี่ยวข้อง
• หากกำลังตั้งครรภ์หรือวางแผนตั้งครรภ์ โดยหลักแล้วไม่ควรใช้ยานี้ เพราะยังไม่มีข้อมูลด้านความปลอดภัยต่อทารกในครรภ์มากพอ
• ต้องใช้ภายใต้การสั่งจ่ายและดูแลของแพทย์เท่านั้น การเพิ่มขนาดยาอย่างค่อยเป็นค่อยไปจะช่วยลดผลข้างเคียง และความเหมาะสมก็ขึ้นอยู่กับสุขภาพของแต่ละคน
• ควรระวังเรื่องมวลกล้ามเนื้อที่ลดลงด้วย เพราะระหว่างที่น้ำหนักลดลงเร็ว ไม่ใช่แค่ไขมันที่ลด แต่กล้ามเนื้อก็ลดตามไปได้ จึงแนะนำให้กินโปรตีนเพียงพอควบคู่กับการออกกำลังกาย

References

Korean Dermatological Association, Ministry of Food and Drug Safety (MFDS), American Academy of Dermatology (AAD), and U.S. Food and Drug Administration (FDA).