เอ็กโซโซม ผลลัพธ์ต่อผิว ต่างจากสเต็มเซลล์อย่างไร

เดี๋ยวนี้เวลาไปทำเลเซอร์ที่คลินิกผิวหนังหรือคลินิกศัลยกรรมตกแต่ง มักจะมีขั้นตอนทาแอมพูลเอ็กโซโซมหรือแปะมาสก์ให้ซึมซาบผิวต่อทันทีหลังทำ พอได้ยินชื่อ "เอ็กโซโซม" หลายคนอาจนึกว่าเป็นทรีตเมนต์สเต็มเซลล์ แต่จริง ๆ แล้วในเอ็กโซโซมไม่มีเซลล์ที่มีชีวิตอยู่เลยสักตัวเดียว

แล้วสารตัวจิ๋วที่ไม่มีเซลล์อยู่เลยแบบนี้ ช่วยให้ผิวฟื้นฟูได้อย่างไร คำตอบคือเอ็กโซโซมทำหน้าที่เหมือนจดหมายที่ส่งต่อกันระหว่างเซลล์ ข้อความที่บรรจุอยู่ข้างในจะส่งสัญญาณบอกให้เซลล์ผิวเริ่มกระบวนการซ่อมแซมตัวเอง ชื่อนี้จึงมาจากบทบาทที่ว่านี้

เอ็กโซโซมคือสารอะไร?

ระหว่างที่เซลล์ทำงาน มันจะปล่อยสารบางส่วนออกมาข้างนอกอยู่เรื่อย ๆ ตอนที่เยื่อหุ้มเซลล์บางส่วนหลุดออกมาด้วย จะเกิดเป็นถุงเล็ก ๆ ที่เรียกว่าเวสิเคิลนอกเซลล์ (extracellular vesicle) เอ็กโซโซม (exosome) คือชนิดที่เล็กที่สุดในกลุ่มนี้ มีเส้นผ่านศูนย์กลางประมาณ 30 ถึง 150 นาโนเมตร เล็กกว่าเส้นผมหลายร้อยเท่า

หลายคนนึกว่าถุงแบบนี้คงว่างเปล่าเหมือนลูกโป่ง แต่จริง ๆ แล้วข้างในบรรจุสารหลายอย่างไว้แน่นเลย ทั้งโกรทแฟกเตอร์ (growth factor) ไซโตไคน์ (cytokine) และไมโครอาร์เอ็นเอ โกรทแฟกเตอร์เป็นโปรตีนที่สั่งให้เซลล์เติบโต ส่วนไซโตไคน์เป็นสารสัญญาณที่ควบคุมการอักเสบและการซ่อมแซม การจะขนสารเหล่านี้ออกจากเซลล์อย่างปลอดภัยต้องมีบรรจุภัณฑ์ห่อไว้ เอ็กโซโซมก็คือกล่องบรรจุภัณฑ์นั้นเอง

ต่างจากน้ำเลี้ยงสเต็มเซลล์อย่างไร?

หลายคนสับสนเวลาเห็นทั้งคำว่า "น้ำเลี้ยงสเต็มเซลล์" และ "เอ็กโซโซม" ปรากฏอยู่ในใบแนะนำทรีตเมนต์เดียวกัน แต่จริง ๆ แล้วสองอย่างนี้ต่างกันโดยสิ้นเชิง สเต็มเซลล์คือเซลล์ที่มีชีวิต แบ่งตัวได้ และเปลี่ยนไปเป็นเซลล์ชนิดอื่นได้ ส่วนเอ็กโซโซมคือของเสียที่สเต็มเซลล์หลั่งออกมาระหว่างกระบวนการเพาะเลี้ยง

พูดง่าย ๆ คือผลิตภัณฑ์เอ็กโซโซมที่ใช้ในทรีตเมนต์ไม่มีเซลล์มีชีวิตอยู่เลย มีแต่ถุงข้อความที่กรองมาจากสิ่งที่เซลล์ทำงานแล้วทิ้งไว้ ด้วยเหตุนี้จึงจัดการง่ายกว่าทรีตเมนต์ที่ปลูกถ่ายเซลล์โดยตรง และมีข้อมูลระบุว่าค่อนข้างปลอดจากความเสี่ยงที่อาจเกิดขึ้นจากการฉีดเซลล์มีชีวิตเข้าไป

สื่อสารระหว่างเซลล์ด้วยวิธีไหน

ถ้าอยากเข้าใจว่าเอ็กโซโซมทำงานอย่างไร ต้องเริ่มจากดูว่าเซลล์คุยกันแบบไหนก่อน เซลล์ไม่จำเป็นต้องอยู่ติดกันก็สื่อสารกันได้ผ่านสารสัญญาณ เอ็กโซโซมทำหน้าที่เหมือนซองจดหมายในการสื่อสารนี้ มันห่อหุ้มโกรทแฟกเตอร์หรือไมโครอาร์เอ็นเอที่อยู่ข้างในไว้ไม่ให้เสียหาย แล้วขนส่งไปยังเซลล์เป้าหมายอย่างปลอดภัย

เมื่อเอ็กโซโซมไปถึงเซลล์เป้าหมาย มันจะเกาะติดกับผิวเซลล์ หรือไม่ก็ถูกดูดซึมเข้าไปทั้งถุง พอซองจดหมายเปิดออก ข้อความข้างในก็ถูกส่งเข้าสู่เซลล์ และเซลล์จะอ่านข้อความนั้นแล้วตอบสนอง ตัวอย่างเช่น ไฟโบรบลาสต์ (fibroblast เซลล์ในผิวหนังที่สร้างคอลลาเจน) ที่ได้รับข้อความให้ซ่อมแซม มีรายงานว่าจะเริ่มสร้างคอลลาเจนมากขึ้น

เอ็กโซโซมหาเซลล์เป้าหมายเจอได้อย่างไร?

เซลล์ในร่างกายมีมากมายนับไม่ถ้วน แล้วเอ็กโซโซมไปหาเซลล์ที่ถูกต้อง ไม่ใช่เซลล์ผิดตัวได้อย่างไร เคล็ดลับอยู่ที่โปรตีนชิ้นเล็ก ๆ ที่ติดอยู่บนผิวของเอ็กโซโซม โปรตีนนี้เปรียบเหมือนป้ายที่อยู่ที่แปะไว้บนกล่องพัสดุ

บนผิวของเซลล์เป้าหมายจะมีตัวรับ (receptor) ที่เหมือนแม่กุญแจซึ่งพอดีกับป้ายนั้น เหมือนกุญแจกับแม่กุญแจที่ต้องเข้ากันประตูถึงจะเปิดได้ โปรตีนบนผิวเอ็กโซโซมกับตัวรับของเซลล์ต้องเข้ากันพอดี สัญญาณจึงจะถูกส่งเข้าไปข้างในได้ ดังนั้นเอ็กโซโซมจึงไม่ได้เกาะติดกับเซลล์ไหนก็ได้แบบสุ่ม แต่มีการเลือกเซลล์ที่จะออกฤทธิ์ด้วยในระดับหนึ่ง

ผลต่อการสร้างคอลลาเจนและการลดอักเสบ

ในบรรดาโกรทแฟกเตอร์ที่อยู่ในเอ็กโซโซม มีบางชนิดที่สั่งให้สร้างคอลลาเจนและอีลาสตินซึ่งเป็นโปรตีนที่ทำให้ผิวยืดหยุ่น คอลลาเจนเปรียบเหมือนเสาที่ค้ำโครงสร้างผิว ส่วนอีลาสตินก็เหมือนยางยืดที่เชื่อมเสาเหล่านั้นเข้าด้วยกัน เมื่อไฟโบรบลาสต์ได้รับคำสั่งนี้แล้วทำงานอย่างขะมักเขม้น มีรายงานว่าโครงสร้างผิวชั้นในจะค่อย ๆ ถูกเติมเต็มกลับมา

ในเวลาเดียวกัน เอ็กโซโซมยังมีไซโตไคน์ที่ส่งสัญญาณช่วยลดการอักเสบด้วย เวลาผิวถูกกระตุ้น เซลล์ภูมิคุ้มกันจะรวมตัวกันมาจนเกิดอาการแดงและแสบร้อน ซึ่งเป็นปฏิกิริยาอักเสบ พอสัญญาณสงบผิวถูกส่งไป มีรายงานว่าปฏิกิริยานี้จะถูกควบคุมให้สงบลงเร็วขึ้น การที่เอ็กโซโซมมีทั้งสัญญาณฟื้นฟูและสัญญาณสงบผิวรวมอยู่ด้วยกัน จึงเป็นเหตุผลที่มักอธิบายกันว่าช่วยทั้งซ่อมแซมและปลอบประโลมผิวไปพร้อมกัน

ทำไมจึงใช้ต่อจากเลเซอร์ทันที?

หลังทำเลเซอร์หรือไมโครนีดลิง ผิวจะเกิดแผลจิ๋ว ๆ หรือช่องทางเล็ก ๆ ขึ้นบนผิว ปกติแล้วชั้นขี้ไคล (stratum corneum) ซึ่งเป็นชั้นนอกสุดของผิวจะทำหน้าที่เหมือนกำแพงที่แน่นหนา ทำให้โมเลกุลขนาดใหญ่ซึมเข้าผิวได้ยาก แต่ทันทีหลังทำหัตถการ กำแพงนี้จะมีรอยแยกอยู่นาน 30 นาทีถึง 1 ชั่วโมง จึงเกิดช่วงเวลาที่ผิวดูดซึมได้ดีกว่าปกติ

ถ้าใช้เอ็กโซโซมในช่วงนี้ มีรายงานว่าสารสัญญาณจะซึมไปถึงผิวชั้นตื้นได้ง่ายขึ้น ยิ่งไปกว่านั้น ผิวที่เพิ่งถูกกระตุ้นด้วยเลเซอร์กำลังอยู่ในช่วงที่กระบวนการฟื้นฟูทำงานอย่างเต็มที่พอดี เมื่อได้รับสัญญาณฟื้นฟูและสงบผิวเพิ่มเข้าไปอีก มีรายงานว่าจะช่วยให้อาการแดงหรือแสบลดลงเร็วขึ้น และกระบวนการฟื้นตัวราบรื่นขึ้น คลินิกจึงมักใช้เอ็กโซโซมในรูปแอมพูลหรือมาสก์ต่อทันทีหลังทำเลเซอร์

ช่วงเวลาที่ผิวดูดซึมได้ดีแบบนี้ไม่ได้ยาวนาน เพราะเกราะป้องกันผิวจะเริ่มซ่อมแซมตัวเองภายใน 2 ถึง 4 ชั่วโมง จึงต้องทาภายใน 30 นาทีถึง 1 ชั่วโมงหลังทำหัตถการเสร็จ ถึงจะได้ผลการดูดซึมตามที่คาดหวัง นี่คือเหตุผลที่คลินิกมักแปะแอมพูลหรือมาสก์ให้ทันทีที่หัตถการเสร็จสิ้น

ทำไมเอ็กโซโซมเพิ่งเป็นหัตถการได้ไม่นาน?

จริง ๆ แล้วเอ็กโซโซมเป็นสิ่งที่วงการชีววิทยาเซลล์รู้จักมานานหลายสิบปีแล้ว แต่ทำไมเพิ่งมาถูกนำมาใช้เป็นทรีตเมนต์ความงามในช่วง 5 ถึง 10 ปีที่ผ่านมานี้เอง คำตอบเรียบง่ายกว่าที่คิด เพราะเอ็กโซโซมมีขนาดเล็กมาก เทคโนโลยีในอดีตยังไม่สามารถแยกเอ็กโซโซมล้วน ๆ ออกจากเศษเซลล์หรือสารอื่นได้ดีพอ

ช่วงหลังมานี้ เทคนิคการแยกสาร เช่น การปั่นเหวี่ยงความเร็วสูงพิเศษ (ultracentrifugation) หรือการกรองแบบละเอียด พัฒนาก้าวหน้าขึ้นมาก จึงทำให้ได้เอ็กโซโซมความบริสุทธิ์สูงอย่างสม่ำเสมอ บวกกับเทคโนโลยีการเก็บรักษาแบบแช่แข็งที่ดีขึ้นตามกัน ทำให้คลินิกสามารถจัดจำหน่ายและเก็บรักษาในรูปแอมพูลได้จริง กล่าวได้ว่าเทคโนโลยีต้องมาก่อน ทรีตเมนต์นี้ถึงจะเกิดขึ้นได้

หลักฐานด้านผลลัพธ์ไปถึงไหนแล้ว?

หลักการพื้นฐานที่ว่าเอ็กโซโซมส่งสัญญาณระหว่างเซลล์ได้นั้น เป็นเรื่องที่วงการชีววิทยาเซลล์ยืนยันมานานแล้ว แต่งานวิจัยเกี่ยวกับการนำมาทาผิวหรือใช้ร่วมกับหัตถการเพื่อความงามยังอยู่ในขั้นเริ่มต้น มีรายงานจากการทดลองเพาะเลี้ยงเซลล์และการสังเกตทางคลินิกขนาดเล็กว่าช่วยเรื่องการสร้างคอลลาเจนหรือความเร็วในการฟื้นตัว แต่งานวิจัยขนาดใหญ่ที่ติดตามผลนาน 1 ปีขึ้นไปยังมีไม่มากนัก

อีกจุดที่ควรรู้ไว้คือผลิตภัณฑ์เอ็กโซโซมแต่ละยี่ห้อสกัดมาจากเซลล์ต่างชนิดกัน และผ่านกระบวนการทำให้บริสุทธิ์ที่ต่างกัน องค์ประกอบของสารข้างในจึงอาจแตกต่างกันไปตามเซลล์ต้นทางและวิธีทำให้บริสุทธิ์ ทำให้เปรียบเทียบผลลัพธ์ระหว่างผลิตภัณฑ์โดยตรงได้ยาก ดังนั้นทรีตเมนต์นี้จึงควรมองว่าเป็นวิธีดูแลฟื้นฟูผิวเสริมที่งานวิจัยยังคงสะสมเพิ่มขึ้นเรื่อย ๆ มากกว่าจะเป็นการรักษาที่สำเร็จสมบูรณ์แล้ว

สิ่งที่ควรเช็กก่อนทำ

• ตรวจสอบว่าเอ็กโซโซมนั้นสกัดมาจากเซลล์ชนิดไหน เพราะเซลล์ต้นทางที่ต่างกันอาจทำให้องค์ประกอบของสารสัญญาณข้างในต่างกันไปด้วย
• ตรวจสอบว่าเป็นผลิตภัณฑ์ที่ขึ้นทะเบียนถูกต้องเป็นเครื่องสำอางหรือเครื่องมือแพทย์กับหน่วยงานกำกับดูแล เช่น อย. เกาหลี MFDS เพราะผลิตภัณฑ์นอกระบบการกำกับดูแลอาจไม่มีมาตรฐานด้านกระบวนการทำให้บริสุทธิ์และส่วนประกอบที่ชัดเจน
• ถ้าวางแผนทำร่วมกับเลเซอร์หรือไมโครนีดลิง ให้สอบถามว่าจะใช้เอ็กโซโซมเพื่อช่วยการดูดซึมทันทีหลังหัตถการหรือไม่ เพราะต้องใช้ในช่วง 30 นาทีถึง 1 ชั่วโมงหลังหัตถการที่เกราะป้องกันผิวยังเปิดอยู่ ถึงจะได้ผลการดูดซึมตามที่คาดหวัง

เอ็กโซโซมไม่ใช่เซลล์ แต่เป็นถุงจิ๋วที่บรรจุสารสัญญาณซึ่งเซลล์สร้างขึ้นไว้ ด้วยข้อความข้างในที่ช่วยทั้งฟื้นฟูและปลอบประโลมผิวไปพร้อมกัน จึงถูกนำมาใช้ในทรีตเมนต์บ่อยขึ้นในช่วงหลัง อย่างไรก็ตาม เนื่องจากงานวิจัยยังอยู่ในขั้นสะสมข้อมูล ควรเลือกผลิตภัณฑ์และคลินิกอย่างละเอียดรอบคอบก่อนเริ่มทำ

References

Korean Dermatological Association, Ministry of Food and Drug Safety (MFDS), American Academy of Dermatology (AAD), and U.S. Food and Drug Administration (FDA).