หลักการที่กรดในการทำเคมิคัลพีลสลายเซลล์ผิวที่ตายแล้วเพื่อดูแลสิวและรอยดำ พร้อมความแตกต่างตามระดับความเข้มข้น

คำว่าพีล หรือเคมิคัลพีล เป็นคำที่ได้ยินบ่อยตามคลินิกผิวหนังหรือร้านดูแลผิว แต่มีคนไม่มากนักที่รู้ว่าจริง ๆ แล้วเกิดอะไรขึ้นในผิวระหว่างการทำ พอได้ยินแค่ว่าเป็นการทาสารละลายกรดลงบนใบหน้า หลายคนก็อดกลัวไม่ได้ ซึ่งเป็นปฏิกิริยาที่เข้าใจได้

แต่ในความเป็นจริง เคมิคัลพีลไม่ใช่การใช้กรดเผาไหม้หรือละลายผิวทิ้งไป มันใกล้เคียงกับการคลายพันธะที่ยึดเซลล์ผิวที่ตายแล้วซึ่งพร้อมจะหลุดออกอยู่แล้วมากกว่า ทำให้กระบวนการผลัดเซลล์ผิวที่เกิดขึ้นทีละน้อยตามธรรมชาติอยู่แล้วนั้น เร็วขึ้นและสม่ำเสมอขึ้น

กรดทำให้เซลล์ผิวที่ตายแล้วหลุดออกได้อย่างไร?

ชั้นบนสุดของหนังกำพร้าเต็มไปด้วยเซลล์ผิวเก่าที่เกาะติดกันแน่นเป็นชั้น ๆ โดยมีโครงสร้างเล็ก ๆ คล้ายกระดุมยึดคอยจับเซลล์เหล่านี้ไว้ด้วยกัน ในผิวที่แข็งแรง พันธะนี้จะค่อย ๆ คลายตัวไปเองตามเวลา ทำให้เซลล์ผิวที่ตายแล้วหลุดออกไปตามธรรมชาติ

ปัญหาคือเมื่อผิวมันมากหรือเมื่ออายุมากขึ้น พันธะนี้อาจยึดแน่นนานเกินกว่าที่ควรจะเป็น เมื่อเซลล์ผิวที่ตายแล้วหลุดออกไม่ทันเวลาและสะสมมากขึ้น ผิวหน้าก็จะดูหมองคล้ำและรูขุมขนอุดตันได้ง่ายขึ้น กรดที่ใช้ในเคมิคัลพีลมีหน้าที่คลายกระดุมยึดนี้ด้วยปฏิกิริยาทางเคมี เมื่อแรงยึดระหว่างเซลล์อ่อนลง เซลล์ผิวที่ตามปกติต้องใช้เวลา 2 ถึง 4 สัปดาห์กว่าจะหลุดออกช้า ๆ ก็จะหลุดลอกออกเร็วขึ้นและสม่ำเสมอขึ้น

กรดที่นิยมใช้ในกระบวนการนี้ ได้แก่ AHA (Alpha Hydroxy Acid) และ BHA (Beta Hydroxy Acid) AHA ละลายน้ำได้ดี จึงคลายพันธะของเซลล์ผิวที่ตายแล้วบนผิวหนังได้เป็นวงกว้าง ส่วน BHA ละลายในน้ำมันได้ดี จึงแทรกซึมเข้าไปถึงในรูขุมขนที่อุดตันด้วยความมัน และช่วยจัดการเซลล์ผิวที่ตายแล้วที่อยู่ข้างในไปพร้อมกันได้ นี่คือความแตกต่างของกรดทั้งสองชนิด

แม้จะเป็น AHA เหมือนกัน แต่ขอบเขตการออกฤทธิ์ก็ต่างกันไปตามขนาดโมเลกุล Glycolic acid มีโมเลกุลเล็ก จึงซึมเข้าลึกถึงชั้นเคราตินได้เร็ว ส่วน Lactic acid มีโมเลกุลใหญ่กว่าเล็กน้อย จึงออกฤทธิ์ช้า ๆ ที่ผิวชั้นบนเป็นหลัก จำง่าย ๆ ว่ายิ่งโมเลกุลเล็ก ยิ่งซึมเร็วและลึกกว่า ดังนั้นแม้จะใช้ความเข้มข้นเท่ากัน ความรู้สึกที่สัมผัสผิวและระดับการลอกก็อาจต่างกันไปตามชนิดของกรดที่ใช้

พีลชั้นตื้นกับพีลชั้นลึกต่างกันอย่างไร?

แม้จะใช้กรดชนิดเดียวกัน แต่ความลึกที่กรดไปถึงก็ขึ้นอยู่กับความเข้มข้นและระยะเวลาที่ทากรดค้างบนผิว การพีลชั้นตื้นออกฤทธิ์แค่ในชั้นเคราตินไปจนถึงชั้นบนสุดของหนังกำพร้าเท่านั้น เช่น การทา Glycolic acid หรือ Salicylic acid ความเข้มข้นต่ำในระยะเวลาสั้น ๆ

การพีลระดับกลางเป็นวิธีที่แรงกระตุ้นไปถึงบริเวณรอยต่อเหนือชั้นหนังแท้ ผ่านชั้นหนังกำพร้าเข้าไป ตัวอย่างที่พบบ่อยคือการใช้ Trichloroacetic acid ในความเข้มข้นระดับหนึ่ง ซึ่งจะลอกชั้นเคราตินหนากว่าการพีลชั้นตื้น และมีระยะเวลาที่ผิวแดงนานกว่าเล็กน้อย

การพีลชั้นลึกส่งผลไปจนถึงด้านในของชั้นหนังแท้ ปัจจุบันจึงทำได้เฉพาะในกรณีที่จำกัดมากแม้แต่ในโรงพยาบาล ยิ่งกรดซึมลึกเท่าไร ปริมาณเซลล์ผิวที่ลอกออกก็ยิ่งมากขึ้น และระยะเวลาการฟื้นตัวก็ยาวนานขึ้นตามไปด้วย ซึ่งเป็นหลักการที่เข้าใจได้ตามธรรมชาติ

ทำไมสิวถึงต้องใช้กรด?

สิวส่วนใหญ่เริ่มจากปากรูขุมขนที่อุดตันด้วยเซลล์ผิวที่ตายแล้วและความมัน ในกรณีนี้ Salicylic acid ซึ่งอยู่ในกลุ่ม BHA ถูกใช้บ่อยเป็นพิเศษ เพราะละลายในน้ำมันได้ดี จึงเข้าไปถึงในรูขุมขนที่อุดตันด้วยความมัน และคลายเซลล์ผิวที่ตายแล้วซึ่งจับตัวเป็นก้อนอยู่ข้างในได้ไปพร้อมกัน

เมื่อก้อนเซลล์ผิวที่อุดรูขุมขนคลายตัว ทางระบายของความมันก็เปิดขึ้นอีกครั้ง สภาพแวดล้อมแบบปิดและไร้ออกซิเจนที่เชื้อสิวชอบก็ลดลงไปด้วย นอกจากนี้ยังมีรายงานว่า Salicylic acid มีคุณสมบัติช่วยลดการอักเสบในระดับหนึ่ง จึงช่วยบรรเทาความแดงของสิวที่เกิดขึ้นแล้วได้เช่นกัน

นี่คือเหตุผลที่การพีลความเข้มข้นต่ำอย่างสม่ำเสมอมักถูกแนะนำสำหรับผิวที่เป็นสิว แทนที่จะใช้ความเข้มข้นสูงเพียงครั้งเดียว การให้แรงกระตุ้นอ่อน ๆ ทุก 2 ถึง 4 สัปดาห์ รวม 4 ถึง 6 ครั้ง ถือว่าได้ผลดีกว่าในการชะลอความเร็วของการสะสมเซลล์ผิวที่ตายแล้วในรูขุมขนอย่างต่อเนื่อง

กรดออกฤทธิ์ต่อรอยดำอย่างไร?

รอยดำที่หลงเหลือเป็นสีน้ำตาล เช่น ฝ้าหรือรอยแผลเป็นจากสิว คือสภาวะที่เม็ดสีเมลานินสะสมอยู่ในเซลล์หนังกำพร้า เคมิคัลพีลไม่ใช่การสลายเมลานินโดยตรง แต่เป็นการเร่งความเร็วให้เซลล์ผิวที่มีเมลานินสะสมอยู่หลุดออกจากผิวเร็วขึ้น

เมื่อวงจรการผลัดเซลล์ผิวเร็วขึ้น เซลล์เก่าที่มีเม็ดสีสะสมก็หลุดออกบ่อยขึ้น และเซลล์ใหม่ที่ยังมีเม็ดสีสะสมน้อยก็ขึ้นมาแทนที่จากด้านล่าง มีรายงานว่าเมื่อทำกระบวนการนี้ซ้ำทุก 4 ถึง 6 สัปดาห์ รวม 4 ถึง 6 ครั้ง รอยดำที่มองเห็นได้จะค่อย ๆ จางลง อย่างไรก็ตาม ควรทราบไว้ด้วยว่าหากเม็ดสีฝังลึกลงไปถึงชั้นหนังแท้แล้ว การพีลเพียงอย่างเดียวอาจไม่เพียงพอที่จะแก้ไขได้

เมื่อความเข้มข้นสูงขึ้น กระบวนการฟื้นตัวจะเปลี่ยนไปอย่างไร?

ยิ่งความเข้มข้นของกรดสูงขึ้น แรงคลายพันธะของเซลล์ผิวก็ยิ่งแรงขึ้น และปริมาณเซลล์ผิวที่หลุดออกในครั้งเดียวก็ยิ่งมากขึ้น ที่ความเข้มข้นต่ำ เซลล์ผิวที่ลอกออกจะละเอียดมากจนแทบมองไม่เห็นด้วยตาเปล่า แต่ยิ่งความเข้มข้นสูงขึ้น ผิวหน้าอาจขาวขึ้นเป็นหย่อม ๆ หรือลอกเป็นแผ่นบาง ๆ ให้เห็นได้ชัดเจน

ระยะเวลาฟื้นตัวก็มีแนวโน้มยาวนานขึ้นตามความเข้มข้นเช่นกัน การพีลความเข้มข้นต่ำส่วนใหญ่สามารถแต่งหน้าได้ทันทีในวันที่ทำหรือวันถัดไป แต่การพีลความเข้มข้นสูงอาจมีผิวแดงและเซลล์ผิวลอกหลงเหลืออยู่นาน 7 ถึง 14 วัน

• ความเข้มข้นต่ำ: พันธะคลายตัวเพียงเล็กน้อย จึงจัดการแค่ผิวชั้นบนของเคราตินแบบบาง ๆ แรงกระตุ้นน้อย ส่วนใหญ่จึงฟื้นตัวได้ภายใน 1 ถึง 2 วัน
• ความเข้มข้นปานกลาง: พันธะคลายตัวในขอบเขตที่กว้างขึ้น ให้ความรู้สึกเหมือนหนังกำพร้าทั้งชั้นถูกผลัดใหม่ อาจมีผิวแดงต่อเนื่อง 3 ถึง 5 วัน
• ความเข้มข้นสูง: แรงกระตุ้นไปถึงใกล้รอยต่อชั้นหนังแท้ ทำให้เซลล์ผิวลอกออกหนา มีรายงานว่าผลลัพธ์ในการปรับรอยดำหรือรอยแผลเป็นก็ชัดเจนขึ้นตามไปด้วย แต่ระยะเวลาฟื้นตัวก็ยาวนานขึ้นเช่นกัน

ทำไมผิวถึงบอบบางขึ้นหลังทำพีล?

หลังจากกรดคลายพันธะของเซลล์ผิวแล้ว ชั้นเคราตินที่เคยปกคลุมผิวอยู่จะบางลงชั่วคราว เนื่องจากชั้นเคราตินทำหน้าที่เป็นเกราะป้องกันสิ่งกระตุ้นจากภายนอกและการระเหยของความชื้น เมื่อเกราะนี้บางลงในช่วงแรก ผิวจึงอาจตอบสนองต่อสิ่งกระตุ้น เช่น แสงแดดหรือการเสียดสี ได้ไวกว่าปกติ

นี่คือเหตุผลที่มักย้ำว่าต้องเอาใจใส่การกันแดดเป็นพิเศษในช่วงนี้ เพราะแสงแดดจะซึมผ่านชั้นเคราตินที่บางลงได้ง่ายขึ้น ซึ่งเพิ่มความเสี่ยงที่รอยดำที่กำลังจะจางลงจากการพีลจะกลับเข้มขึ้นอีกครั้ง

ด้วยเหตุผลเดียวกัน ในช่วง 5 ถึง 7 วันหลังทำพีล แนะนำให้งดใช้ผลิตภัณฑ์ผลัดเซลล์ผิวชนิดอื่นหรือการประคบร้อนที่มีแรงกระตุ้นสูง เพราะหากเพิ่มสิ่งกระตุ้นอื่นเข้าไปบนเกราะป้องกันที่บางลงอยู่แล้ว ผิวจะไม่มีเวลาฟื้นตัวเพียงพอ และอาจทำให้ผิวแดงหรือบอบบางนานขึ้น ในทางกลับกัน การดูแลง่าย ๆ เพียงแค่ให้ความชุ่มชื้นและกันแดด ถือเป็นวิธีที่ไม่รบกวนกระบวนการที่เซลล์ผิวใหม่กำลังปรับตัวเข้าที่

ทำไมการทำพีลถึงต้องเว้นระยะห่าง?

ทราบกันว่าเซลล์ผิวใช้เวลาประมาณ 28 ถึง 30 วัน นับตั้งแต่ถูกสร้างขึ้นในชั้นล่างสุดของหนังกำพร้า จนถูกดันขึ้นมาถึงผิวและหลุดออกไปในที่สุด แม้การพีลจะทำให้เซลล์ผิวหลุดเร็วขึ้นบ้าง แต่การที่เซลล์ใหม่จะขึ้นมาแทนที่และปรับตัวเข้าที่ก็ยังคงต้องใช้เวลาอยู่ดี

ดังนั้นหากเว้นระยะห่างระหว่างการทำพีลสั้นเกินไป ชั้นเซลล์อ่อนที่ยังปรับตัวไม่ทันก็จะถูกกระตุ้นซ้ำ ๆ หากชั้นเคราตินยังคงบางอยู่ตลอดโดยไม่มีโอกาสทำหน้าที่ของมันเต็มที่ เกราะป้องกันผิวก็อาจอ่อนแอลงและไวต่อสิ่งกระตุ้นมากขึ้น ในทางตรงกันข้าม หากเว้นระยะห่างที่เหมาะสม จะสอดคล้องกับวงจรธรรมชาติที่เซลล์ผิวใหม่ค่อย ๆ ปรับตัวเข้าที่ ซึ่งช่วยลดการระคายเคืองและสะสมผลลัพธ์ไปพร้อมกันได้

References

Korean Dermatological Association, Ministry of Food and Drug Safety (MFDS), American Academy of Dermatology (AAD), and U.S. Food and Drug Administration (FDA).