ขอบตาคล้ำมี 3 ชนิด หลอดเลือด เม็ดสี โครงสร้าง ทำไมการรักษาจึงต่างกันโดยสิ้นเชิง

หลายคนส่องกระจกแล้วรู้สึกว่าใต้ตาของตัวเองดูมืดคล้ำอยู่เสมอ ทั้งที่นอนหลับเพียงพอและไม่ได้เหนื่อยล้าเลยก็ตาม ขอบตาคล้ำก็ยังคงอยู่เหมือนเดิม สาเหตุก็คือขอบตาคล้ำไม่ได้เกิดจากปัจจัยเดียวเท่านั้น

โดยหลักแล้วขอบตาคล้ำแบ่งออกเป็น 3 ชนิด คือชนิดหลอดเลือด ชนิดเม็ดสี และชนิดโครงสร้าง ทั้ง 3 ชนิดมีกลไกที่ทำให้ดูคล้ำแตกต่างกันโดยสิ้นเชิง ดังนั้นถ้าไม่รู้สาเหตุที่แท้จริงแล้วไปทำหัตถการแบบสุ่ม ๆ ก็มักจะเสียทั้งเวลาและเงินโดยไม่เห็นผล บทความนี้จะพาไปดูทีละชนิดว่าเกิดจากอะไร และทำไมวิธีรักษาจึงต่างกัน

ทำไมผิวใต้ตาถึงบางเป็นพิเศษ?

ผิวบริเวณใต้ตาเป็นหนึ่งในผิวที่บางที่สุดบนใบหน้า มีความหนาเพียงประมาณ 0.5 มิลลิเมตร ซึ่งบางกว่าผิวแก้มหรือหน้าผากถึงครึ่งหนึ่ง

สาเหตุที่บางขนาดนี้เป็นเพราะบริเวณนี้แทบไม่มีชั้นไขมันเลย และความหนาแน่นของคอลลาเจนในชั้นหนังแท้ก็ต่ำกว่าบริเวณอื่น ถ้าเปรียบเป็นกระดาษ ผิวแก้มก็เหมือนกระดาษหนาที่ซ้อนกันหลายชั้น ในขณะที่ผิวใต้ตาเปรียบได้กับกระดาษบาง ๆ แผ่นเดียว

เมื่อผิวบาง สิ่งที่อยู่ข้างใต้ก็มีโอกาสส่องผ่านให้เห็นได้ง่าย เหมือนกับเงาคนที่เลือนรางอยู่หลังม่านบาง ๆ ใต้ผิวหนังบริเวณนี้มีหลอดเลือด กล้ามเนื้อ ไขมัน และกระดูกเรียงเป็นชั้น ๆ ซึ่งโครงสร้างนี้เองเป็นพื้นฐานที่กำหนดขอบตาคล้ำทั้ง 3 ชนิด

ทำไมขอบตาคล้ำชนิดหลอดเลือดถึงดูออกสีฟ้าหรือม่วง?

ขอบตาคล้ำชนิดหลอดเลือดเกิดจากเส้นเลือดดำที่วิ่งผ่านใต้ผิวหนังบริเวณนี้ส่องขึ้นมาให้เห็น ในเส้นเลือดดำมีเลือดสีเข้มที่ใช้ออกซิเจนไปหมดแล้วกำลังไหลกลับสู่หัวใจ สีของเลือดนี้เมื่อส่องผ่านผิวบาง ๆ จึงออกมาเป็นสีฟ้า สีม่วง หรือบางครั้งก็เป็นสีน้ำตาลเข้ม

ตรงนี้มีจุดที่น่าสนใจ เลือดในเส้นเลือดดำจริง ๆ แล้วไม่ได้เป็นสีฟ้า แต่เป็นสีน้ำตาลแดงเข้ม ที่ตามองเห็นเป็นสีฟ้าเป็นเพราะวิธีที่แสงเดินทางผ่านผิวหนัง คลื่นแสงสีแดงจะทะลุลึกเข้าไปในผิวแล้วถูกดูดกลืนไปเกือบหมด ส่วนคลื่นแสงสีฟ้าจะสะท้อนออกมาจากชั้นที่ตื้นกว่าและเดินทางกลับมาเข้าตาเรามากกว่า จึงทำให้เรามองเห็นเป็นสีฟ้าหรือสีม่วงโดยไม่เกี่ยวกับสีเลือดจริง ๆ เลย ลองนึกภาพน้ำทะเลที่จริง ๆ แล้วใสแต่ยิ่งลึกยิ่งดูเป็นสีฟ้า ก็เป็นหลักการเดียวกัน

อีกทั้งยังมีเหตุผลว่าทำไมขอบตาคล้ำชนิดนี้ถึงแย่ลงเป็นพิเศษเมื่อนอนไม่พอ ทำงานหนักเกินไป หรือคัดจมูก นั่นก็เพราะเมื่อการไหลเวียนเลือดติดขัด เลือดจะคั่งอยู่ในเส้นเลือดดำ ทำให้หลอดเลือดเด่นชัดขึ้นและสีเข้มขึ้น ในทางกลับกัน เมื่อได้พักผ่อนเพียงพอ อาการก็มักจะจางลงด้วยเหตุผลเดียวกันนี้

ขอบตาคล้ำชนิดหลอดเลือดพบได้บ่อยแม้ในคนอายุน้อย เพราะยิ่งผิวบางและหลอดเลือดอยู่ใกล้ผิวหนังมากเท่าไร ก็ยิ่งส่องเห็นชัดขึ้นเท่านั้น ปัจจัยทางพันธุกรรมจึงมีผลค่อนข้างมาก หากคนในครอบครัวหลายคนมีใต้ตาคล้ำเป็นพิเศษ ก็อาจเป็นไปได้ว่าความหนาของผิวหรือตำแหน่งของหลอดเลือดที่ถ่ายทอดทางพันธุกรรมนั้นคล้ายกัน

ทำไมขอบตาคล้ำชนิดเม็ดสีถึงมีสีน้ำตาลสะสม?

ขอบตาคล้ำชนิดเม็ดสีเกิดจากเมลานินสะสมอยู่ในผิวหนังใต้ตา เมลานินคือเม็ดสีน้ำตาลที่ร่างกายสร้างขึ้นเพื่อปกป้องผิวจากรังสียูวี บริเวณที่ถูกกระตุ้นหรือระคายเคืองบ่อย ๆ อย่างใต้ตาจึงมักมีเม็ดสีชนิดนี้สะสมมากเป็นพิเศษ

สาเหตุหลักคือพฤติกรรมขยี้ตา อาการคันเรื้อรังจากโรคภูมิแพ้ผิวหนังหรือเยื่อบุตาอักเสบจากภูมิแพ้ และการโดนแสงแดดสะสม เมื่อผิวถูกกระตุ้นซ้ำ ๆ ร่างกายจะเข้าใจว่าเกิดความเสียหายและพยายามสร้างเมลานินมากขึ้นเพื่อป้องกันตัวเอง หากเป็นแบบนี้ซ้ำไปเรื่อย ๆ เม็ดสีก็จะสะสมจนเห็นได้ชัด หลักการเดียวกับรอยดำน้ำตาลที่เหลือหลังสิวหรือแผลหายดีแล้ว ซึ่งเรียกว่าภาวะผิวคล้ำหลังการอักเสบ และเนื่องจากผิวใต้ตาบางกว่าที่อื่น รอยนี้จึงมักเข้มและอยู่นานกว่าปกติ

ขอบตาคล้ำชนิดเม็ดสีก็ได้รับอิทธิพลจากพันธุกรรมไม่น้อยเช่นกัน หากมีผิวสีเข้มโดยธรรมชาติ หรือพ่อแม่ก็มีใต้ตาคล้ำเช่นกัน ก็เป็นไปได้ว่าได้รับการถ่ายทอดเซลล์เมลาโนไซต์ซึ่งเป็นเซลล์สร้างเมลานินที่ทำงานไวกว่าคนทั่วไป

ต่างจากชนิดหลอดเลือด ขอบตาคล้ำชนิดเม็ดสีจะไม่จางลงแม้จะนอนหลับเพียงพอหรือสุขภาพดีขึ้น เพราะเม็ดสีสะสมอยู่ในผิวแล้ว จึงต้องใช้วิธีที่เข้าไปสลายหรือลดเม็ดสีนั้นโดยตรง

ทำไมขอบตาคล้ำชนิดโครงสร้างถึงดูเหมือนมีเงา?

ขอบตาคล้ำชนิดโครงสร้างไม่ได้เกิดจากเม็ดสีหรือหลอดเลือด แต่เป็นเงาที่เกิดจากรูปทรง 3 มิติของบริเวณใต้ตา เมื่ออายุมากขึ้น ไขมันใต้ตาอาจนูนออกมา หรือในทางกลับกันก็อาจยุบตัวจนเกิดเป็นร่องบุ๋มลงไป

การเปลี่ยนแปลงของโครงสร้างนี้ทำให้เกิดรูปทรงคล้ายเนินนูนที่มีร่องหุบเหวอยู่ข้างกัน เมื่อแสงส่องจากด้านบนลงมา ร่องนี้ก็จะเกิดเงาขึ้นตามธรรมชาติ ซึ่งเมื่อมองด้วยตาก็จะดูเหมือนเป็นขอบตาคล้ำ

หากเจาะลึกลงไปว่าทำไมถึงเปลี่ยนแปลงแบบนี้ สาเหตุมาจากเยื่อบาง ๆ ที่ยึดไขมันใต้ตาไว้ (septum) และเอ็นที่เชื่อมต่อกับกระดูก (เอ็นพยุงใต้ตา) หย่อนคล้อยลงตามอายุ ตอนหนุ่มสาวเยื่อและเอ็นเหล่านี้จะยึดไขมันให้อยู่กับที่ แต่เมื่อความยืดหยุ่นลดลง ไขมันก็จะดันออกมาข้างหน้าจนเกิดเป็นเนินนูน ในขณะเดียวกัน จุดที่เอ็นยึดติดกับกระดูกก็ยังคงบุ๋มอยู่เหมือนเดิม จึงเกิดเป็นร่องอยู่ใต้เนินนูนนั้นพอดี จุดสังเกตของชนิดนี้คือ ต่างจากอาการบวมตอนเช้า รูปทรงจะไม่เปลี่ยนแปลงมากนักแม้จะใช้นิ้วกดเบา ๆ

เนื่องจากขอบตาคล้ำชนิดโครงสร้างไม่เกี่ยวข้องกับเม็ดสีหรือการไหลเวียนเลือด ต่อให้ทาผลิตภัณฑ์ผิวขาวมากแค่ไหนก็มักไม่ดีขึ้น หากไม่ปรับเปลี่ยนโครงสร้างที่ก่อให้เกิดเงานั้นโดยตรง ก็ยากที่จะแก้ไขได้อย่างถึงต้นตอ

ทำไมยิ่งอายุมากขึ้น ขอบตาคล้ำยิ่งชัดเจนขึ้น?

ทั้ง 3 ชนิดมีแนวโน้มแย่ลงตามอายุที่มากขึ้น แต่เหตุผลของแต่ละชนิดนั้นแตกต่างกัน

ชนิดหลอดเลือดนั้น เมื่ออายุมากขึ้น คอลลาเจนและเส้นใยยืดหยุ่นในผิวจะลดลงจนผิวบางลงกว่าเดิม หลอดเลือดจึงส่องเห็นชัดกว่าที่เคย ส่วนชนิดเม็ดสี การโดนแสงแดดสะสมนานหลายสิบปีมักทำให้เม็ดสีทับถมกันเป็นชั้น ๆ และชนิดโครงสร้างตามที่อธิบายไปแล้ว เนื้อเยื่อที่ยึดไขมันไว้จะเริ่มหย่อนคล้อยโดยทั่วไปตั้งแต่ช่วงกลางอายุ 30 ปีเป็นต้นไป

ด้วยเหตุนี้ ตอนอายุน้อยขอบตาคล้ำมักเป็นชนิดหลอดเลือดเป็นหลัก แต่พออายุมากขึ้น ปัจจัยด้านเม็ดสีและโครงสร้างก็จะเพิ่มเข้ามา ทำให้ขอบตาคล้ำกลายเป็นแบบผสมมากขึ้นเรื่อย ๆ ซึ่งพบได้บ่อย

ขอบตาคล้ำทั้ง 3 ชนิดเกิดพร้อมกันได้ไหม?

ในความเป็นจริง คนคนเดียวสามารถมีขอบตาคล้ำทั้งชนิดหลอดเลือด เม็ดสี และโครงสร้างพร้อมกันได้ไม่ใช่เรื่องแปลก เช่น มีแนวโน้มเป็นชนิดหลอดเลือดอยู่แล้วเพราะผิวบางตั้งแต่ต้น แล้วมีเม็ดสีเพิ่มเข้ามาจากพฤติกรรมขยี้ตาเป็นเวลานาน และเมื่ออายุมากขึ้นก็มีการเปลี่ยนแปลงของโครงสร้างไขมันซ้อนเข้ามาอีก

ในกรณีแบบนี้ ยากที่จะฟันธงว่าเป็นชนิดใดชนิดหนึ่งเพียงแค่ดูด้วยตาเปล่า มีข้อสังเกตว่า หากดึงผิวเบา ๆ แล้วเงาจางลง แสดงว่ามีองค์ประกอบของชนิดโครงสร้างค่อนข้างมาก และหากกดผิวแล้วสีจางลง ก็มักหมายถึงมีองค์ประกอบของชนิดหลอดเลือดมากกว่า อย่างไรก็ตาม เพื่อการวินิจฉัยที่แม่นยำ การเข้ารับการตรวจกับแพทย์ผิวหนังเพื่อแยกชนิดให้ชัดเจนจะช่วยได้มาก

แนวทางการรักษาแต่ละชนิดต่างกันอย่างไร?

เนื่องจากสาเหตุต่างกัน แนวทางการรักษาของแต่ละชนิดจึงถูกออกแบบให้แตกต่างกันไปด้วย

• ชนิดหลอดเลือด ใช้แนวทางที่จัดการกับเส้นเลือดดำที่ส่องขึ้นมาโดยตรง เลเซอร์ที่ตอบสนองต่อหลอดเลือดหรือการดูแลที่ช่วยกระตุ้นการไหลเวียนเลือดเป็นที่ทราบกันว่าอาจช่วยได้ และเนื่องจากสาเหตุมาจากการไหลเวียนที่ติดขัด การดูแลในชีวิตประจำวัน เช่น นอนหลับให้เพียงพอและประคบเย็น ก็เป็นสิ่งที่แนะนำร่วมด้วย
• ชนิดเม็ดสี เน้นแนวทางที่ทำให้เมลานินที่สะสมอยู่แล้วจางลง มีการใช้สารผิวขาวหรือเลเซอร์ที่ตอบสนองต่อเม็ดสี เพราะเป็นแนวทางที่ทั้งสลายเม็ดสีเดิมและยับยั้งการสร้างเม็ดสีใหม่ไปพร้อมกัน
• ชนิดโครงสร้าง ต้องอาศัยแนวทางที่ปรับรูปทรง 3 มิติที่นูนหรือบุ๋มโดยตรง อาจพิจารณาใช้ฟิลเลอร์เติมเต็มส่วนที่บุ๋ม หรือหัตถการปรับไขมันส่วนที่นูนออกมา เพราะเป้าหมายคือทำให้ความโค้งเว้าที่ก่อให้เกิดเงานั้นเรียบเนียนขึ้น
• ชนิดผสม มักออกแบบให้ใช้หลายแนวทางร่วมกัน เพราะหากแก้เพียงสาเหตุเดียว เงาจากชนิดอื่นที่เหลืออยู่ก็ยังคงอยู่ ดังนั้นการปรึกษาแพทย์เพื่อจัดลำดับความสำคัญในการรักษาจึงเป็นขั้นตอนที่จำเป็น

ดูแลตัวเองที่บ้านช่วยให้ขอบตาคล้ำดีขึ้นได้ไหม?

การดูแลไลฟ์สไตล์เพียงอย่างเดียวไม่สามารถทำให้ขอบตาคล้ำหายไปได้ทั้งหมด แต่ระดับที่ช่วยได้จะแตกต่างกันไปตามชนิด

• การนอนหลับให้เพียงพอเป็นที่ทราบกันว่าช่วยชนิดหลอดเลือดได้เป็นพิเศษ เพราะเมื่อนอนไม่พอ เลือดจะคั่งอยู่ในเส้นเลือดดำได้ง่ายขึ้น ทำให้สีดูเข้มขึ้น
• การหนุนหมอนให้สูงขึ้นเล็กน้อยตอนนอนก็อาจช่วยชนิดหลอดเลือดได้เช่นกัน เพราะทิศทางของแรงโน้มถ่วงที่เปลี่ยนไปช่วยลดการคั่งของเลือดในเส้นเลือดดำรอบดวงตา
• การป้องกันแสงแดดช่วยไม่ให้ชนิดเม็ดสีแย่ลง เนื่องจากแสงยูวีเป็นปัจจัยหลักที่กระตุ้นการสร้างเมลานิน จึงแนะนำให้ทาครีมกันแดดบริเวณรอบดวงตาด้วยเช่นกัน
• การลดพฤติกรรมขยี้ตาสำคัญมากสำหรับการป้องกันชนิดเม็ดสี เพราะการเสียดสีซ้ำ ๆ นั้นเองที่เป็นตัวกระตุ้นให้เกิดการสะสมของเม็ดสี
• ชนิดโครงสร้างเป็นที่ทราบกันว่ามีข้อจำกัดในการดีขึ้นด้วยการดูแลไลฟ์สไตล์เพียงอย่างเดียว เพราะโครงสร้าง 3 มิติที่เกิดขึ้นแล้วมักต้องอาศัยหัตถการมากกว่าการดูแลทั่วไป

References

Korean Dermatological Association, Ministry of Food and Drug Safety (MFDS), American Academy of Dermatology (AAD), and U.S. Food and Drug Administration (FDA).