รังแค เกิดจากความแห้ง หรือเชื้อราและความมันบนหนังศีรษะ?

หลายคนเข้าใจว่ารังแคเกิดจาก "หนังศีรษะแห้งจนเซลล์ผิวหลุดลอก" ซึ่งก็ไม่ผิด แต่เป็นคำอธิบายที่ถูกเพียงครึ่งเดียว เพราะถ้าความแห้งเป็นสาเหตุเดียวจริง ก็คงอธิบายไม่ได้ว่าทำไมคนที่หนังศีรษะมันกลับมีรังแครุนแรงกว่า

ในความเป็นจริง รังแคเกิดจากการทำงานร่วมกันของเชื้อราที่อาศัยอยู่บนหนังศีรษะ ไขมันส่วนเกิน และการตอบสนองของผิวแต่ละคน บทความนี้จะค่อย ๆ อธิบายว่าทั้งสามปัจจัยนี้เชื่อมโยงกันอย่างไร และมีวิธีดูแลอย่างไรบ้าง

เกล็ดผิวกับรังแคเหมือนกันไหม?

การผลัดเซลล์ผิวคือกระบวนการปกติที่เซลล์บนผิวหนังหลุดลอกออกไปตามธรรมชาติ ผิวหนังจะสร้างเซลล์ใหม่และผลักเซลล์เก่าออกเป็นวงจรประมาณ 4 สัปดาห์ ซึ่งกระบวนการนี้ไม่ใช่โรคแต่อย่างใด

แต่รังแคคือภาวะที่อัตราการหลุดลอกนี้เร็วขึ้นผิดปกติ และเศษเซลล์ผิวจับตัวเป็นก้อนใหญ่จนมองเห็นได้ชัด เพราะเซลล์ยังไม่ทันเจริญเต็มที่ก็หลุดออกมาก่อน จึงไม่ได้หลุดออกมาทีละเซลล์เล็ก ๆ แต่จับกันเป็นก้อนสีขาว นี่คือเหตุผลที่เรามักเห็นผงสีขาวร่วงลงบนไหล่

การผลัดเซลล์ผิวปกติมีขนาดเล็กมากจนแทบไม่มีใครสังเกตเห็น แต่รังแคเกิดจากเซลล์ที่แยกตัวออกจากกันไม่สมบูรณ์ เกาะติดกันแล้วหลุดออกมาเป็นก้อน ขนาดจึงใหญ่พอที่ตาเปล่าจะมองเห็นได้ สรุปแล้วแม้จะเป็นการผลัดเซลล์แบบเดียวกัน แต่ความเร็วและการจับตัวเป็นก้อนนั้นแตกต่างกัน

เชื้อรามาลาสซีเซียอยู่บนหนังศีรษะอยู่แล้วหรือเปล่า?

โดยปกติแล้วบนหนังศีรษะของทุกคนมีเชื้อยีสต์ชนิดหนึ่งชื่อว่ามาลาสซีเซีย (Malassezia) อาศัยอยู่เป็นปกติอยู่แล้ว ปัญหาไม่ได้อยู่ที่การมีเชื้อชนิดนี้ แต่อยู่ที่การที่เชื้อนี้เจริญเติบโตมากเกินไปในบางสภาวะ

มาลาสซีเซียหลั่งเอนไซม์ย่อยไขมัน (ไลเปส) เพื่อย่อยสลายไขมันบนหนังศีรษะ สารที่เกิดขึ้นระหว่างกระบวนการนี้เป็นตัวระคายเคืองหนังศีรษะ และมีรายงานว่าหนังศีรษะที่มีรังแคจะพบเชื้อชนิดนี้ โดยเฉพาะมาลาสซีเซีย เรสตริกตา (Malassezia restricta) ในปริมาณมากกว่าหนังศีรษะปกติ

สารระคายเคืองที่เชื้อราทิ้งไว้ตอนย่อยความมัน

ไขมันบนหนังศีรษะเองไม่ได้เป็นอันตรายอะไร ปัญหาอยู่ที่กรดไขมันอิสระอย่างกรดโอเลอิก (oleic acid) ที่เกิดขึ้นเมื่อมาลาสซีเซียย่อยสลายไตรกลีเซอไรด์ในไขมันนั้น

มีงานวิจัยที่ทดลองทากรดโอเลอิกลงบนหนังศีรษะของผู้ที่มีรังแค แล้วพบว่ากระตุ้นให้เกิดการผลัดเซลล์ผิวจริง พูดง่าย ๆ คือ ของเสียที่เชื้อราทิ้งไว้หลังกินไขมันเป็นตัวระคายเคืองหนังศีรษะและเร่งอัตราการหลุดลอกของเซลล์ผิว ดังนั้นตัวการที่แท้จริงจึงไม่ใช่ไขมันเอง แต่เป็นสารที่มีฤทธิ์เป็นกรดซึ่งเกิดขึ้นระหว่างที่ไขมันถูกย่อยสลาย

เชื้อราชนิดเดียวกัน ทำไมแต่ละคนไม่เหมือนกัน?

แม้จะมีเชื้อราชนิดเดียวกันและปริมาณไขมันเท่ากัน แต่ระดับความรุนแรงของรังแคในแต่ละคนก็ไม่เหมือนกัน เพราะเกราะปกป้องผิว (skin barrier) ของแต่ละคนตอบสนองต่อสารระคายเคืองนั้นในระดับที่ต่างกัน

คนที่เกราะปกป้องผิวแข็งแรง แม้สารระคายเคืองอย่างกรดโอเลอิกจะซึมเข้าไป ก็จะไม่เกิดการอักเสบมากนัก ในทางกลับกัน คนที่เกราะผิวอ่อนแอหรือผิวบอบบางจะมีอาการผิวหลุดลอกและคันมากกว่าแม้เจอสิ่งกระตุ้นแบบเดียวกัน ดังนั้นการดูแลรังแคจึงต้องทำสองอย่างควบคู่กัน คือลดปริมาณเชื้อราและรักษาเกราะปกป้องผิวไปพร้อมกัน

นอกจากนี้ปริมาณไขมันที่หนังศีรษะหลั่งออกมาเองก็มีส่วนเกี่ยวข้องด้วย คนที่หนังศีรษะมันมากมีอาหารให้มาลาสซีเซียกินเยอะ เชื้อจึงเพิ่มจำนวนได้ง่ายและสร้างสารระคายเคืองออกมามากขึ้น ในทางตรงกันข้าม หนังศีรษะที่มีไขมันน้อยจะขาดวัตถุดิบให้เชื้อเจริญเติบโต จึงมีแนวโน้มเกิดรังแคน้อยกว่า

ฤดูกาลและพฤติกรรมมีผลต่อรังแคอย่างไร?

หลายคนรู้สึกว่ารังแคเยอะขึ้นในช่วงฤดูใบไม้ร่วงและฤดูหนาว เพราะเมื่ออุณหภูมิลดลง หนังศีรษะก็แห้งง่ายขึ้น และความแห้งนี้เองที่ทำให้เกราะปกป้องผิวอ่อนแอลงและไวต่อสารระคายเคืองมากขึ้น

ความเครียด การนอนไม่เป็นเวลา และนิสัยชอบสัมผัสหรือขยี้หนังศีรษะแรง ๆ ก็ส่งผลได้เช่นกัน เพราะความเครียดส่งผลต่อฮอร์โมนที่ควบคุมการหลั่งไขมัน และการกระตุ้นหนังศีรษะบ่อย ๆ ยิ่งทำให้เกราะผิวที่อ่อนแออยู่แล้วเสียหายมากขึ้น อย่างไรก็ตาม ปัจจัยด้านพฤติกรรมเหล่านี้ไม่ใช่สาเหตุโดยตรงเท่ากับเชื้อราหรือไขมัน แต่มีแนวโน้มไปกระตุ้นให้อาการเดิมเด่นชัดขึ้นมากกว่า

ความถี่ในการสระผมก็มีผลเช่นกัน หากสระบ่อยเกินไปหนังศีรษะจะแห้งและเกราะผิวอ่อนแอลง แต่ถ้าสระห่างเกินไป ไขมันและเซลล์ผิวก็จะสะสมอยู่บนหนังศีรษะนาน เปิดโอกาสให้มาลาสซีเซียเพิ่มจำนวน ดังนั้นแทนที่จะสระผมน้อยเกินไปหรือบ่อยเกินไป การหาความถี่ที่เหมาะสมกับสภาพหนังศีรษะของตัวเองจะช่วยได้มากกว่า

ส่วนผสมในแชมพูขจัดรังแคต่างกันอย่างไร?

แชมพูขจัดรังแคที่วางขายทั่วไปมักใช้สารสำคัญไม่กี่ชนิดซ้ำ ๆ กัน ซึ่งแต่ละชนิดออกฤทธิ์เจาะจงจุดที่ต่างกันเล็กน้อย

• zinc pyrithione: นำสังกะสีเข้าไปในเซลล์ของมาลาสซีเซียเพื่อรบกวนกระบวนการสร้างพลังงานของเชื้อ เนื่องจากเป็นการปิดกั้นไม่ให้เชื้อสร้างพลังงานได้เอง จึงมีรายงานว่าใช้ต่อเนื่องนาน ๆ แล้วเชื้อไม่ค่อยดื้อยา
• ketoconazole: ยับยั้งการสังเคราะห์เออร์โกสเตอรอล (ergosterol) ซึ่งจำเป็นต่อการสร้างผนังเซลล์ของเชื้อรา เมื่อผนังเซลล์สร้างได้ไม่สมบูรณ์ เชื้อก็เจริญเติบโตหรืออยู่รอดได้ยากขึ้น
• selenium sulfide: ยับยั้งกระบวนการเมแทบอลิซึมของเชื้อรา พร้อมทั้งช่วยชะลออัตราการผลัดเซลล์ผิวไปพร้อมกัน
• salicylic acid: ไม่ได้ฆ่าเชื้อราโดยตรง แต่ช่วยละลายก้อนเซลล์ผิวที่จับตัวกันแน่นให้หลุดออกง่ายขึ้น ทำหน้าที่คลายก้อนรังแคให้นุ่มลง

เนื่องจากแต่ละสารออกฤทธิ์เจาะจงจุดต่างกัน หากใช้ตัวหนึ่งแล้วยังไม่ได้ผล การเปลี่ยนไปใช้กลุ่มอื่นก็เป็นทางเลือกที่ทำได้ โดยทั่วไปหากใช้อย่างสม่ำเสมอ มักเห็นความเปลี่ยนแปลงชัดเจนในช่วง 4 ถึง 8 สัปดาห์

การใช้สารชนิดเดียวติดต่อกันนาน ๆ อาจทำให้เชื้อค่อย ๆ ปรับตัวจนประสิทธิภาพลดลง จึงมีคำแนะนำให้สลับใช้สารต่างกลุ่มทุกไม่กี่เดือน เช่น ใช้กลุ่มสังกะสีสักพักแล้วเปลี่ยนไปใช้กลุ่มต้านเชื้อรา เพราะแต่ละกลุ่มเจาะจงจุดโจมตีต่างกัน การสลับใช้จึงเท่ากับให้เชื้อเจอการโจมตีคนละรูปแบบในแต่ละครั้ง

วิธีใช้แชมพูขจัดรังแคและการดูแลกันกลับมาเป็นซ้ำ

หัวใจของการดูแลคือทำสองอย่างควบคู่กัน ลดปริมาณเชื้อราและรักษาเกราะปกป้องผิวไปพร้อมกัน

• แนะนำให้ทิ้งแชมพูขจัดรังแคไว้บนหนังศีรษะประมาณ 3 ถึง 5 นาทีก่อนล้างออก ไม่ควรล้างออกทันที เพราะสารสำคัญต้องการเวลาสัมผัสหนังศีรษะเพื่อออกฤทธิ์
• ควรหลีกเลี่ยงการเกาหรือขยี้หนังศีรษะแรง ๆ ด้วยเล็บ เพราะหากเกราะผิวที่อ่อนแออยู่แล้วถูกกระตุ้นทางกายภาพเพิ่มเข้าไปอีก อาการผิวหลุดลอกอาจรุนแรงขึ้น
• ควรหลีกเลี่ยงการสระผมด้วยน้ำที่ร้อนเกินไป เพราะน้ำร้อนจะชะล้างไขมันออกไปมากเกินจำเป็นและทำให้หนังศีรษะแห้งยิ่งขึ้น
• การลดความเครียดและนอนหลับให้เพียงพอก็ช่วยได้ เพราะสองปัจจัยนี้ส่งผลต่อการหลั่งไขมันและการอักเสบทั่วร่างกาย

หากอาการเป็นนานหรือหนังศีรษะแดงและมีน้ำเหลืองซึม อาจเป็นโรคผิวหนังชนิดอื่น เช่น โรคผิวหนังอักเสบเซ็บเดิร์ม (seborrheic dermatitis) จึงแนะนำให้พบแพทย์ผิวหนังในกรณีดังกล่าว รังแคทั่วไปมักมีแค่เซลล์ผิวหลุดลอกและอาการคันเป็นหลัก แต่โรคผิวหนังอักเสบเซ็บเดิร์มจะมีรอยแดงและการอักเสบที่ชัดเจนกว่า

การดูแลหนังศีรษะไม่ใช่เรื่องที่ทำครั้งเดียวแล้วจบ แต่ต้องทำอย่างต่อเนื่อง เพราะมาลาสซีเซียเป็นเชื้อประจำถิ่นที่พร้อมเพิ่มจำนวนขึ้นอีกเมื่อสภาวะเอื้ออำนวย แทนที่จะหยุดดูแลทันทีเมื่ออาการดีขึ้น การลดความถี่ลงแล้วดูแลต่อเนื่องจะช่วยป้องกันการกลับมาเป็นซ้ำได้ดีกว่า

References

Korean Dermatological Association, American Academy of Dermatology (AAD), and Ministry of Food and Drug Safety (MFDS). </content> </invoke>