หลักการโบท็อกซ์หางตาคลายตีนกา ปริมาณมาตรฐาน ระยะเวลาที่ผลอยู่ได้ และข้อควรระวัง

ริ้วรอยเล็กๆ ที่กระจายเป็นรูปพัดบริเวณหางตา คนทั่วไปมักเรียกว่าตีนกา เป็นริ้วรอยที่ปรากฏชัดตอนยิ้มหรือหยีตา จนทำให้หลายคนกังวลเพราะดูเหนื่อยล้าเกินวัยไปหน่อย วิธีที่เข้าถึงง่ายและได้ผลค่อนข้างเร็วคือการฉีดโบท็อกซ์บริเวณหางตา หลักการคือลดแรงบีบของกล้ามเนื้อที่ทำให้เกิดริ้วรอย เมื่อกล้ามเนื้อหย่อนแรงลง ผิวที่เคยพับตอนยิ้มก็พับน้อยลง ริ้วรอยจึงตื้นขึ้น แต่บริเวณรอบดวงตาเป็นจุดที่บอบบาง ตำแหน่งฉีดและปริมาณที่ใช้จึงส่งผลต่อผลลัพธ์อย่างมาก จึงขอไล่เรียงตั้งแต่สาเหตุที่ตีนกาเกิดขึ้น หลักการที่โบท็อกซ์ช่วยคลายริ้วรอย ตำแหน่งและปริมาณที่ฉีด ระยะเวลาที่ผลอยู่ได้ ไปจนถึงผลข้างเคียงและข้อควรระวัง โดยอ้างอิงตัวเลขจากงานวิจัยจริงทั้งหมด

ทำไมถึงเกิดริ้วรอยตีนกา (crow's feet)?

รอบดวงตามีกล้ามเนื้อมัดหนึ่งพันเป็นวงแหวน ทำหน้าที่หลับตาและกะพริบตา เรียกว่ากล้ามเนื้อรอบดวงตา หรือภาษาอังกฤษเรียกว่า orbicularis oculi กล้ามเนื้อมัดนี้เป็นทั้งสวิตช์หลับตาและตัวบีบหางตาตอนยิ้ม เวลาเรายิ้มหรือหยีตา กล้ามเนื้อมัดนี้จะหดตัวและพับผิวหนังบริเวณหางตาให้เป็นรูปพัด พอพับซ้ำๆ กันบ่อยเข้า รอยพับก็ทิ้งร่องรอยไว้ กลายเป็นตีนกา

ยิ่งผิวเสื่อมสภาพตามวัยเข้ามาซ้อนด้วย ริ้วรอยก็ยิ่งชัดขึ้น เมื่ออายุมากขึ้น คอลลาเจนและเส้นใยยืดหยุ่นในผิวจะลดลงและบางลง แรงที่ผิวเคยดีดตัวกลับหลังพับก็อ่อนลงตาม ทำให้แม้เลิกยิ้มแล้วรอยพับก็ยังค้างอยู่ นอกจากนี้ผิวรอบดวงตายังบางที่สุดในใบหน้าอยู่แล้ว ริ้วรอยจึงมักขึ้นก่อนบริเวณอื่น แสงแดดก็เป็นอีกตัวการที่ทำลายเส้นใยยืดหยุ่นและเร่งให้ผิวเสื่อมเร็วขึ้น

ตีนกาจึงแบ่งได้เป็นสองแบบหลักๆ แบบแรกคือริ้วรอยที่ขึ้นเฉพาะตอนยิ้ม เรียกว่าริ้วรอยจากการแสดงสีหน้า ส่วนแบบที่สองคือรอยที่ค้างอยู่แม้หน้านิ่ง เรียกว่าริ้วรอยขาดหรือริ้วรอยคงที่ ริ้วรอยจากการแสดงสีหน้าเกิดจากการเคลื่อนไหวของกล้ามเนื้อเป็นหลัก โบท็อกซ์จึงได้ผลดี ส่วนริ้วรอยที่ขาดลึกแล้วเป็นผลจากผิวที่บางและเสื่อมสภาพไปแล้ว การคลายกล้ามเนื้ออย่างเดียวจึงมีข้อจำกัด ก่อนเข้ารับการฉีด จึงควรสังเกตก่อนว่าริ้วรอยของตัวเองใกล้เคียงกับแบบไหนมากกว่ากัน

โบท็อกซ์ (Botox) คลายริ้วรอยตีนกาได้อย่างไร?

โบท็อกซ์บริเวณหางตาไม่ใช่หัตถการที่ดันหรือยืดริ้วรอยออกด้วยแรงทางกายภาพ แต่เป็นการลดแรงบีบของกล้ามเนื้อรอบดวงตาที่ทำให้เกิดริ้วรอย เมื่อโบทูลินั่มท็อกซิน (Botulinum toxin) ไปปิดกั้นสัญญาณจากปลายประสาทไปยังกล้ามเนื้อ กล้ามเนื้อมัดนั้นก็หดตัวน้อยลง แรงที่บีบหางตาตอนยิ้มจึงลดลง ผิวพับน้อยลง ริ้วรอยก็ตื้นขึ้น เท่ากับลดจำนวนครั้งที่ผิวถูกพับ รอยที่ทิ้งไว้ก็น้อยลงตามไปด้วย

ผลลัพธ์นี้ยืนยันได้ด้วยตัวเลขเช่นกัน จากการศึกษาทางคลินิกขนาดใหญ่สองฉบับ หลังฉีดโบท็อกซ์บริเวณหางตาไปหนึ่งเดือน แพทย์ประเมินว่า 87.4% ของผู้เข้าร่วมมีริ้วรอยดีขึ้นอย่างน้อยหนึ่งระดับ ผลประเมินตนเองก็สูงเช่นกันที่ 78.8% ขณะที่กลุ่มไม่ได้ฉีดยาดีขึ้นเพียง 12.1% นั่นหมายความว่าริ้วรอยจากการแสดงสีหน้าตอนยิ้มส่วนใหญ่นุ่มขึ้นอย่างชัดเจน

อย่างไรก็ตาม ควรตั้งความคาดหวังไว้ตามความเป็นจริง คนที่ริ้วรอยหายไปเกือบหมดหรือเหลือแค่จางๆ มีอยู่ราวครึ่งหนึ่งเท่านั้น พูดง่ายๆ คือตีนกาไม่ได้หายไปทั้งหมด แต่ริ้วที่เคยเป็นร่องลึกจะตื้นและนุ่มขึ้นกว่าเดิม และผลลัพธ์แบบนี้จะเห็นชัดในริ้วรอยที่ขึ้นตอนยิ้ม ส่วนรอยที่ขาดลึกอยู่แล้วจะคลายได้น้อยกว่า

ฉีดตรงไหน ปริมาณเท่าไหร่?

การฉีดโบท็อกซ์บริเวณหางตาเล็งไปที่จุดด้านนอกหางตา ซึ่งเป็นบริเวณที่กล้ามเนื้อรอบดวงตากระจายตัวเป็นรูปพัด ปริมาณมาตรฐานมีหลักฐานรองรับชัดเจน ตามเกณฑ์ที่ อย. สหรัฐฯ รับรอง โบท็อกซ์ใช้ข้างละ 12 ยูนิต รวมสองข้าง 24 ยูนิต แบ่งฉีดข้างละ 3 จุด จุดละ 4 ยูนิต ฉีดตื้นๆ ใต้ผิวหนังโดยตรง

หัวข้อ	รายละเอียด
กล้ามเนื้อเป้าหมาย	กล้ามเนื้อรอบดวงตา (orbicularis oculi)
ปริมาณมาตรฐาน	รวม 24 U สองข้าง ข้างละ 12 U
ตำแหน่งฉีด	ด้านนอกหางตา ข้างละ 3 จุด
ความลึก	ตื้น ใต้ผิวหนังโดยตรง

ตำแหน่งที่ฉีดมีผลต่อผลลัพธ์อย่างมาก ควรเลือกจุดที่ปลอดภัยเหนือกระดูก ห่างจากหางตาออกไปประมาณหนึ่งข้อนิ้ว แล้วฉีดตื้นๆ หากฉีดต่ำเกินไปจนยาไปโดนกล้ามเนื้อบริเวณโหนกแก้ม อาจทำให้แก้มดูผิดปกติตอนยิ้ม และถ้าฉีดเข้าด้านในใกล้ดวงตามากเกินไป อาจกระทบแรงหลับตาหรือเปลือกตาล่าง จึงต้องเว้นระยะห่างจากดวงตาไว้พอสมควร ส่วนเซโอมิน (Xeomin) ใช้ระบบปริมาณเดียวกับโบท็อกซ์จึงใช้ในปริมาณใกล้เคียงกัน ขณะที่ดิสพอร์ต (Dysport) มีหน่วยต่างออกไป จึงใช้มากกว่าที่ราว 30 ยูนิตต่อข้าง ผู้ที่กล้ามเนื้ออ่อนแรงอยู่แล้วหรือมีใต้ตาหนา ควรเริ่มด้วยปริมาณน้อยกว่าและระมัดระวังเป็นพิเศษ

ผลลัพธ์เริ่มเห็นเมื่อไหร่ อยู่ได้นานแค่ไหน?

โบท็อกซ์บริเวณหางตาไม่ได้ทำให้ริ้วรอยเรียบทันทีที่ฉีดเสร็จ เพราะตัวยาต้องใช้เวลาสองสามวันกว่าจะปิดกั้นสัญญาณประสาทและทำให้กล้ามเนื้อคลายแรงลง โดยทั่วไปริ้วรอยจะเริ่มตื้นขึ้นทีละน้อยในช่วง 3 ถึง 7 วันหลังฉีด และเห็นผลชัดที่สุดราวสัปดาห์ที่ 2 จึงควรรอประเมินผลจริงหลังจากฉีดไปแล้วประมาณสองสัปดาห์

ผลจะอยู่ได้นานราว 4 เดือนโดยเฉลี่ย จากการศึกษาทางคลินิกขนาดใหญ่ ค่ามัธยฐานของระยะเวลาที่ผลคงอยู่คือ ริ้วรอยที่ขึ้นตอนยิ้มอยู่ได้ประมาณ 125 ถึง 144 วัน ส่วนริ้วรอยที่ค้างแม้หน้านิ่งอยู่ได้ 137 ถึง 148 วัน คิดเป็นช่วงราว 4 ถึง 5 เดือน และมากกว่าครึ่งหนึ่งของผู้รับการรักษายังเห็นผลอยู่แม้ผ่านไปเกิน 4 เดือนแล้ว

เมื่อเวลาผ่านไป ปลายประสาทจะเริ่มส่งสัญญาณอีกครั้ง กล้ามเนื้อก็กลับมามีแรง ริ้วรอยจึงค่อยๆ ปรากฏขึ้นใหม่ หากต้องการรักษาผลไว้ต่อเนื่อง จึงควรฉีดซ้ำทุก 3 ถึง 4 เดือน บางคนที่ฉีดสม่ำเสมอเป็นเวลานาน กล้ามเนื้อจะเคยชินกับสภาวะที่แรงน้อยลง ทำให้ระยะห่างระหว่างครั้งยืดออกได้เอง ในทางกลับกัน บริเวณหางตาเป็นจุดที่ใช้แสดงสีหน้าบ่อย ผลจึงอาจหมดเร็วกว่าบริเวณหน้าผากเล็กน้อย ดังนั้นเมื่อรู้สึกว่าผลเริ่มจางลง ก็ควรฉีดซ้ำได้เลย

ริ้วรอยขาดลึกแบบคงที่ โบท็อกซ์ช่วยได้แค่ไหน?

ดังที่กล่าวไปแล้วว่าตีนกาไม่ได้เป็นริ้วรอยแบบเดียวกันทั้งหมด แล้วแต่สาเหตุ บางแบบโบท็อกซ์ได้ผลดี บางแบบต้องใช้วิธีอื่นร่วมด้วย หากแบ่งคร่าวๆ เป็นสามกลุ่มก็จะเห็นทิศทางชัดขึ้น

ลักษณะริ้วรอย	วิธีที่เหมาะสม
ขึ้นเฉพาะตอนยิ้ม	โบท็อกซ์บริเวณหางตา
ค้างอยู่แม้หน้านิ่ง	ฟิลเลอร์หรือสกินบูสเตอร์ร่วมด้วย
ใต้ตาหย่อนคล้อยและมีไขมัน	เลเซอร์หรือการยกกระชับ

ริ้วรอยที่ขึ้นเฉพาะตอนยิ้มตอบสนองต่อโบท็อกซ์ได้ดีที่สุด ส่วนริ้วรอยที่ขาดลึกจนค้างอยู่แม้หน้านิ่ง แม้คลายกล้ามเนื้อแล้วรอยก็ยังไม่หายสนิท กรณีนี้มักใช้ฟิลเลอร์ปริมาณน้อยมากหรือสกินบูสเตอร์เติมเต็มร่องตื้นๆ หรือใช้เลเซอร์แบบแฟรกชันแนล (fractional laser) ช่วยฟื้นผิวให้เรียบเนียนขึ้น ควบคู่กันไป คือใช้ท็อกซินลดการพับ และใช้วิธีอื่นเติมเต็มรอยที่ขาดไปแล้ว เสริมกันไปในตัว

กรณีที่ผิวใต้ตาหย่อนคล้อยและมีทั้งริ้วรอยกับไขมันสะสมร่วมด้วย เรื่องนี้ต่างออกไปเล็กน้อย การเปลี่ยนแปลงเชิงโครงสร้างแบบนี้โบท็อกซ์จัดการได้ยาก จึงควรพิจารณาเลเซอร์ใต้ตาหรือการยกกระชับแทน หากฉีดโบท็อกซ์ใต้ตาผิดวิธี อาจทำให้แรงพยุงใต้ตาลดลงและดูหย่อนคล้อยมากขึ้นได้ จึงต้องระวังเป็นพิเศษ ดังนั้นหากกังวลเรื่องริ้วรอยรอบดวงตา ควรดูก่อนว่าเป็นริ้วรอยตอนยิ้ม รอยขาดลึก หรือเป็นเรื่องผิวหย่อนคล้อย แล้วจึงเลือกวิธีที่เหมาะสม เพราะสิ่งนี้ส่งผลต่อผลลัพธ์โดยตรง

ผลข้างเคียงและข้อควรระวังมีอะไรบ้าง?

สิ่งที่ควรรู้ไว้มากที่สุดสำหรับโบท็อกซ์บริเวณหางตาคือเรื่องยาแพร่กระจาย เพราะรอบดวงตาเป็นจุดบอบบาง หากตำแหน่งฉีดคลาดเคลื่อนไปเล็กน้อยหรือใช้ปริมาณมากเกินไป ท็อกซินอาจแพร่ไปยังกล้ามเนื้อข้างเคียงได้ หากฉีดต่ำเกินไปจนโดนกล้ามเนื้อบริเวณโหนกแก้ม อาจทำให้แก้มหย่อนหรือสีหน้าดูผิดธรรมชาติตอนยิ้ม แม้พบได้น้อยมาก แต่หากยาแพร่ไปถึงกล้ามเนื้อที่ควบคุมการเคลื่อนไหวลูกตา อาจทำให้เกิดภาพซ้อนได้ ส่วนใหญ่อาการเหล่านี้จะหายไปเองเมื่อฤทธิ์ยาหมดลง แต่ด้วยความเสี่ยงเช่นนี้ จึงสำคัญมากที่ต้องเว้นระยะห่างจากดวงตาและฉีดตื้นๆ

นอกจากนี้ รอยช้ำหรืออาการบวมตรงจุดที่ฉีดเข็มเป็นเรื่องพบได้บ่อยและมักหายไปเร็ว บริเวณรอบดวงตามีเส้นเลือดฝอยเยอะจึงช้ำง่ายกว่าจุดอื่น บางครั้งก่อนฉีดจึงประคบเย็นสักครู่ช่วยลดความเสี่ยงได้ บางคนอาจรู้สึกว่าใต้ตานูนขึ้นเล็กน้อยตอนยิ้ม หรือสีหน้าดูต่างไปจากเดิมบ้าง ซึ่งส่วนใหญ่ปรับปริมาณยาให้เหมาะสมก็จะดูเป็นธรรมชาติขึ้น

โดยรวมแล้วความพึงพอใจอยู่ในระดับสูง จากกลุ่มที่ฉีดทั้งบริเวณระหว่างคิ้วและหางตาพร้อมกัน เมื่อครบสองเดือน 86.7% รู้สึกว่าผลลัพธ์เป็นไปตามที่คาดหวัง และ 81.7% พึงพอใจกับผลลัพธ์ ท้ายที่สุด หัตถการนี้ผลลัพธ์ขึ้นอยู่กับตำแหน่งและปริมาณที่ฉีดเป็นหลัก จึงควรเลือกรับการรักษาจากสถานพยาบาลที่คุ้นเคยกับกายวิภาครอบดวงตาและมีประสบการณ์สูง เมื่อแยกสาเหตุได้ถูกต้องและเลือกวิธีให้ตรงกับริ้วรอยจากการแสดงสีหน้า โบท็อกซ์บริเวณหางตาก็เป็นหัตถการสั้นๆ ที่ช่วยให้ดวงตาที่เคยดูเหนื่อยล้ากลับมาดูสบายตาขึ้นได้