หลักการทำงานของสารกระตุ้นคอลลาเจน PLLA PCL และ CaHA และเหตุผลที่ระยะเวลาคงอยู่ต่างกัน

มีหัตถการหลายแบบที่ถูกเรียกรวมกันด้วยชื่อว่า "สารกระตุ้นคอลลาเจน" ส่วนประกอบหลักแบ่งออกเป็นสามชนิดคือ PLLA (poly-L-lactic acid), PCL (polycaprolactone) และ CaHA (calcium hydroxylapatite) ฟังดูคล้ายกันเพราะอยู่ในกลุ่มเดียวกัน แต่วิธีที่แต่ละชนิดทำงานในร่างกายนั้นแตกต่างกันพอสมควร

แม้จะอยู่ภายใต้ชื่อสารกระตุ้นคอลลาเจนเหมือนกัน แต่ความเร็วในการเห็นผล การมีวอลลุ่มทันทีหรือไม่ และระยะเวลาที่อยู่ได้นานแค่ไหน ล้วนแตกต่างกันไปตามแต่ละส่วนประกอบ บทความนี้จะไล่อธิบายหลักการทีละข้อว่าความแตกต่างเหล่านี้มาจากไหน

สารกระตุ้นคอลลาเจนคืออะไร

ฟิลเลอร์กรดไฮยาลูรอนิก (HA) ที่คุ้นเคยกันดี ทำงานด้วยการที่ตัวเจลเองเข้าไปเติมเต็มพื้นที่จนเกิดปริมาตร คล้ายกับการใส่ฟองน้ำที่อุ้มน้ำไว้เต็มที่เข้าไปในช่องว่าง

ในขณะที่สารกระตุ้นคอลลาเจนมีแนวทางต่างออกไป แทนที่จะใส่เจลหรืออนุภาคเข้าไปเติมปริมาตรโดยตรง กลับกระตุ้นให้ร่างกายรับรู้อนุภาคเหล่านั้นเป็นสิ่งแปลกปลอมแล้วตอบสนองต่อมัน ในกระบวนการตอบสนองนี้ ไฟโบรบลาสต์ (เซลล์ในผิวหนังที่ทำหน้าที่สร้างคอลลาเจน) จะถูกกระตุ้นให้ทำงานและสร้างคอลลาเจนใหม่ขึ้นมาเอง กล่าวคือเป็นการยืมกลไกฟื้นฟูของร่างกายมาสร้างปริมาตร ไม่ใช่ตัวสารเองที่เป็นเนื้อวอลลุ่มโดยตรง

ด้วยเหตุนี้ สารกระตุ้นคอลลาเจนจึงมักไม่ให้ผลลัพธ์สุดท้ายทันทีในวันที่ฉีด เพราะร่างกายต้องใช้เวลาในการตอบสนองและสะสมคอลลาเจน

PLLA คือวิธีที่ร่างกายค่อยๆ เติมเต็มด้วยตัวเอง

PLLA อยู่ในรูปอนุภาคขนาดจิ๋วแบบแช่แข็งแห้ง (freeze-dried) ก่อนใช้งานต้องนำมาละลายในน้ำเตรียมไว้ล่วงหน้า เมื่อฉีดอนุภาคนี้เข้าชั้นใต้ผิวหนัง แมคโครฟาจ (เซลล์ภูมิคุ้มกันที่ทำหน้าที่จับกินและกำจัดสิ่งแปลกปลอม) ในร่างกายจะเข้าห่อหุ้มและจัดการกับอนุภาคนี้ พร้อมกับดึงไฟโบรบลาสต์เข้ามาสร้างคอลลาเจนใหม่ไปด้วย

จุดสำคัญของกระบวนการนี้คือ PLLA เองไม่ใช่เนื้อเจล แต่เป็นอนุภาคที่เจือจางอยู่ในน้ำ จึงแทบไม่เห็นวอลลุ่มชัดเจนทันทีหลังฉีด คล้ายกับการหว่านเมล็ดพันธุ์ ขณะที่หว่านลงดินยังไม่มีอะไรให้เห็น แต่เมื่อเวลาผ่านไปเนื้อเยื่อใหม่จะค่อยๆ งอกขึ้นในบริเวณนั้น

ด้วยเหตุนี้ PLLA จึงมักไม่ฉีดครั้งเดียวจบ แต่แบ่งฉีดหลายครั้งห่างกันเป็นสัปดาห์ เพราะการค่อยๆ กระตุ้นให้สอดคล้องกับความเร็วในการสะสมคอลลาเจน ช่วยให้การตอบสนองเป็นไปอย่างสม่ำเสมอมากกว่า

PCL ให้ทั้งวอลลุ่มทันทีและแรงกระตุ้นไปพร้อมกัน

PCL มีโครงสร้างเป็นอนุภาคทรงกลมขนาดเล็กลอยอยู่ในสารพาหะ (carrier) ที่เป็นเจล ตัวเจลนี้เองที่เติมปริมาตรได้ระดับหนึ่งทันทีหลังฉีด ต่างจาก PLLA จึงมักรู้สึกถึงวอลลุ่มได้ตั้งแต่วันที่ทำหัตถการ

เมื่อเวลาผ่านไป เจลนี้จะค่อยๆ ถูกดูดซึมหายไปในร่างกาย ส่วนอนุภาค PCL ที่เหลืออยู่จะค่อยๆ สลายตัวไปทีละน้อยพร้อมกับกระตุ้นคอลลาเจนต่อเนื่อง เปรียบเหมือนการก่อกำแพงอิฐ ช่วงแรกปูนฉาบ (เจล) จะเข้าไปอุดช่องว่างระหว่างก้อนอิฐเพื่อจัดรูปทรง ก่อนที่ตัวก้อนอิฐเอง (อนุภาค PCL) จะกลายเป็นสิ่งที่ค้ำโครงสร้างไว้ในระยะยาว

PCL มีความเร็วในการสลายตัวช้าที่สุดในบรรดาสามชนิดนี้ จึงอธิบายกันว่าช่วงเวลาที่กระตุ้นคอลลาเจนได้ยาวนานตามไปด้วย ยิ่งอนุภาคหายไปช้าเท่าไร ปฏิกิริยาฟื้นฟูรอบๆ อนุภาคก็ยิ่งดำเนินต่อไปนานเท่านั้น

CaHA คือปฏิกิริยาที่เกิดจากส่วนประกอบแคลเซียม

CaHA ทำจากสารประกอบแคลเซียมชนิดเดียวกับที่พบในกระดูกและฟัน ขึ้นรูปเป็นอนุภาคทรงกลมขนาดเล็กผสมอยู่ในสารพาหะที่เป็นเจล คล้ายกับ PCL ตรงที่เจลจะสร้างวอลลุ่มได้ทันทีหลังฉีด

หลังจากเจลถูกดูดซึมไปแล้ว อนุภาคแคลเซียมที่เหลืออยู่จะยังคงกระตุ้นให้เกิดคอลลาเจนต่อไป อนุภาคนี้จะค่อยๆ สลายตัวเป็นแคลเซียมและฟอสฟอรัสซึ่งเป็นส่วนประกอบที่ร่างกายมีอยู่แล้วตามธรรมชาติ เมื่อมองจากมุมของร่างกาย นี่ไม่ใช่สารแปลกปลอมโดยสิ้นเชิง แต่กลับคืนสู่วัตถุดิบที่มีอยู่ในร่างกายเดิม จึงอธิบายกันว่าการตอบสนองค่อนข้างคาดเดาได้

CaHA มีความหนาแน่นของเจลค่อนข้างสูง จึงยึดจับตำแหน่งได้ดี ด้วยเหตุนี้จึงมักถูกใช้ในบริเวณที่ต้องการวอลลุ่มแบบเสริมโครงสร้าง เช่น ปลายจมูกหรือคาง เพราะตัวเจลเองช่วยคงรูปทรงนั้นไว้ได้ในระดับหนึ่ง

ทำไมช่วงเวลาที่เห็นผลจึงต่างกัน

ความแตกต่างที่ใหญ่ที่สุดของสามชนิดนี้เริ่มจากการมีหรือไม่มีสารพาหะที่เป็นเจล PCL และ CaHA มีโครงสร้างสองชั้น คือเจลเติมปริมาตรทันที ส่วนอนุภาคจะกระตุ้นคอลลาเจนในภายหลัง ในขณะที่ PLLA แทบไม่มีส่วนเจลที่เติมปริมาตรตั้งแต่ต้น ผลลัพธ์จึงขึ้นอยู่กับความเร็วในการสะสมคอลลาเจนตลอดกระบวนการ

ความต่างนี้ส่งผลถึงความรู้สึกของผู้ที่เข้ารับหัตถการโดยตรง PCL และ CaHA จะรู้สึกถึงความเปลี่ยนแปลงได้ระดับหนึ่งตั้งแต่วันที่ทำ ในขณะที่ PLLA ต้องรอหลายสัปดาห์กว่าจะค่อยๆ เห็นการเปลี่ยนแปลง ไม่ได้หมายความว่าฝ่ายใดเหนือกว่ากัน แต่เป็นเครื่องมือที่เหมาะกับจังหวะเวลาและรูปแบบผลลัพธ์ที่ต้องการต่างกัน

ปัจจัยที่กำหนดระยะเวลาคงอยู่

แม้ทั้งสามชนิดจะอยู่ภายใต้กรอบใหญ่ของสารกระตุ้นคอลลาเจนเหมือนกัน แต่ระยะเวลาที่อยู่ได้จริงนั้นขึ้นอยู่กับหลายปัจจัยร่วมกัน

• ความเร็วในการสลายตัวของอนุภาค: ยิ่งอนุภาคสลายตัวช้าเท่าไร ช่วงเวลาที่กระตุ้นคอลลาเจนก็ยิ่งยาวนานขึ้นตามไปด้วย เพราะขณะที่ร่างกายกำลังจัดการกับอนุภาคอยู่ ปฏิกิริยาฟื้นฟูก็ยังคงทำงานต่อเนื่อง
• ตำแหน่งและความลึกที่ฉีด: บริเวณที่มีการเคลื่อนไหวมาก เช่น รอบปาก อนุภาคอาจรักษาตำแหน่งได้ยากกว่าเพราะแรงเคลื่อนไหวของกล้ามเนื้อ ในขณะที่บริเวณที่เคลื่อนไหวน้อยมักมีแนวโน้มที่การกระตุ้นจะคงอยู่ได้สม่ำเสมอและนานกว่า
• จำนวนครั้งและปริมาณที่ฉีด: หลายรายงานระบุว่าการแบ่งฉีดหลายครั้งทำให้คอลลาเจนสะสมได้สม่ำเสมอกว่าการฉีดปริมาณมากในครั้งเดียว เพราะเมื่อแรงกระตุ้นเกิดขึ้นซ้ำหลายรอบ การตอบสนองก็จะสะสมมากขึ้นตามไปด้วย
• สภาพเมแทบอลิซึมและผิวของแต่ละคน: อายุ ความสามารถในการสร้างคอลลาเจนของผิวเอง และพฤติกรรมการใช้ชีวิต ล้วนทำให้ระยะเวลาคงอยู่ต่างกันได้แม้จะทำหัตถการแบบเดียวกัน

เกณฑ์การเลือกตามตำแหน่งและวัตถุประสงค์

สารทั้งสามชนิดไม่ได้เป็นตัวเลือกที่ใช้แทนกันได้ทั้งหมด แต่ใกล้เคียงกับเครื่องมือที่มีจุดเด่นต่างกันเล็กน้อยมากกว่า หากต้องการเพิ่มความหนาแน่นของคอลลาเจนทั่วใบหน้าอย่างค่อยเป็นค่อยไป มักเลือกใช้วิธีเจือจางแล้วฉีดกระจายหลายครั้งแบบ PLLA เพราะโครงสร้างนี้เหมาะกับการกระตุ้นให้เกิดผลอย่างสม่ำเสมอในพื้นที่กว้าง

ในทางกลับกัน หากต้องการปรับโครงหน้าในจุดใดจุดหนึ่งหรืออยากเห็นความเปลี่ยนแปลงตั้งแต่วันที่ทำ มักเลือกใช้ PCL หรือ CaHA ที่ให้วอลลุ่มทันที เพราะสารพาหะที่เป็นเจลช่วยจัดรูปทรงได้ทันที ทำให้ตรวจดูและปรับแนวเส้นที่ต้องการได้ในตำแหน่งนั้นเลย

แน่นอนว่าจะเลือกใช้สารชนิดใด ขึ้นอยู่กับสภาพผิว ผลลัพธ์ที่ต้องการ และดุลยพินิจของแพทย์ผู้ทำหัตถการ การเข้าใจหลักการทำงานของแต่ละส่วนประกอบจะช่วยให้สามารถซักถามในห้องปรึกษาได้เจาะจงและตรงจุดมากขึ้น

สิ่งที่แตกต่างกันในการดูแลหลังหัตถการ

เนื่องจากแต่ละส่วนประกอบทำงานในร่างกายไม่เหมือนกัน วิธีการดูแลหลังหัตถการจึงมีความแตกต่างกันเล็กน้อยเช่นกัน

PLLA จะให้ผลตอบสนองที่เป็นธรรมชาติก็ต่อเมื่ออนุภาคไม่จับตัวเป็นก้อนแต่กระจายตัวสม่ำเสมอ จึงมักแนะนำให้นวดบริเวณที่ฉีดในช่วงเวลาหนึ่งหลังทำหัตถการ เพราะหากอนุภาครวมตัวอยู่จุดเดียว ปฏิกิริยาอาจกระจุกอยู่เฉพาะจุดนั้น

ส่วน PCL และ CaHA มีเจลที่ช่วยจัดรูปทรงไว้แล้ว จึงมักไม่เน้นการนวดมากเท่า แต่หลังทำหัตถการ ควรหลีกเลี่ยงความร้อนสูงหรือแรงกดที่รุนแรงในทุกส่วนประกอบทั้งสามชนิดเหมือนกัน เพราะความร้อนหรือแรงกดอาจทำให้เจลหรืออนุภาคที่ยังไม่ตั้งตัวเคลื่อนออกจากตำแหน่งได้

อาการบวมและรอยช้ำมักค่อยๆ ดีขึ้นตามธรรมชาติเมื่อเวลาผ่านไป โดยความเร็วในการฟื้นตัวขึ้นอยู่กับแต่ละบุคคล

References

Korean Dermatological Association, American Academy of Dermatology (AAD), and Ministry of Food and Drug Safety (MFDS).