โบท็อกซ์น่อง ผลลัพธ์และผลข้างเคียง ปริมาณและระยะเวลาที่ได้ผลในแต่ละชนิดกล้ามเนื้อเป็นอย่างไร?

หลายคนกังวลใจเมื่อน่องโปนออกมาชัดเจนเป็นพิเศษ โดยเฉพาะเวลาใส่กระโปรงสั้นหรือกางเกงขายาวรัดรูป หากสาเหตุมาจากกล้ามเนื้อ โบท็อกซ์น่องจะช่วยลดแรงของกล้ามเนื้อที่สร้างก้อนโปนนี้ลงเล็กน้อย ทำให้เส้นน่องดูเรียบขึ้นได้

แต่ไม่ใช่ว่าทุกคนจะได้ผลเหมือนกัน ผลลัพธ์จะต่างกันมากขึ้นอยู่กับว่าเป็นชนิดกล้ามเนื้อที่เป็นก้อนแข็ง หรือชนิดไขมันที่หนา และตำแหน่งที่ฉีดกับปริมาณก็ต้องปรับให้เหมาะกับแต่ละคน บทความนี้จะอธิบายตั้งแต่กล้ามเนื้อน่อง ซึ่งเป็นกล้ามเนื้อที่สร้างก้อนโปนที่น่อง เกณฑ์ที่ใช้แยกชนิดกล้ามเนื้อกับชนิดไขมัน ปริมาณที่ใช้ในแต่ละตำแหน่งและผลการลดขนาด ระยะเวลาที่ได้ผล ไปจนถึงผลกระทบต่อการเดินและแรงกล้ามเนื้อ โดยอ้างอิงตัวเลขจากงานวิจัยจริง

โบท็อกซ์น่องลดก้อนโปนได้ด้วยหลักการอะไร?

กล้ามเนื้อน่อง (gastrocnemius) เป็นกล้ามเนื้อสองหัวที่โปนขึ้นมาด้านหลังของขาท่อนล่าง เป็นกล้ามเนื้อที่ออกแรงเวลายกส้นเท้าขึ้นหรือเวลาวิ่ง ยิ่งกล้ามเนื้อนี้พัฒนามากเท่าไหร่ ก้อนโปนที่น่องก็ยิ่งเด่นชัดขึ้นเท่านั้น โบท็อกซ์ทำหน้าที่ปิดกั้นสัญญาณประสาทที่ส่งไปยังกล้ามเนื้อน่องนี้ ทำให้กล้ามเนื้อออกแรงไม่ได้

เมื่อสัญญาณประสาทถูกตัดขาด กล้ามเนื้อจะค่อย ๆ ลีบลงเหมือนกล้ามเนื้อที่ไม่ได้ใช้งาน ไม่ได้บางลงทันทีหลังฉีด แต่จะค่อย ๆ ลดปริมาตรลงในช่วง 3 ถึง 4 สัปดาห์ ทำให้เส้นน่องดูเรียบขึ้น หลักการเดียวกันกับโบท็อกซ์กรามหรือโบท็อกซ์กล้ามเนื้อบ่า แต่เนื่องจากน่องเป็นกล้ามเนื้อที่ใช้ในการเดินและวิ่ง จึงต้องกำหนดปริมาณและตำแหน่งฉีดอย่างพิถีพิถันมากกว่า

ผลลัพธ์ไม่ได้คงอยู่ถาวร เมื่อสัญญาณประสาทกลับมาทำงานอีกครั้งหลังผ่านไปหลายเดือน กล้ามเนื้อก็จะค่อย ๆ กลับสู่ขนาดเดิม หากต้องการรักษาเส้นน่องให้เรียวอยู่ตลอดจึงต้องทำซ้ำเป็นระยะ ดังนั้นหากกำลังพิจารณาโบท็อกซ์น่อง ก้าวแรกที่ควรทำคือตรวจสอบก่อนว่าก้อนโปนที่น่องเกิดจากกล้ามเนื้อจริงหรือไม่

ปริมาณที่ฉีดในแต่ละตำแหน่งต่างกันแค่ไหน?

วิธีมาตรฐานคือฉีดแบ่งเป็นหลายจุดในกล้ามเนื้อน่องข้างเดียว งานวิจัยชิ้นหนึ่งกำหนด 15 จุดต่อน่องหนึ่งข้าง จุดละ 10 U รวมทั้งหมด 150 U ต่อกล้ามเนื้อน่อง โดยแบ่งฉีดให้สม่ำเสมอทั้งหัวด้านในและหัวด้านนอกเพื่อความสมดุลซ้ายขวา

อีกวิธีหนึ่งคือแบ่งปริมาณรวมเท่าเดิมในรูปแบบต่าง ๆ โดยเล็งเป้าไปที่กล้ามเนื้อ soleus ซึ่งอยู่ใต้กล้ามเนื้อน่องและทำหน้าที่พยุงร่างกายเวลายืนด้วย เช่น ฉีด 6 U เข้ากล้ามเนื้อน่องและ 4 U เข้ากล้ามเนื้อ soleus ในจุดเดียวกัน งานวิจัยที่ติดตามผู้เข้าร่วม 34 คนเป็นเวลา 6 เดือน พบว่ากลุ่มที่ฉีดเฉพาะกล้ามเนื้อน่อง เส้นรอบวงลดลง 1.26 cm ส่วนกลุ่มที่ฉีดทั้งกล้ามเนื้อน่องและกล้ามเนื้อ soleus ร่วมกัน ลดลง 1.46 cm ซึ่งความแตกต่างระหว่างสองวิธีนี้ไม่มีนัยสำคัญทางสถิติ

ในทางปฏิบัติ ปริมาณพื้นฐานที่ใช้บ่อยที่สุดอยู่ที่ราว 100 U ต่อน่องหนึ่งข้าง หากกล้ามเนื้อใหญ่หรือต้องการผลลดขนาดที่ชัดเจน ก็อาจเพิ่มขึ้นไปถึง 150 U หรือมากกว่านั้น ปริมาณรวมที่รายงานในแต่ละงานวิจัยมีช่วงกว้างตั้งแต่ 100 U ไปจนถึงราว 300 U ขึ้นอยู่กับขนาดกล้ามเนื้อและระดับผลลัพธ์ที่ต้องการ ซึ่งแพทย์จะกำหนดให้เหมาะกับแต่ละคน จึงควรเข้าใจว่าเป็นช่วงกว้าง ไม่ใช่ตัวเลขตายตัว

แยกชนิดกล้ามเนื้อกับชนิดไขมันด้วยอะไร?

โบท็อกซ์น่องจะได้ผลก็ต่อเมื่อสาเหตุของก้อนโปนมาจากกล้ามเนื้อ หากน่องหนาเพราะมีไขมันมาก แม้ลดกล้ามเนื้อลงก็ไม่ได้ทำให้ความหนาเปลี่ยนไปมากนัก ดังนั้นการแยกให้ได้ก่อนฉีดว่าเป็นชนิดกล้ามเนื้อหรือชนิดไขมันจึงเป็นตัวกำหนดผลลัพธ์

วิธีง่ายที่สุดคือการทดสอบยกส้นเท้า เมื่อยืนเขย่งปลายเท้า กล้ามเนื้อน่องจะหดตัวทำให้บริเวณที่โปนแข็งเป็นก้อนและนูนขึ้นชัดเจน หากส่วนที่เป็นก้อนแข็งชัดเจน ถือเป็นชนิดกล้ามเนื้อ แต่ถ้ายกส้นเท้าแล้วเนื้อยังนุ่มเหมือนเดิม มักเป็นชนิดไขมันมากกว่า

อีกวิธีที่ใช้ร่วมกันคือการวัดความหนาของไขมัน โดยใช้นิ้วบีบเนื้อแล้ววัดความหนา หากเกิน 2 cm ถือว่ามีไขมันค่อนข้างหนา กรณีนี้วิธีที่เหมาะกว่าโบท็อกซ์คือการดูดไขมัน ในความเป็นจริงหลายคนมีทั้งกล้ามเนื้อและไขมันปนกัน จึงควรตรวจทั้งสองวิธีร่วมกันแล้วค่อยตัดสินใจวิธีการรักษาเพื่อความปลอดภัย

หมวด	ชนิดกล้ามเนื้อ	ชนิดไขมัน
ทดสอบยกส้นเท้า	แข็งเป็นก้อนและนูน	นุ่มเหมือนเดิม
ทดสอบบีบเนื้อ	น้อยกว่า 2 cm	มากกว่า 2 cm
วิธีที่เหมาะสม	โบท็อกซ์	ดูดไขมัน เป็นต้น

แม้เป็นชนิดกล้ามเนื้อเหมือนกัน ตำแหน่งฉีดก็ต่างกันหรือไม่?

แม้เป็นชนิดกล้ามเนื้อก็ไม่ได้มีรูปแบบเดียวกันหมด งานวิจัยชิ้นหนึ่งใช้การทดสอบยกส้นเท้าเป็นเกณฑ์ แบ่งภาวะกล้ามเนื้อน่องโตออกเป็นสองแบบ คือแบบที่โปนเฉพาะหัวเดียว และแบบที่หัวด้านในกับด้านนอกโปนเท่ากันทั้งสองข้าง

งานวิจัยนี้พบว่าแบบโปนเฉพาะหัวเดียวมี 69% ส่วนแบบโปนทั้งสองหัวมี 31% หมายความว่าแบบโปนหัวเดียวพบได้บ่อยกว่า ในกลุ่มนี้มักเป็นหัวด้านในที่เด่นชัด เพราะหัวด้านในต้องรับน้ำหนักจากแนวกึ่งกลางลำตัวมากกว่าเวลายืน

ตำแหน่งที่ฉีดจึงต่างกันไปตามแต่ละแบบ แบบที่โปนเฉพาะหัวเดียวจะเน้นฉีดปริมาณไปที่หัวนั้น ส่วนแบบที่โปนทั้งสองหัวเท่ากันจะแบ่งฉีดให้สม่ำเสมอทั้งด้านในและด้านนอก แพทย์จะทำเครื่องหมายตำแหน่งที่โปนไว้ล่วงหน้าด้วยภาพถ่ายและการคลำ แล้วฉีดตามตำแหน่งนั้น เพื่อป้องกันไม่ให้ส่วนที่เป็นก้อนยังคงอยู่เหมือนเดิม ในขณะที่ส่วนอื่นที่ไม่เกี่ยวข้องกลับถูกลดขนาดไปแทน

ขนาดผลลัพธ์และระยะเวลาที่ได้ผลอยู่ในระดับไหน?

ขนาดของผลลัพธ์ที่รายงานในแต่ละงานวิจัยแตกต่างกันเล็กน้อย งานวิจัยแบบสุ่มเปรียบเทียบที่ฉีด 60 U พบว่าหลัง 8 สัปดาห์ เส้นรอบวงน่องเฉลี่ยลดลงจาก 36.35 cm เหลือ 35.87 cm หรือประมาณ 0.48 cm ซึ่งเป็นการลดลงที่มีนัยสำคัญทางสถิติ แต่ในความรู้สึกจริงจะไม่ได้เรียวลงอย่างชัดเจนมาก เป็นเพียงความเรียบเนียนขึ้นแบบบาง ๆ

งานวิจัยอีกชิ้นหนึ่งที่ใช้ปริมาณ 32 ถึง 72 U พบว่าเริ่มลดลงตั้งแต่สัปดาห์ที่ 1 และคงอยู่ได้นานถึง 6 เดือน ส่วนงานวิจัยที่ใช้ปริมาณมากกว่านั้นพบว่าเริ่มลดลงตั้งแต่สัปดาห์ที่ 3 และผลลัพธ์อยู่ได้นาน 6 ถึง 8 เดือน โดยรวมแล้วมีแนวโน้มว่ายิ่งใช้ปริมาณมากขึ้น และยิ่งเล็งเป้าทั้งกล้ามเนื้อน่องและกล้ามเนื้อ soleus ร่วมกัน ผลลัพธ์ก็ยิ่งอยู่ได้นานขึ้นเล็กน้อย

หากดูตามช่วงเวลา จะเริ่มเห็นผลระหว่างสัปดาห์ที่ 1 ถึง 3 ชัดเจนที่สุดราวสัปดาห์ที่ 4 และระยะเวลาที่ได้ผลอยู่ระหว่าง 3 เดือนถึง 8 เดือน เช่นเดียวกับโบท็อกซ์บริเวณอื่น เมื่อเวลาผ่านไปกล้ามเนื้อจะค่อย ๆ กลับสู่ขนาดเดิม หากต้องการรักษาเส้นน่องให้เรียวอยู่ตลอด ควรทำซ้ำตามรอบเวลานี้

งานวิจัย	ปริมาณ	ช่วงติดตาม	ระยะเวลา
งานวิจัยแบบสุ่ม (60 U)	60 U ต่อข้าง	8 สัปดาห์	ราว 3 เดือน
งานวิจัยสังเกตการณ์ระยะแรก	32 ถึง 72 U ต่อข้าง	1 สัปดาห์ ถึง 6 เดือน	ราว 6 เดือน
งานวิจัยปริมาณสูง	300 ถึง 360 U ต่อข้าง	ตั้งแต่ 3 สัปดาห์	6 ถึง 8 เดือน
งานวิจัยกล้ามเนื้อน่อง+soleus	150 U ต่อข้าง	6 เดือน	มากกว่า 6 เดือน

การเดินและแรงกล้ามเนื้อจะมีปัญหาหรือไม่?

ผลข้างเคียงส่วนใหญ่มักไม่รุนแรงและเกิดขึ้นชั่วคราว งานวิจัยที่ติดตามผู้เข้าร่วม 34 คนเป็นเวลา 6 เดือน รายงานอาการปวดกล้ามเนื้อบริเวณที่ฉีด 35% อาการเสียวหรืออ่อนแรงที่พอทนได้ 24% ซึ่งส่วนใหญ่หายไปภายใน 1 เดือน ส่วนอาการกล้ามเนื้อกระตุกชั่วคราวพบได้น้อยเพียง 3%

เนื่องจากกล้ามเนื้อน่องเป็นกล้ามเนื้อที่ใช้เดินและวิ่ง หลายคนจึงอาจสงสัยว่าจะกระทบต่อแรงกล้ามเนื้อและการเดินหรือไม่ งานวิจัยที่วิเคราะห์การเดินก่อนและหลังฉีดในผู้เข้าร่วม 15 คน พบว่าปริมาตรน่องลดลงอย่างชัดเจนเมื่อ 1 เดือนและ 3 เดือนหลังฉีด แต่ตัวชี้วัดการเดินพื้นฐานอย่างความเร็วในการเดินหรือความยาวก้าวไม่เปลี่ยนแปลงมากนัก อย่างไรก็ตาม พบการเปลี่ยนแปลงเล็กน้อยในวิธีการทรงตัวขณะที่เปลี่ยนจากการยืนสองขาไปเป็นการถ่ายน้ำหนักไปขาข้างเดียว แสดงให้เห็นว่าแม้โครงสร้างการเดินโดยรวมจะเหมือนเดิม แต่การทรงตัวอาจเปลี่ยนไปเล็กน้อยได้

ดังนั้นหากเป็นคนที่ชอบวิ่งหรือปีนเขาเป็นประจำ ควรเริ่มด้วยปริมาณต่ำก่อนแล้วดูการตอบสนองจะปลอดภัยกว่า ไม่มียาที่ช่วยย้อนกลับผลได้ หากรู้สึกว่าแรงกล้ามเนื้อลดลงมากเกินไป ก็ต้องรอให้ฤทธิ์ยาค่อย ๆ หมดไปตามเวลา หากตรวจสอบก่อนว่าเป็นชนิดกล้ามเนื้อจริง กำหนดตำแหน่งและปริมาณอย่างพิถีพิถัน และดูแลด้วยการทำซ้ำเป็นระยะ โบท็อกซ์น่องก็จะเป็นวิธีที่ช่วยปรับเส้นน่องให้เรียบเนียนขึ้นได้โดยไม่กระทบต่อการเดินมากนัก