Nguyên nhân da khô mùa đông và cách chăm sóc, kể cả ceramide

Cứ đến mùa đông là nhiều người thấy da mình căng lên rõ rệt và bong tróc trắng cả mảng. Cùng làn da đó, mùa hè chẳng sao mà mùa đông lại phản ứng dữ dội như vậy, và điều này có lý do rõ ràng. Khi nhiệt độ và độ ẩm cùng giảm, nước ở bề mặt da bốc hơi nhanh hơn hẳn so với bình thường.

Vấn đề không dừng lại ở việc da khô đơn thuần. Khi hàng rào da yếu đi, ngứa, nhạy cảm và cả nếp nhăn nhỏ cũng có thể xuất hiện theo. Vì vậy chăm sóc da mùa đông không chỉ là thoa thêm một lớp kem dưỡng, mà quan trọng hơn là hiểu được cơ chế hàng rào da bị phá vỡ để chăm sóc đúng cách.

Vì sao da khô vào mùa đông?

Khi nhiệt độ giảm, lượng hơi nước trong không khí cũng giảm theo. Trong nhà, việc bật máy sưởi càng khiến độ ẩm tụt xuống chỉ còn khoảng 20%, chuyện này khá phổ biến. Không khí có độ ẩm thấp có lực hút nước từ bề mặt da mạnh hơn, nên dù không làm gì, nước trong da vẫn liên tục thoát ra ngoài không khí.

Thêm gió lạnh vào nữa thì lưu lượng máu ở bề mặt da giảm, kéo theo lượng bã nhờn tiết ra cũng ít đi. Bã nhờn tạo một lớp màng dầu mỏng trên da để ngăn nước bốc hơi, nên khi lượng bã nhờn giảm, chiếc nắp đậy giữ nước đó cũng mỏng đi theo. Đó là lý do các nghiên cứu ghi nhận lượng nước thoát qua da (TEWL, lượng nước từ bề mặt da bốc hơi ra không khí) vào mùa đông tăng cao hơn hẳn mùa hè.

Vì sao hàng rào da mỏng đi trước?

Hàng rào da thường được ví như cấu trúc gạch và xi măng. Nếu tế bào sừng là những viên gạch, thì ceramide (ceramide, thành phần lipid lấp đầy khoảng trống giữa các tế bào sừng), axit béo và cholesterol chính là lớp xi măng gắn kết. Cấu trúc này càng chặt chẽ, nước càng khó thoát ra ngoài, đồng thời các chất kích ứng cũng khó lọt vào trong.

Khi da khô kéo dài trong mùa đông, lớp xi măng này sẽ mỏng đi trước tiên. Lúc đó, giống như khe hở xuất hiện giữa các viên gạch, nước thoát ra dễ dàng hơn, còn bụi bẩn hay thành phần trong chất tẩy rửa lại dễ xâm nhập vào hơn. Đó cũng là lý do vì sao những sản phẩm bình thường vẫn dùng ổn, đến mùa đông lại gây châm chích hoặc đỏ da.

Ceramide lấp đầy hàng rào da thế nào?

Khi thoa kem chứa ceramide lên vùng da đang thiếu ceramide, hiệu quả tương tự như lấp lại phần xi măng đã bị bong ra giữa các viên gạch. Nhiều nghiên cứu cũng ghi nhận, da được thoa đều đặn kem dưỡng chứa ceramide có lượng nước thoát qua da giảm xuống, còn lượng nước ở lớp sừng thì tăng lên.

Tuy nhiên chỉ riêng ceramide vẫn chưa đủ. Trong da còn có yếu tố dưỡng ẩm tự nhiên (NMF), được tạo ra khi filaggrin (filaggrin, protein bị phân giải bên trong tế bào sừng để hình thành yếu tố dưỡng ẩm tự nhiên) phân giải, và thành phần này có vai trò giữ nước lại. Vì vậy, vừa lấp đầy bức tường bằng ceramide, vừa bổ sung thêm thành phần giữ nước, thì hàng rào da mới thực sự phục hồi.

Thành phần hút nước và thành phần giữ nước

Thành phần dưỡng ẩm được chia làm hai nhóm chính, nhóm kéo nước vào da và nhóm giữ cho nước không bốc hơi. Hyaluronic acid (hyaluronic acid) và glycerin (glycerin) là các thành phần hút ẩm, kéo nước từ không khí hoặc từ các lớp sâu của da để giữ lại ở lớp sừng. Cơ chế hoạt động giống như miếng bọt biển hút nước rồi giữ lại vậy.

Ngược lại, petrolatum (petrolatum, thành phần chính trong vaseline) hay các thành phần dầu tạo một lớp màng mỏng trên bề mặt da để ngăn nước thoát ra ngoài. Nếu chỉ thoa thành phần hút ẩm mà không có gì che phủ, vào những ngày không khí khô như mùa đông, chính thành phần này có thể kéo cả nước từ sâu trong da ra ngoài, khiến da khô hơn. Vì vậy vào mùa đông, thoa thành phần hút ẩm trước rồi phủ lớp khóa ẩm lên trên sẽ an toàn hơn.

Bôi kem dưỡng ẩm theo thứ tự nào?

Ngay sau khi rửa mặt, khi da còn hơi ẩm, nếu thoa sản phẩm chứa hyaluronic acid hoặc glycerin trước, lượng nước còn sót lại sẽ được kéo vào lớp sừng và giữ ở đó. Sau đó thoa thêm kem chứa ceramide hoặc petrolatum lên trên, coi như đang đậy nắp lại để lượng nước vừa kéo vào không thoát ra ngoài nữa.

Nếu làm ngược thứ tự, hiệu quả sẽ giảm đi rất nhiều. Bởi khi thoa kem nhiều dầu trước, các thành phần dưỡng ẩm thoa sau đó sẽ không thấm vào da được mà chỉ nằm lớt phớt trên bề mặt. Vì vậy nên thoa theo thứ tự từ kết cấu mỏng nhẹ, lỏng đến kết cấu đặc hơn, để mỗi thành phần phát huy đúng vai trò của mình.

Tắm nước nóng có làm da khô nặng hơn không?

Vào mùa đông, ai cũng muốn tắm nước ấm thật lâu, nhưng thói quen này lại có thể làm da khô thêm. Nước nóng có khả năng rửa trôi lớp màng bã nhờn trên da mạnh hơn hẳn so với nước lạnh. Nguyên lý cũng giống như vết dầu mỡ tan và trôi đi dễ hơn khi gặp nước nóng.

Vì vậy nên tắm bằng nước ấm vừa phải và trong thời gian ngắn. Sau khi tắm xong, nên thoa kem dưỡng ẩm nhanh trong khoảng 3 phút, trước khi da khô hoàn toàn. Mục đích là giữ lại lượng nước còn sót ở lớp sừng bằng các thành phần dưỡng ẩm, trước khi nó kịp bốc hơi.

Độ ẩm trong nhà và thói quen sinh hoạt

Bên cạnh kem dưỡng ẩm, môi trường xung quanh cũng quan trọng không kém. Những thói quen sau đây sẽ hỗ trợ lẫn nhau.

• Giữ độ ẩm trong nhà ở mức 40% đến 60%: Độ ẩm quá thấp sẽ khiến không khí hút nước từ da mạnh hơn, còn quá cao lại dễ sinh nấm mốc và vi khuẩn, nên khoảng này được xem là phù hợp.
• Vệ sinh ống máy tạo ẩm thường xuyên: Nếu vi khuẩn hay nấm mốc phát triển bên trong máy tạo ẩm, chúng có thể gây kích ứng ngược lại cho đường hô hấp và làn da, nên cần vệ sinh định kỳ.
• Giảm tần suất dùng thành phần tẩy tế bào chết dạng axit: Các thành phần tẩy tế bào chết như AHA, BHA có thể làm mỏng lớp sừng, khiến hàng rào da yếu thêm, nên vào mùa đông nên giảm tần suất sử dụng so với bình thường.
• Kết hợp thêm sản phẩm chứa niacinamide (niacinamide): Thành phần này được biết là hỗ trợ tổng hợp ceramide và giúp phục hồi hàng rào da, nên thêm vào chu trình dưỡng ẩm mùa đông sẽ có lợi.
• Dùng khăn quàng cổ hoặc khẩu trang để giảm tiếp xúc trực tiếp với gió lạnh: Khi thời gian da tiếp xúc trực tiếp với gió lạnh giảm xuống, tốc độ mất nước cũng chậm lại tương ứng.

Từng thói quen nhỏ này nhìn qua có vẻ không đáng kể, nhưng vì chúng cùng lúc chặn nhiều con đường khiến hàng rào da bị phá vỡ, nên đáng để duy trì đồng thời.

Phục hồi hàng rào da mất bao lâu?

Hàng rào da không thể phục hồi chỉ trong một hai ngày. Theo các báo cáo, khi chăm sóc đều đặn, thường phải mất khoảng 4 đến 8 tuần thì lượng nước ở lớp sừng và mức độ mất nước qua da mới cải thiện rõ rệt. Lý do là vì lipid và tế bào sừng cấu thành hàng rào da cần từng đó thời gian mới có thể được bù đắp trở lại.

Vì vậy, thay vì thoa thử vài ngày không thấy hiệu quả rồi liên tục đổi sản phẩm, kiên trì dùng một sản phẩm ít nhất một tháng sẽ có lợi hơn cho việc phục hồi hàng rào da. Tuy nhiên, nếu trong quá trình dùng mà cảm giác châm chích hay đỏ da trở nên nặng hơn, nên ngừng sản phẩm đó ngay để đảm bảo an toàn.

Ngay cả khi mùa xuân đến, hàng rào da từng bị tổn thương trong mùa đông cũng không quay lại trạng thái cũ ngay lập tức. Nhiệt độ và độ ẩm tăng lên chỉ giúp tốc độ phục hồi nhanh hơn một chút, còn lipid và tế bào sừng cấu thành hàng rào da vẫn cần thời gian để tích lũy dần dần. Vì vậy, chu trình dưỡng ẩm đã xây dựng trong mùa đông nên tiếp tục duy trì thêm một thời gian sau khi trời ấm lên, để hàng rào da có thể phục hồi hoàn toàn.

References

Korean Dermatological Association, American Academy of Dermatology (AAD), and Ministry of Food and Drug Safety (MFDS).