Da nổi mụn khi giao mùa: nguyên nhân, cách chăm sóc, rửa mặt và dưỡng ẩm

Cứ đến giai đoạn giao mùa xuân thu, làn da vốn ổn định bỗng dưng lại nổi loạn. Hai bên má đỏ ửng và căng rát, trong khi vùng cạnh mũi lại bóng nhờn, có khi mụn còn mọc ở những chỗ trước giờ chưa từng có. Việc những thay đổi này dồn dập xuất hiện vào đúng thời điểm này không phải ngẫu nhiên. Nhiệt độ và độ ẩm thay đổi mạnh chỉ trong vài ngày khiến hàng rào bảo vệ da và tuyến bã nhờn cùng lúc bị xáo trộn. Đây không phải phản ứng đến từ một nguyên nhân duy nhất mà là sự cộng hưởng của nhiều yếu tố, vậy nên khi hiểu được nguyên lý, thứ tự chăm sóc cũng sẽ rõ ràng hơn.

Vì sao da dễ trục trặc khi giao mùa?

Nguyên nhân lớn nhất là độ ẩm. Vào giai đoạn chuyển từ hè sang thu, hay từ đông sang xuân, lượng hơi nước trong không khí giảm hoặc tăng rất nhanh. Lớp sừng trên bề mặt da giữ lượng nước khác nhau tùy theo độ ẩm xung quanh, nên khi độ ẩm giảm mạnh, lớp sừng cũng khô đi tương ứng.

Bên cạnh đó còn có chênh lệch nhiệt độ. Khi chênh lệch nhiệt độ ngày và đêm lớn, mạch máu dưới da liên tục co giãn. Mạch máu hoạt động nhiều thì nhiệt độ bề mặt da cũng dao động theo, trong quá trình đó các đầu dây thần kinh vốn nhạy cảm với kích ứng sẽ phản ứng dễ dàng hơn bình thường. Đó là lý do vì sao có những loại mỹ phẩm trước đây dùng vẫn ổn, nay bỗng dưng lại gây châm chích.

Ngoài ra, khi thời tiết đổi mùa thì thói quen sinh hoạt cũng thay đổi theo. Chúng ta bắt đầu bật máy sưởi hoặc điều hòa, và thường xuyên di chuyển giữa những nơi có chênh lệch nhiệt độ trong nhà, ngoài trời khá lớn. Khi những thay đổi này chồng lên nhau, da chưa kịp có đủ thời gian thích nghi đã phải tiếp xúc với các yếu tố kích ứng.

Khe hở giữa các tế bào lớp sừng mở ra thì sao?

Lớp sừng của da thường được ví như bức tường gạch với lớp vữa lấp đầy khe hở giữa các viên gạch. Nếu tế bào sừng là viên gạch, thì các loại lipid như ceramide, cholesterol và axit béo chính là lớp vữa lấp đầy khoảng trống đó. Chỉ khi lớp lipid này được lấp đầy dày đặc, nước mới không thất thoát ra ngoài và các tác nhân kích ứng từ bên ngoài mới bị ngăn chặn.

Khi độ ẩm giảm, các thành phần lipid này cũng khô dần khiến khe hở giữa các viên gạch nới rộng ra. Khe hở càng rộng thì nước trong da càng dễ thoát ra ngoài, hiện tượng này được gọi là mất nước qua thượng bì (transepidermal water loss). Nước mất đi bao nhiêu thì lớp sừng càng khô đi bấy nhiêu, và kết quả là cảm giác căng rát cùng hiện tượng bong tróc bắt đầu xuất hiện rõ rệt.

Khi hàng rào đã có khe hở như vậy, các chất từ bên ngoài cũng dễ xâm nhập hơn. Bụi bẩn hay các thành phần gây kích ứng vốn dĩ bị chặn lại nay lại thấm sâu vào bên trong, kéo theo hiện tượng đỏ da và ngứa ngáy. Nói cách khác, khô da và phản ứng kích ứng không phải hai vấn đề tách biệt mà là hiện tượng xảy ra cùng lúc khi hàng rào bảo vệ mỏng đi.

Nguyên nhân da vừa khô vừa bóng dầu và đỏ

Vào giai đoạn giao mùa, chuyện một khuôn mặt vừa có vùng khô ráp vừa có vùng bóng nhờn xuất hiện đồng thời là điều khá phổ biến. Đây cũng không phải sự trùng hợp. Khi da cảm nhận được tình trạng thiếu nước, tuyến bã nhờn sẽ phản ứng bằng cách tiết ra nhiều dầu hơn bình thường để bù đắp lại phần thiếu hụt đó.

Vấn đề là lượng bã nhờn được tạo ra gấp gáp như vậy rất dễ trộn lẫn với tế bào chết ngay tại miệng lỗ chân lông. Khi lớp sừng đã trở nên thô ráp mà bã nhờn lại tiết ra nhiều hơn, lỗ chân lông dễ bị bít tắc, tạo điều kiện thuận lợi cho vi khuẩn gây mụn phát triển bên trong. Vì vậy nếu để tình trạng khô da kéo dài mà không xử lý, mụn có thể lại càng nổi nhiều hơn, một nghịch lý khá thường gặp.

Phản ứng của mạch máu cũng góp phần không nhỏ. Khi tiếp xúc thường xuyên với chênh lệch nhiệt độ, mạch máu ở mặt liên tục co giãn, và khi quá trình này lặp lại nhiều lần, vùng má và quanh mũi dễ ửng đỏ, nhiều người còn cảm thấy nóng ran. Kể cả những người vốn không có làn da nhạy cảm cũng có thể tạm thời gặp phản ứng tương tự trong giai đoạn này.

Thành phần nên chọn và nên tránh khi giao mùa

Vào mùa giao thời, việc bổ sung song song thành phần lấp đầy hàng rào bảo vệ và thành phần hỗ trợ làm dịu da sẽ mang lại hiệu quả tốt hơn. Hiểu được cơ chế hoạt động của từng thành phần sẽ giúp việc lựa chọn sản phẩm dễ dàng hơn nhiều.

• Ceramide: Thành phần lipid cốt lõi của lớp sừng, đóng vai trò trực tiếp lấp đầy khe hở đã nới rộng. Đây là thành phần nền tảng nhất cho hàng rào bảo vệ đang bị lung lay vì khô da.
• Niacinamide: Được cho là hỗ trợ quá trình tổng hợp lipid ở hàng rào bảo vệ, đồng thời làm dịu các tín hiệu viêm. Đây là lý do thành phần này thường được dùng khi da vừa khô vừa đỏ.
• Panthenol: Khi thẩm thấu vào da, panthenol vừa giữ nước vừa được ghi nhận là hỗ trợ quá trình phục hồi các mô bị tổn thương. Thành phần này thường được dùng với mục đích làm dịu khi da có cảm giác kích ứng.
• Centella asiatica (rau má): Được biết đến rộng rãi với khả năng làm dịu phản ứng kích ứng của da, nên rất hữu ích khi dùng cùng lúc da đang ửng đỏ rõ rệt.
• Hyaluronic acid: Có vai trò hút và giữ nước, nên khi dùng cùng các thành phần củng cố hàng rào bảo vệ, hiệu quả cấp ẩm sẽ được nhân đôi.

Ngược lại, các thành phần thúc đẩy nhanh quá trình thay đổi tế bào sừng như retinol, AHA hay BHA có thể làm tăng kích ứng trong giai đoạn hàng rào bảo vệ đã mỏng đi. Nếu bắt buộc phải dùng, nên giảm tần suất sử dụng hoặc tạm ngưng cho đến khi tình trạng mụn lắng xuống thì hợp lý hơn.

Nên rửa mặt và dưỡng ẩm theo thứ tự nào?

Một sai lầm phổ biến khi da nổi mụn là rửa mặt kỹ hơn và thường xuyên hơn. Tuy nhiên nếu dùng sữa rửa mặt có khả năng làm sạch mạnh với tần suất cao, lớp lipid vốn đã mỏng của hàng rào bảo vệ càng dễ bị cuốn trôi theo. Khi da càng nổi mụn thì việc rửa mặt càng nên nhẹ nhàng và tối giản hơn mới đúng.

Thứ tự thoa các sản phẩm dưỡng ẩm cũng quan trọng không kém. Trước tiên nên dùng toner để cấp nước, sau đó mới phủ lên trên bằng kem chứa ceramide hoặc các thành phần lipid, thứ tự này mới hợp lý. Nếu bỏ qua bước cấp nước mà chỉ thoa kem dày lên trên, bề mặt có thể trông mịn màng nhưng bên trong vẫn có thể còn khô.

Kem chống nắng cũng là bước dễ bị bỏ sót trong thứ tự chăm sóc này. Khi hàng rào bảo vệ đã mỏng đi, tác động của tia UV cũng truyền sâu hơn vào da, vì vậy dùng kem chống nắng ngay cả những ngày nhiều mây là cách không cản trở quá trình phục hồi.

Thói quen sinh hoạt và thời gian phục hồi

Không chỉ thành phần và thứ tự sử dụng, thói quen sinh hoạt cũng ảnh hưởng đến tốc độ phục hồi. Mỗi thói quen dưới đây đều góp phần giảm bớt một con đường khiến hàng rào bảo vệ bị khô hoặc kích ứng.

• Giữ độ ẩm trong nhà ở mức 40 đến 60%: Vào mùa bật máy sưởi hoặc điều hòa, không khí trong nhà rất dễ trở nên khô. Dùng máy tạo độ ẩm để điều chỉnh sẽ làm chậm tốc độ mất nước của lớp sừng.
• Rửa mặt bằng nước ấm vừa phải: Nước quá nóng có khả năng cuốn trôi lipid của lớp sừng mạnh hơn. Chỉ cần đổi sang nước ấm vừa phải cũng có thể giảm được sự thất thoát của hàng rào bảo vệ.
• Chỉ thử sản phẩm mới sau khi da đã ổn định: Khi hàng rào bảo vệ đang yếu, việc đưa thành phần mới vào rất khó xác định được da có phản ứng hay không, đồng thời nguy cơ kích ứng chồng chéo cũng tăng lên.
• Dùng kem chống nắng hằng ngày: Như đã giải thích ở trên, hàng rào bảo vệ càng mỏng thì tác động của tia UV càng lớn, nên việc chống nắng đều đặn sẽ hỗ trợ quá trình phục hồi.

Chỉ cần duy trì những thói quen này trong vài tuần, nhiều trường hợp hàng rào bảo vệ sẽ ổn định rõ rệt. Trên thực tế, những dấu hiệu cải thiện bên ngoài của hàng rào bị tổn thương có thể bắt đầu xuất hiện sớm nhất từ khoảng 2 tuần, còn để cấu trúc lipid ổn định hoàn toàn thường mất khoảng 4 đến 8 tuần theo các báo cáo. Tuy nhiên thời gian này có thể khác nhau tùy mức độ tổn thương và tình trạng da của từng người.

References

Korean Dermatological Association, American Academy of Dermatology (AAD), and Ministry of Food and Drug Safety (MFDS).