Vì sao hàng rào bảo vệ da suy yếu khiến da khô và dễ kích ứng, nguyên lý phục hồi nhờ ceramide

Chỉ mới rửa mặt xong mà da đã căng rát, hoặc mỹ phẩm vẫn dùng hằng ngày bỗng dưng gây châm chích, đó là dấu hiệu cho thấy hàng rào bảo vệ da đang gặp trục trặc. Hàng rào da là một lớp màng rất mỏng bao phủ bề mặt ngoài cùng của da, và khi lớp màng này mỏng đi hoặc xuất hiện vết nứt, nước sẽ thoát ra ngoài dễ dàng hơn còn các tác nhân kích ứng lại dễ xâm nhập vào bên trong.

Ceramide là một trong những thành phần cốt lõi tạo nên lớp màng bảo vệ này. Bài viết sẽ lần lượt giải thích vì sao ceramide quan trọng, hàng rào da suy yếu vì đâu, và làm thế nào để lấp đầy lại phần hàng rào đã bị tổn thương.

Cấu trúc và vai trò của hàng rào bảo vệ da

Hàng rào bảo vệ da nằm ở lớp sừng, lớp ngoài cùng của da. Lớp sừng được tạo thành từ nhiều tầng tế bào sừng đã chết xếp chồng lên nhau, và khoảng trống giữa các tế bào này được lấp đầy bởi lipid, tức các thành phần dầu.

Người ta thường ví cấu trúc này giống như gạch và vữa. Nếu tế bào sừng là những viên gạch thì lipid lấp đầy khoảng trống giữa chúng chính là lớp vữa. Có gạch mà không có vữa thì nước và gió sẽ lọt qua kẽ tường, tương tự, nếu chỉ có tế bào sừng mà thiếu lipid thì nước sẽ rò rỉ ra ngoài qua da còn dị vật lại dễ dàng chui vào.

Vì vậy hàng rào bảo vệ da đảm nhận hai nhiệm vụ cùng lúc. Một là giữ nước bên trong da không thoát ra ngoài, hai là ngăn chặn những thứ không mong muốn như vi khuẩn hay các chất gây dị ứng xâm nhập vào bên trong. Hai chức năng này phải hoạt động song song thì da mới vừa ẩm mượt vừa ít bị kích ứng.

Vì sao da trở nên nhạy cảm khi hàng rào bảo vệ suy yếu?

Khi lớp vữa của hàng rào da, tức lipid, giảm đi, khoảng trống giữa các tế bào sừng sẽ rộng ra. Hãy hình dung một bức tường có lớp vữa đã bong tróc giữa các viên gạch. Mưa gió lùa thẳng qua những khe hở đó thế nào thì làn da thiếu lipid cũng không giữ được nước và hứng chịu trực tiếp các tác nhân bên ngoài như vậy.

Tốc độ nước thoát ra khỏi da lúc này được gọi là mất nước qua biểu bì. Khi hàng rào da khỏe mạnh, tốc độ mất nước này chậm, còn khi hàng rào bị tổn thương thì tốc độ tăng lên khiến da dễ khô hơn. Da khô sẽ trở nên sần sùi trên bề mặt và các nếp nhăn nhỏ cũng lộ rõ hơn.

Đồng thời, các chất kích ứng và vi sinh vật cũng dễ xâm nhập qua những khe hở đó, khiến tế bào miễn dịch trong da phản ứng nhạy cảm hơn. Bởi vậy làn da có hàng rào bị tổn thương thường bị châm chích hoặc ửng đỏ ngay cả với những sản phẩm trước đây vẫn dùng bình thường. Có thể hiểu đơn giản là hàng rào càng mỏng thì ngưỡng chịu đựng kích ứng của da càng thấp.

Vai trò của ceramide

Ceramide là thành phần chiếm tỷ lệ lớn nhất trong số các lipid lấp đầy khoảng trống giữa các tế bào sừng. Ceramide cùng với cholesterol và axit béo xếp chồng thành nhiều lớp màng mỏng.

Lớp màng này giống như nhiều lớp màng bọc thực phẩm dán chồng lên nhau. Một lớp màng mỏng thì dễ bị xuyên thủng, nhưng khi xếp chồng nhiều lớp thì khó có tác động nào xuyên qua được. Khi ceramide xếp chồng cân bằng cùng cholesterol và axit béo, một hàng rào bảo vệ nhiều lớp như vậy được hình thành, nhờ đó nước được giữ lại bên trong còn các tác nhân kích ứng bị chặn lại từ bên ngoài.

Khi tuổi tác tăng lên hoặc mắc một số bệnh da liễu nhất định, lượng ceramide có xu hướng giảm tự nhiên. Nguyên liệu giảm bao nhiêu thì lớp màng mỏng đi bấy nhiêu, và lớp màng mỏng đó cũng dễ xuất hiện khe hở giống như ví dụ gạch và vữa đã nói ở trên. Chính vì vậy trong da liễu học, ceramide được xem là nguyên liệu cốt lõi để phục hồi hàng rào bảo vệ da.

Những thói quen thường gặp gây tổn thương hàng rào da

Hàng rào da không suy yếu chỉ trong một sớm một chiều. Những thói quen nhỏ lặp lại mỗi ngày dần dần bào mòn lipid, khiến hàng rào mỏng đi từ từ. Dưới đây là những thói quen tiêu biểu gây ra tình trạng này.

• Rửa mặt hoặc tắm lâu bằng nước nóng: Nước nóng hòa tan và cuốn trôi lipid giữa các tế bào sừng. Đây cũng chính là nguyên lý dùng nước nóng để tẩy dầu mỡ, nên lipid trên da cũng bị hòa tan và mất đi theo cách tương tự.
• Dùng sữa rửa mặt có khả năng làm sạch mạnh, kết hợp tẩy trang kép: Vì các chất làm sạch không chỉ cuốn trôi bã nhờn mà còn cuốn trôi cả lipid tạo nên hàng rào bảo vệ da. Rửa càng thường xuyên và càng mạnh thì lipid càng bị bào mòn liên tục, không có thời gian để tái tạo.
• Sử dụng chồng nhiều sản phẩm tẩy tế bào chết cùng lúc: Các thành phần axit hoặc hạt scrub bóc tách tế bào sừng một cách cưỡng bức, kéo theo cả lipid giữa các tế bào rơi rụng. Lớp sừng mỏng đi bao nhiêu thì hàng rào da cũng mỏng đi bấy nhiêu.
• Thường xuyên tiếp xúc với tia UV: Tia UV oxy hóa lipid khiến chúng mất đi chức năng vốn có. Đây là sự biến đổi tương tự như khi dầu ăn để lâu bị ôi và hỏng, lipid trên da cũng trải qua quá trình như vậy.
• Ở lâu trong môi trường khô hanh: Khi độ ẩm không khí thấp, chênh lệch nồng độ nước giữa bề mặt da và không khí càng lớn, khiến nước bị hút ra ngoài nhanh hơn. Điều này đồng nghĩa với việc gánh nặng mà hàng rào da phải chống đỡ càng tăng lên.

Ceramide được hấp thu và định vị như thế nào?

Khi thoa ceramide có trong mỹ phẩm lên da, thành phần này sẽ tìm đến những khoảng trống giữa các tế bào ở lớp sừng và len vào đó từ bề mặt da. Vì có cấu trúc tương tự với lipid vốn có trong da, ceramide sẽ tự nhiên lắp vừa vào những chỗ đã bị khuyết.

Có thể hình dung dễ hơn qua hình ảnh những mảnh ghép hình. Đặt một mảnh ghép có hình dạng tương tự vào chỗ bị thiếu, bức tranh sẽ liền mạch trở lại, ceramide cũng vậy, nó lắp vào khoảng trống giữa các tế bào sừng nơi lipid đã mất đi, khôi phục lại tính liên tục của lớp màng.

Tuy nhiên, chỉ riêng ceramide thì khó tạo nên một lớp màng hoàn chỉnh. Giống như hàng rào da tự nhiên chỉ vững chắc khi có cholesterol và axit béo xếp chồng cùng nhau, mỹ phẩm chứa đủ cả ba loại lipid này cũng được cho là giúp lớp màng tái cấu trúc ổn định hơn. Ngoài ra, ceramide hấp thu thuận lợi hơn khi thoa lên da còn hơi ẩm, nên nên thoa ngay sau khi rửa mặt, lúc da vẫn còn giữ chút hơi nước.

Những thành phần nên dùng cùng ceramide

Chỉ dùng một mình ceramide thì khó lấp đầy toàn bộ hàng rào da. Vì vậy, kết hợp thêm những thành phần khác sẽ hỗ trợ quá trình phục hồi hiệu quả hơn.

• Cholesterol và axit béo: Đây là hai loại lipid còn lại cùng ceramide tạo nên hàng rào da. Cả ba loại phải có mặt cùng nhau thì lớp màng mới gần giống với cấu trúc hàng rào da tự nhiên, nên sẽ ổn định hơn so với khi chỉ có ceramide đơn lẻ.
• Niacinamide: Được biết đến với khả năng hỗ trợ da tự sản sinh lipid. Khác với ceramide là bổ sung nguyên liệu từ bên ngoài, niacinamide đóng vai trò thúc đẩy chính khả năng tự tạo lipid từ bên trong.
• Panthenol: Là thành phần được biết đến với khả năng hỗ trợ quá trình phục hồi các mô da bị tổn thương. Panthenol còn có tác dụng làm dịu trong lúc vết thương lành lại, nên giúp giảm cảm giác kích ứng.
• Các thành phần dưỡng ẩm như glycerin và HA: Đảm nhận vai trò hút và giữ nước lại. Nếu ceramide là thành phần dựng nên bức tường thì những thành phần dưỡng ẩm này chính là thứ đổ đầy nước vào bên trong bức tường đó.

Trình tự chăm sóc để phục hồi hàng rào da bị tổn thương

Nếu hàng rào da đã mỏng đi, việc cần làm trước tiên không phải là thêm sản phẩm mới mà là giảm bớt kích ứng. Bước đầu tiên của quá trình phục hồi là tạo thời gian để lipid được tái tạo.

Nên rửa mặt nhanh bằng nước ấm và chỉ dùng một loại sữa rửa mặt dịu nhẹ thay vì loại có khả năng làm sạch mạnh. Tẩy trang kép hay tẩy tế bào chết thường xuyên nên tạm dừng cho đến khi da phục hồi. Bởi nếu cứ tiếp tục rửa trôi trước khi lipid kịp tái tạo thì tốc độ phục hồi sẽ càng chậm lại.

Sau đó, hãy thoa đủ lượng kem dưỡng ẩm chứa ceramide để lấp đầy lớp màng đã mỏng đi. Lúc này, các sản phẩm tẩy tế bào chết chứa axit hay những thành phần có tính kích ứng mạnh như retinol nên được hoãn lại cho đến khi hàng rào da phục hồi phần nào để đảm bảo an toàn. Đồng thời, vẫn cần duy trì việc chống nắng đều đặn. Vì nếu tia UV tiếp tục oxy hóa lipid thì hàng rào da vừa mới được lấp đầy có thể mỏng đi trở lại.

References

Korean Dermatological Association, American Academy of Dermatology (AAD), and Ministry of Food and Drug Safety (MFDS).