Nguyên nhân mụn tuổi dậy thì, cách chăm sóc và thời điểm đi khám

Bước vào tuổi dậy thì, nhiều bạn trẻ bỗng thấy mụn nổi lên khắp trán, má và cằm. Da hôm trước còn mịn màng, hôm sau đã lấm tấm mụn, khiến cả bản thân lẫn phụ huynh không khỏi lo lắng. Nhưng mụn ở giai đoạn này thực ra là phản ứng khá tự nhiên của cơ thể trong quá trình trưởng thành. Hormone kích thích tuyến bã nhờn, lỗ chân lông bị bít tắc, rồi vi khuẩn lợi dụng khe hở đó xâm nhập vào, cả một chuỗi phản ứng nối tiếp nhau mới dẫn đến những nốt mụn hiện rõ trên mặt. Khi hiểu được từng bước trong quá trình này, ta sẽ thấy rõ vì sao tuổi dậy thì lại là thời điểm mụn dễ bùng phát nhất, và nên chăm sóc da theo hướng nào cho đúng.

Vì sao tuổi dậy thì mụn mọc nhiều?

Khi bước vào tuổi dậy thì, tuyến yên, tuyến thượng thận và tuyến sinh dục bắt đầu tiết ra nhiều hormone nhóm androgen hơn. Androgen là hormone tạo nên các đặc điểm nam tính như testosterone, nhưng ở cơ thể nữ giới cũng có một lượng nhất định và hoạt động theo cơ chế tương tự. Khi hormone này kích thích tuyến bã nhờn (những tuyến nhỏ nằm trong da chuyên sản xuất bã nhờn), kích thước tuyến bã nhờn tăng lên và lượng bã nhờn tiết ra cũng nhiều hơn. Đó là lý do làn da vốn mịn màng trước tuổi dậy thì bỗng trở nên bóng nhờn và bắt đầu nổi mụn.

Vì sự thay đổi hormone này diễn ra dần dần trong nhiều năm, mụn cũng thường không bùng phát ngay một lúc mà tăng dần quanh thời điểm có kinh nguyệt lần đầu hoặc vỡ giọng. Ngoài ra, độ nhạy cảm của tuyến bã nhờn với hormone khác nhau ở mỗi người, nên dù cùng độ tuổi, có bạn gần như không nổi mụn trong khi bạn khác lại nổi khắp mặt. Sự khác biệt này không nằm ở việc chăm sóc da chăm chỉ hay không, mà chủ yếu do đặc điểm bẩm sinh của tuyến bã nhờn và mức độ nhạy cảm với hormone.

Nội tiết tố ảnh hưởng đến tuyến bã nhờn thế nào?

Tuyến bã nhờn vốn có nhiệm vụ tạo ra lớp dầu bảo vệ da. Lượng bã nhờn vừa phải giúp da không bị khô. Vấn đề là ở tuổi dậy thì, hormone kích thích tuyến bã nhờn hoạt động mạnh hơn mức cần thiết. Khi androgen gắn vào tế bào tuyến bã nhờn, các enzyme tổng hợp lipid bên trong tế bào hoạt động tích cực hơn hẳn, khiến lượng bã nhờn tiết ra tăng lên gấp nhiều lần so với trước tuổi dậy thì.

Lượng bã nhờn tăng lên sẽ theo lỗ chân lông trồi lên bề mặt da, nhưng nếu quá nhiều thì không thoát ra kịp mà ứ đọng lại bên trong lỗ chân lông. Có thể hình dung giống như đường ống thoát nước bị dầu mỡ chảy vào liên tục rồi dần dần tắc nghẽn. Bên cạnh đó, áp lực thi cử hay thiếu ngủ, những điều thường gặp ở tuổi này, cũng làm tăng hormone căng thẳng cortisol, và đây là yếu tố góp phần đẩy mạnh việc tiết bã nhờn thêm một lần nữa. Đó cũng là lý do nhiều bạn cảm thấy mụn nổi rầm rộ hơn hẳn vào mùa thi.

Quá trình lỗ chân lông bít thành nhân mụn

Không phải cứ bã nhờn nhiều là mụn xuất hiện ngay. Bước tiếp theo là các tế bào bên trong lỗ chân lông không bong ra đúng lúc mà tích tụ lại. Bình thường, tế bào thành lỗ chân lông sẽ bong tróc theo chu kỳ nhất định để thay bằng tế bào mới, nhưng ở tuổi dậy thì quá trình bong sừng này dễ trở nên bất thường, khiến tế bào chết dễ tích tụ bên trong lỗ chân lông.

Khi lượng bã nhờn tăng thêm cộng với tế bào chết tích tụ, miệng lỗ chân lông dần dần bị bít lại. Trạng thái bít tắc ở giai đoạn đầu này gọi là nhân mụn (comedone), nếu nhìn thấy màu trắng thì gọi là mụn đầu trắng, còn nếu bị oxy hóa chuyển màu đen thì gọi là mụn đầu đen. Ở giai đoạn này chưa có viêm nên sờ vào chỉ thấy cứng như hạt nhỏ. Nhưng câu chuyện sẽ khác đi khi vi khuẩn bắt đầu sinh sôi trong khoảng không gian bị bít tắc đó.

Vi khuẩn mụn làm viêm nặng thêm thế nào?

Bên trong lỗ chân lông là môi trường nhiều bã nhờn nhưng thiếu oxy, đây chính là điều kiện lý tưởng cho vi khuẩn kỵ khí Cutibacterium acnes (C. acnes, tên cũ là Propionibacterium acnes) phát triển mạnh. Loại vi khuẩn này vốn tồn tại với số lượng nhỏ trên da của mọi người, nhưng khi lấy bã nhờn trong lỗ chân lông bị bít làm thức ăn để sinh sôi nhanh chóng thì sẽ gây ra vấn đề.

Các sản phẩm chuyển hóa và enzyme mà vi khuẩn tạo ra trong quá trình sinh sôi sẽ kích thích thành lỗ chân lông, khiến tế bào miễn dịch của cơ thể tập trung đến đó và gây ra phản ứng viêm. Chính phản ứng viêm này là nguyên nhân khiến mụn sưng đỏ và đau. Nếu viêm chỉ dừng lại ở lớp nông, mụn thường chỉ là nốt đỏ nhỏ rồi lặn đi, nhưng nếu viêm lan xuống lớp sâu hơn thì có thể phát triển thành mụn nang mưng mủ và tăng nguy cơ để lại sẹo. Vì vậy, việc chăm sóc từ sớm được xem là có ích trong việc hạn chế sẹo về sau.

Cách chăm sóc tại nhà

Mụn tuổi dậy thì không thể ngăn chặn hoàn toàn, nhưng có những cách giúp giảm bớt các yếu tố khiến mụn nặng thêm. Những thói quen sau được ghi nhận là có ích.

• Rửa mặt hai lần mỗi ngày bằng sữa rửa mặt dịu nhẹ và nước ấm. Nếu chà xát quá mạnh, hàng rào bảo vệ da có thể bị kích ứng và khiến viêm nặng hơn.
• Dùng sản phẩm chứa benzoyl peroxide, bắt đầu với lượng nhỏ. Thành phần này giúp tăng nồng độ oxy trong lỗ chân lông, tạo môi trường bất lợi cho C. acnes phát triển.
• Dùng retinoid như adapalene vào buổi tối. Thành phần này giúp bình thường hóa tốc độ bong sừng, hỗ trợ tế bào chết bong ra tự nhiên trước khi lỗ chân lông kịp bít tắc.
• Không nặn hay cạy mụn bằng tay. Việc dùng tay tác động lực có thể khiến chất viêm xuyên qua thành lỗ chân lông và lan sâu vào mô bên trong, làm tăng nguy cơ để lại sẹo.
• Bôi kem chống nắng mỗi ngày. Tia UV có xu hướng khiến vết thâm sau viêm trở nên đậm hơn và kéo dài lâu hơn.

Nếu duy trì đều đặn những thói quen này, thường sau khoảng 4 đến 12 tuần sẽ thấy sự thay đổi rõ rệt. Tuy nhiên, nếu chưa thấy hiệu quả ngay mà bỏ giữa chừng, da có thể bị kích ứng trở lại, nên nên kiên trì duy trì ít nhất hai đến ba tháng.

Khi nào không khỏi thì nên đi khám?

Nếu chăm sóc tại nhà mà không cải thiện, hoặc mụn dạng mưng mủ cứ tái đi tái lại, tốt nhất nên đi khám da liễu. Trường hợp mụn lan rộng ra cằm, lưng, ngực, hoặc vết thâm đỏ tồn tại lâu, thì việc điều trị sớm trước khi hình thành sẹo sẽ có lợi hơn.

Tại phòng khám, bác sĩ thường thử điều trị bằng kháng sinh bôi tại chỗ hoặc kháng sinh đường uống để giảm vi khuẩn trước, và trong trường hợp nặng có thể cân nhắc dùng thuốc uống như isotretinoin. Loại thuốc này hoạt động theo cơ chế thu nhỏ kích thước tuyến bã nhờn, từ đó giảm lượng bã nhờn tiết ra một cách căn bản. Tuy nhiên vì cần theo dõi tác dụng phụ, việc quyết định dùng thuốc này nên thông qua tư vấn của bác sĩ chuyên khoa để đảm bảo an toàn.

Với các bạn nữ, nếu mụn cứ tái đi tái lại đặc biệt dọc theo viền hàm và nặng hơn theo chu kỳ kinh nguyệt, bác sĩ có thể kết hợp thêm hướng điều trị liên quan đến cân bằng hormone. Điều này xuất phát từ việc nồng độ androgen thay đổi theo chu kỳ rụng trứng và kinh nguyệt, ảnh hưởng trực tiếp đến mức độ kích thích tuyến bã nhờn. Trong trường hợp này, cách tiếp cận toàn diện theo cả chu kỳ, thay vì chỉ chăm sóc riêng phần da, được xem là mang lại hiệu quả tốt hơn.

Mụn tuổi dậy thì thường tự giảm dần khi hormone ổn định lại vào giai đoạn cuối của tuổi dậy thì, và nếu chăm sóc đều đặn trong khoảng 6 đến 12 tháng, tình trạng da thường cải thiện rõ rệt. Trước thời điểm đó, điều quan trọng là không nôn nóng mà kiên trì chăm sóc để giảm viêm và hạn chế sẹo tối đa.

References

Korean Dermatological Association, American Academy of Dermatology (AAD), and Ministry of Food and Drug Safety (MFDS).