Mụn nội tiết ở người trưởng thành cứ tái đi tái lại quanh viền hàm, khóe miệng, nguyên nhân tuyến bã bị kích thích và cách chăm sóc

Không ít người thấy mụn còn nổi nhiều hơn sau khi đã trưởng thành. Đặc biệt nếu mụn cứ mọc lại ở đúng một vị trí quanh cằm, khóe miệng và viền hàm, rất có thể nguyên nhân không giống với mụn tuổi dậy thì. Thủ phạm chính là hormone. Đây không đơn thuần là vấn đề trên bề mặt da mà là kết quả của tín hiệu hormone bên trong cơ thể liên tục kích thích tuyến bã nhờn, nên nhiều khi chỉ đổi mỹ phẩm thì tình trạng khó cải thiện. Bài viết này sẽ đi từ nguyên nhân để giải thích vì sao mụn cứ quay lại đúng ở cằm và khóe miệng.

Vì sao mụn cứ tái đi tái lại ở cằm và khóe miệng?

Trán và mũi vốn có nhiều tuyến bã nhờn nên dễ nổi mụn từ tuổi dậy thì. Nhưng cằm, khóe miệng và viền hàm lại khác. Tuyến bã ở vùng này tập trung dày đặc thụ thể nội tiết tố nam một cách bất thường.

Có thể hình dung thụ thể như ổ khóa còn hormone là chìa khóa. Càng nhiều ổ khóa thì cùng một lượng hormone lưu thông trong máu, tuyến bã ở vùng đó sẽ phản ứng càng mạnh. Vì vậy chỉ cần hormone trong cơ thể dao động nhẹ, tín hiệu đầu tiên đã xuất hiện ở cằm và khóe miệng, khiến đúng chỗ đó bị mụn tái đi tái lại.

Đây cũng là lý do vì sao các vùng khác nhau trên cùng một khuôn mặt lại phản ứng khác nhau. Trán và mũi vốn nhiều tuyến bã nên dễ nổi mụn từ dậy thì, nhưng lại tương đối ít nhạy với sự thay đổi hormone. Ngược lại, cằm và khóe miệng tuy số lượng tuyến bã ít hơn nhưng mật độ ổ khóa, tức thụ thể, lại cao hơn, nên cứ hormone lên xuống là phản ứng trước tiên. Chính vì thế nhiều người cảm thấy vị trí mụn của mình thay đổi hẳn khi bước qua tuổi trưởng thành.

Cơ chế hormone kích thích tuyến bã

Tuyến bã là một nhà máy nhỏ nằm dưới da, chuyên sản xuất dầu. Công tắc khởi động nhà máy này chính là hormone nam giới, hay còn gọi là androgen. Cơ thể phụ nữ vốn dĩ cũng có androgen, và chỉ cần lượng này tăng nhẹ do rụng trứng hoặc stress, tuyến bã sẽ nhận ra ngay và tăng sản xuất dầu.

Vấn đề là không chỉ lượng dầu tăng lên. Androgen còn khiến các tế bào sừng ở miệng nang lông sinh sản nhanh hơn và dày hơn. Khi lượng dầu tăng cùng lớp sừng dày lên tích tụ ngay tại miệng nang lông, lối thoát bị thu hẹp, tạo điều kiện lý tưởng cho vi khuẩn gây mụn phát triển bên trong.

Vì sao mụn ở đây lại sâu và đau hơn?

Mụn ở cằm cho cảm giác hoàn toàn khác với mụn cám li ti ở trán. Sờ vào thấy cứng, hơi nhói, và dù nhìn bên ngoài nhỏ nhưng thực chất thường nằm khá sâu trong da.

Khi miệng nang lông bị bít, dầu và tế bào sừng bị giữ lại bên trong, vi khuẩn gây mụn sinh sôi và tiết ra chất gây viêm. Vấn đề là vị trí bít tắc này không nằm ở bề mặt da mà gần với lớp trung bì. Viêm không dừng lại ở lớp nông mà lan sâu vào mô, phát triển thành cục sưng đỏ, cứng hoặc nang chứa dịch sờ như một khối u nhỏ. Đây là lý do mụn dạng này tồn tại lâu hơn và dễ để lại sẹo hơn so với mụn cám nông.

Trung bì là lớp nâng đỡ da, được dệt chặt chẽ từ những sợi collagen giống như những cây cột protein. Khi viêm chạm tới lớp cột này, cơ thể phải gấp rút tái tạo mô để lấp vết thương, và nếu quá trình đó không diễn ra suôn sẻ, sẹo sẽ lõm xuống hoặc ngược lại nổi dày lên. Khác với mụn cám chỉ dừng ở bề mặt, mụn ở cằm dễ để lại sẹo hơn chính vì độ sâu mà viêm chạm tới khác nhau.

Vì sao mụn trùng với chu kỳ kinh nguyệt?

Nhiều phụ nữ nhận thấy mụn nổi ở cằm vài ngày trước khi hành kinh. Đây không phải trùng hợp. Sau khi rụng trứng, progesterone, một loại hormone có tính kích thích tuyến bã, bắt đầu tăng lên.

Đồng thời trong giai đoạn này cơ thể có xu hướng giữ nước nên miệng nang lông cũng hơi sưng nhẹ. Miệng nang lông thu hẹp kết hợp với lượng dầu tăng lên tạo ra điều kiện dễ bít tắc hơn bình thường. Thêm vào đó, tỷ lệ estrogen trong giai đoạn này lại giảm tương đối, mà estrogen vốn có tác dụng kìm hãm tiết bã nhờn, nên khi cân bằng đó bị phá vỡ, tuyến bã không còn bị kìm hãm và hoạt động mạnh hơn.

Xu hướng này kéo dài suốt giai đoạn hoàng thể, tức từ sau rụng trứng cho tới trước khi hành kinh. Vì vậy khi kỳ kinh bắt đầu được vài ngày và hormone ổn định trở lại, mụn thường tự lắng xuống. Nếu mụn cứ nổi ở cằm vào đúng thời điểm mỗi tháng, đó không phải vì chăm sóc da chưa đủ mà là dấu hiệu cho thấy làn da đang phản ánh đúng nhịp hormone theo chu kỳ.

Điểm khác với mụn tuổi dậy thì

Mụn tuổi dậy thì thường lan rộng ở trán và mũi, tức vùng chữ T vốn nhiều tuyến bã. Trong khi đó mụn nội tiết ở người trưởng thành có xu hướng tập trung ở phạm vi hẹp hơn như cằm, viền hàm và khóe miệng. Như đã nói ở trên, đó là vì tuyến bã ở những vùng này mang nhiều thụ thể hormone hơn.

Hình dạng mụn cũng khác. Mụn tuổi dậy thì thường là mụn đầu đen hoặc mụn đầu trắng nông, còn mụn nội tiết ở người trưởng thành lại hay xuất hiện dưới dạng cục sưng đỏ cứng hoặc nang chứa dịch. Và một khi đã nổi, mụn thường lưu lại vài tuần rồi lại tái phát ở gần đúng vị trí cũ.

Stress có làm mụn nội tiết nặng thêm không?

Khi bị stress, cơ thể tiết ra cortisol, một loại hormone vốn có nhiệm vụ đưa cơ thể vào trạng thái căng thẳng để đối phó với tình huống nguy cấp. Nhưng hormone này cũng được cho là làm tăng độ nhạy của thụ thể androgen trên tuyến bã.

Nói cách khác, bản thân stress không trực tiếp tạo ra dầu thừa, nhưng lại đóng vai trò trợ lực, khuếch đại tác động mà androgen gây ra lên tuyến bã. Vì vậy nhiều người thấy mụn ở cằm nặng hẳn lên trong giai đoạn căng thẳng kéo dài như mùa thi hay deadline gấp. Thiếu ngủ cũng theo cơ chế tương tự, khiến nhịp cortisol càng thêm bất ổn. Xét cho cùng, không phải chỉ một hormone mà nhiều tín hiệu cộng dồn lại và cùng kích thích đúng một vùng da.

Những điều có thể điều chỉnh trong sinh hoạt hằng ngày

Không thể loại bỏ hoàn toàn hormone, nhưng hoàn toàn có thể điều chỉnh môi trường xung quanh để tuyến bã ít bị kích thích hơn. Mỗi thói quen dưới đây đều giúp làm chậm tốc độ bít tắc hoặc giảm bớt yếu tố khiến viêm lan rộng.

• Tránh làm sạch da quá mạnh tay: chà xát mạnh hoặc rửa mặt bằng nước nóng làm mỏng hàng rào bảo vệ da, khiến da dễ viêm hơn.
• Dùng sản phẩm không gây bít tắc lỗ chân lông (non-comedogenic): tránh các thành phần dễ làm bít lỗ chân lông giúp giảm nguy cơ miệng nang lông vốn đã hẹp bị bít thêm.
• Không sờ tay hoặc nặn mụn: vi khuẩn từ đầu ngón tay dễ lây lan, và áp lực khi nặn có thể khiến viêm lan sâu hơn vào mô.
• Ngủ đủ giấc: thiếu ngủ làm rối loạn nhịp cortisol, khiến tuyến bã phản ứng nhạy hơn với androgen.

Nếu mụn tái phát rõ theo chu kỳ và kéo dài, bác sĩ da liễu có thể chỉ định retinoid dạng bôi như tretinoin hoặc benzoyl peroxide để làm chậm tốc độ bít tắc nang lông, và trong một số trường hợp cần thiết sẽ cân nhắc thêm các phương pháp tác động trực tiếp vào hormone như spironolactone hoặc thuốc tránh thai đường uống. Việc lựa chọn phương pháp nào phù hợp thường dựa trên vị trí, hình dạng và chu kỳ tái phát của mụn, nên nếu nhận thấy hình thái mụn lặp lại rõ ràng, đi khám sớm sẽ dễ tìm được hướng xử lý hơn là tự chăm sóc kéo dài.

References

Korean Dermatological Association, American Academy of Dermatology (AAD), and Ministry of Food and Drug Safety (MFDS).