Vì sao da bỗng dưng đổ dầu nhiều hơn, cơ chế hormone androgen tác động lên tuyến bã nhờn

Có những ngày soi gương mới thấy mũi và trán bóng dầu bất thường. Vẫn rửa mặt như mọi khi, nhưng cứ đến chiều là dầu lại lấp lánh trên da. Sự thay đổi này không hẳn do cách chăm sóc da bỗng dưng kém đi, mà thường là vì bên trong cơ thể, tín hiệu hormone gửi đến tuyến bã nhờn đang mạnh lên. Tuyến bã nhờn là cơ quan rất nhạy cảm, phản ánh gần như trực tiếp tình trạng hormone trong cơ thể, nên vào những giai đoạn hormone biến động như dậy thì, chu kỳ kinh nguyệt hay stress, phản ứng của da thay đổi rõ rệt.

Vì sao tuyến bã nhờn đột nhiên hoạt động mạnh hơn?

Tuyến bã nhờn là những nhà máy dầu nhỏ nằm sát bên nang lông. Nhà máy này sản xuất ra bã nhờn để phủ một lớp mỏng lên bề mặt da, giữ nước không bốc hơi và bảo vệ da khỏi các tác nhân bên ngoài. Đây vốn là một chức năng cần thiết cho da.

Vấn đề nằm ở chỗ tốc độ sản xuất của nhà máy này không phải lúc nào cũng ổn định. Tuyến bã nhờn không tự ý quyết định lượng sản xuất, mà điều chỉnh tốc độ dựa trên tín hiệu hormone lưu thông trong cơ thể. Tín hiệu càng mạnh, nhà máy càng tiết ra nhiều dầu hơn. Vì vậy dù thói quen chăm sóc da vẫn giữ nguyên, chỉ cần tình trạng hormone trong cơ thể thay đổi, lượng bã nhờn hoàn toàn có thể biến động theo.

Androgen kích thích tuyến bã nhờn sản xuất dầu như thế nào?

Tín hiệu tác động mạnh nhất lên tuyến bã nhờn chính là androgen. Androgen thường được biết đến như hormone sinh dục nam, nhưng cơ thể phụ nữ cũng sản xuất một lượng nhỏ hormone này. Ở cả nam và nữ, hễ tín hiệu androgen chạm đến tuyến bã nhờn thì phản ứng sẽ xảy ra.

Tế bào trực tiếp sản xuất bã nhờn được gọi là tế bào bã nhờn, và trên bề mặt loại tế bào này có các thụ thể tiếp nhận androgen. Có thể hình dung như quan hệ giữa chìa khóa và ổ khóa cho dễ hiểu. Khi chìa khóa androgen tra vào ổ khóa này, bên trong tế bào các gene tổng hợp chất béo sẽ được kích hoạt, khiến việc sản xuất bã nhờn tăng lên. Tín hiệu androgen càng mạnh, thụ thể càng nhạy với tín hiệu này thì tuyến bã nhờn càng hoạt động ráo riết.

Vai trò của enzyme 5-alpha reductase trong tuyến bã nhờn

Trong các dạng androgen, dạng tác động mạnh nhất lên tuyến bã nhờn không phải là testosterone nguyên bản. Trong da có một enzyme tên 5-alpha reductase, enzyme này chuyển testosterone thành dihydrotestosterone, gọi tắt là DHT, một dạng mạnh hơn nhiều. Có thể ví như quá trình cô đặc thêm một lần nữa cho dung dịch gốc.

DHT bám vào cùng loại thụ thể chặt hơn hẳn, nên dù cùng một lượng hormone, tín hiệu truyền đi lại mạnh hơn rất nhiều. Vì vậy những người tiết bã nhờn nhiều thường không phải do nồng độ androgen trong máu cao, mà khác biệt chủ yếu nằm ở việc enzyme 5-alpha reductase trong da hoạt động mạnh đến đâu, và thụ thể nhạy cảm đến mức nào. Đây cũng là lý do dù cùng một môi trường hormone, phản ứng của da mỗi người lại khác nhau.

Tuổi dậy thì và chu kỳ kinh nguyệt, những giai đoạn bã nhờn tăng mạnh

Dậy thì là giai đoạn tuyến bã nhờn hoạt động mạnh nhất. Ở giai đoạn này, tuyến thượng thận và tuyến sinh dục tiết androgen tăng vọt, khiến tuyến bã nhờn vốn nhỏ và im lìm trước đó bỗng phát triển rõ rệt cả về kích thước lẫn hoạt động. Mụn tuổi dậy thì phổ biến cũng chính vì gắn liền với sự thay đổi hormone này.

Ở phụ nữ trưởng thành, chu kỳ kinh nguyệt cũng ảnh hưởng đến lượng bã nhờn. Giai đoạn từ sau rụng trứng đến trước khi hành kinh, progesterone tương đối cao hơn, và sự thay đổi cân bằng hormone trong giai đoạn này được cho là làm nổi bật tín hiệu androgen, khiến bã nhờn tăng và mụn quanh vùng cằm dễ xuất hiện hơn. Chu kỳ lặp lại mỗi tháng này là ví dụ rõ ràng cho thấy tuyến bã nhờn không hoạt động với cùng một tốc độ mỗi ngày.

Hormone stress liên quan đến tuyến bã nhờn ra sao?

Stress cũng có con đường tác động trực tiếp đến tuyến bã nhờn. Khi cơ thể chịu stress, não bộ tiết ra chất tín hiệu corticotropin-releasing hormone, gọi tắt là CRH, tín hiệu này đi qua tuyến thượng thận và dẫn đến việc tiết ra cortisol, hormone stress.

Điều thú vị là trên bề mặt tế bào bã nhờn cũng có riêng thụ thể tiếp nhận CRH. Nói cách khác, làn da sở hữu một mạch phản ứng nhỏ, có thể cảm nhận và phản ứng với tín hiệu stress mà không cần đi qua não bộ. Tín hiệu CRH được cho là cũng thúc đẩy quá trình tổng hợp chất béo bên trong tế bào bã nhờn. Đây là lý do vì sao vào mùa thi hay giai đoạn deadline dồn dập, da lại bóng dầu và nổi mụn nhiều hơn hẳn, điều đó không hề ngẫu nhiên.

Đường huyết và insulin có kích thích tuyến bã nhờn không?

Chế độ ăn uống cũng không nằm ngoài hệ thống tín hiệu này. Nếu thường xuyên ăn những thực phẩm khiến đường huyết tăng vọt, insulin sẽ tiết ra nhiều hơn, kéo theo chất gọi là yếu tố tăng trưởng giống insulin cũng tăng theo. Chất này có tên gọi như vậy vì kích thích tế bào phát triển theo cách tương tự insulin.

Những chất này kích hoạt con đường tín hiệu mTORC1 bên trong tế bào bã nhờn. mTORC1 đóng vai trò như công tắc, báo cho tế bào biết hiện đang là giai đoạn dồi dào dinh dưỡng và ra lệnh sản xuất thêm chất béo. Đồng thời, con đường này cũng được cho là làm tăng chính độ nhạy cảm của tuyến bã nhờn với tín hiệu androgen. Vì vậy nếu chế độ ăn khiến đường huyết tăng vọt kéo dài, tuyến bã nhờn có thể phản ứng nhạy hơn ngay cả với cùng một lượng androgen.

Hội chứng buồng trứng đa nang và tình trạng tiết bã nhờn quá mức

Nếu da tiết bã nhờn mạn tính và mụn khó lành, đôi khi nguyên nhân sâu xa là mất cân bằng hormone như hội chứng buồng trứng đa nang. Ở tình trạng này, buồng trứng sản xuất androgen nhiều hơn bình thường trong thời gian dài.

Trong trường hợp này, tuyến bã nhờn liên tục nhận tín hiệu mạnh, nên chỉ rửa mặt hay chăm sóc tại chỗ thường khó kiểm soát được. Nếu đi kèm các triệu chứng khác như rối loạn kinh nguyệt hoặc rậm lông, tốt hơn nên nhìn nhận đây không chỉ là vấn đề của riêng làn da, mà là vấn đề cân bằng hormone của toàn cơ thể.

Hướng chăm sóc cơ bản khi da tiết bã nhờn quá mức

Dù nguyên nhân là hormone, điều đó không có nghĩa việc chăm sóc trở nên vô nghĩa. Không thể tắt hoàn toàn tín hiệu này, nhưng có nhiều cách giúp tín hiệu không bị đẩy lên quá mạnh.

• Rửa mặt 2 lần mỗi ngày, tránh rửa quá nhiều: Càng rửa trôi bã nhờn, da càng dễ hiểu nhầm là đang khô và phản ứng ngược bằng cách tăng sản xuất nhiều hơn.
• Chọn kem chống nắng và dưỡng ẩm dạng kết cấu nhẹ: Kết cấu dầu nặng sẽ phủ thêm một lớp dầu lên trên lượng bã nhờn vốn đã tăng, khiến lỗ chân lông dễ bị bít tắc.
• Kiểm soát chế độ ăn làm đường huyết tăng vọt: Đường huyết tăng vọt thường xuyên sẽ liên tục kích hoạt con đường tín hiệu insulin và yếu tố tăng trưởng giống insulin, khiến tuyến bã nhờn bị kích thích lặp đi lặp lại.
• Quản lý stress mạn tính: Cortisol và CRH có con đường tác động trực tiếp lên tế bào bã nhờn, nên stress kéo dài đồng nghĩa tuyến bã nhờn cũng bận rộn kéo dài.
• Nếu triệu chứng rõ rệt và dai dẳng, nên khám da liễu: Những tình trạng androgen cao mạn tính như hội chứng buồng trứng đa nang thường khó kiểm soát chỉ bằng chăm sóc tại chỗ, cần được đánh giá cả về mặt hormone.

Tuyến bã nhờn không đơn thuần là cơ quan lười biếng hay chăm chỉ, mà giống như một con đường truyền tải trung thực tình trạng hormone bên trong cơ thể. Vì vậy nếu bã nhờn đột nhiên tăng nhiều, trước khi trách cách rửa mặt của mình, cũng nên thử nhìn lại xem gần đây mình có stress nhiều, nhịp sinh hoạt ra sao, hay chu kỳ kinh nguyệt có gì bất thường không.

References

Korean Dermatological Association, American Academy of Dermatology (AAD), and Ministry of Food and Drug Safety (MFDS).