Rạn da sau khi da căng giãn đột ngột: cơ chế vệt đỏ chuyển thành vệt trắng và thời điểm nên điều trị

Nhìn những đường vằn kéo dài trên bụng, đùi hay bắp tay, nhiều người không nhớ nổi chúng xuất hiện từ khi nào. Lý do là vì ban đầu các vệt này thường đỏ hoặc tím, nhưng theo thời gian lại chuyển thành những vệt trắng mờ nhạt lúc nào không hay. Ít ai biết rằng sự thay đổi màu sắc này không đơn thuần là mờ đi, mà là dấu hiệu cho thấy cấu trúc mô bên trong da đang thực sự thay đổi.

Rạn da là vết tích để lại khi da bị kéo giãn quá nhanh, quá nhiều trong một khoảng thời gian ngắn. Đó cũng là lý do tình trạng này hay xuất hiện ở tuổi dậy thì tăng trưởng nhanh, khi mang thai, khi cân nặng thay đổi đột ngột, hoặc trong giai đoạn cơ bắp phát triển nhanh. Bài viết sẽ đi vào cơ chế, vì sao rạn da lại để lại những vệt dài như vậy, vì sao màu sắc thay đổi, và thời điểm nào bắt đầu điều trị sẽ cho hiệu quả tốt nhất.

Vì sao da bị đứt gãy khi giãn ra?

Da gồm hai lớp chính là biểu bì và trung bì, và rạn da hình thành ở lớp trung bì. Trong trung bì có mạng lưới các sợi protein là collagen và elastin đan xen với nhau. Có thể hình dung collagen như những cây cột nâng đỡ làn da, còn elastin là những sợi dây thun kết nối giữa các cột đó.

Khi da giãn ra từ từ, các cột và dây thun này có đủ thời gian để sắp xếp lại và chịu lực. Vấn đề nảy sinh khi tốc độ giãn quá nhanh. Chẳng hạn bụng bầu ở giai đoạn cuối thai kỳ phình to rõ rệt chỉ trong khoảng 8 đến 12 tuần, hay cân nặng và khối cơ tăng vọt trong thời gian ngắn, khiến các cột collagen không kịp sắp xếp lại mà bị kéo căng đến mức đứt gãy.

Vị trí cột bị đứt không được lấp đầy trơn tru bằng mô bình thường. Thay vào đó, một lớp mô mỏng và yếu được tạo ra vội vàng để lấp chỗ trống, khiến vùng này mỏng hơn và có kết cấu khác với vùng da xung quanh. Đó chính là những vệt rạn mà chúng ta nhìn thấy.

Vì sao bụng và đùi lại dễ bị rạn hơn hẳn?

Rạn da không xuất hiện đều khắp cơ thể mà tập trung ở bụng, đùi, mông và ngực, và điều này xuất phát từ hai nguyên nhân.

Nguyên nhân đầu tiên đơn giản là lý do vật lý. Đây chính là những vùng thực sự giãn nhanh và giãn nhiều nhất. Vòng bụng tăng đáng kể trong khoảng 8 đến 12 tuần cuối thai kỳ, còn đùi và mông là nơi mỡ và cơ tích tụ trước tiên trong giai đoạn dậy thì hoặc khi cân nặng thay đổi.

Nguyên nhân thứ hai liên quan đến nội tiết tố. Trong thai kỳ hoặc tuổi dậy thì, lượng cortisol tiết ra tăng lên, và hormone này lại có tính chất ức chế hoạt động của nguyên bào sợi, tế bào chuyên sản xuất collagen. Giống như cơ thể con người co lại khi gặp căng thẳng, quá trình sản sinh collagen cũng chững lại phần nào trước cortisol. Éo le ở chỗ, đúng vào lúc da cần giãn nhanh nhất thì việc bồi đắp collagen lại chậm lại, khiến những vùng này dễ bị đứt gãy hơn những nơi khác.

Vệt đỏ và vệt trắng khác nhau ở điểm nào?

Lý do vết rạn mới hình thành có màu đỏ hoặc tím khá đơn giản. Khi collagen trong trung bì bị đứt, phản ứng viêm xảy ra khiến mạch máu tại vùng đó giãn ra và lưu lượng máu dồn về nhiều hơn. Vì da tại vị trí này mỏng đi nên mạch máu lộ rõ hơn qua da, và giai đoạn rạn da đỏ này được gọi là striae rubra. Rubra trong tiếng Latin có nghĩa là đỏ.

Theo thời gian, vùng da này dần chuyển sang màu trắng. Phản ứng viêm ban đầu lắng xuống, mạch máu thu nhỏ lại, đồng thời mô lấp đầy vết thương trước đó ổn định thành một loại mô sợi có mật độ collagen thấp và ít sắc tố hơn. Giai đoạn này được gọi là striae alba, hay rạn da trắng. Alba trong tiếng Latin có nghĩa là trắng.

Nói cách khác, sự chuyển đổi từ vệt đỏ sang vệt trắng không phải là ảo giác về màu sắc nhạt dần, mà là một biến đổi thực sự khi viêm giảm và mô dần xơ hóa, cứng lại. Quá trình này thường diễn ra chậm rãi trong khoảng 6 đến 12 tháng, có trường hợp kéo dài đến 2 năm.

Vì sao sờ vào lại thấy hơi lõm xuống?

Nhiều người khi lướt tay qua vùng rạn da sẽ cảm nhận được nó hơi trũng hơn so với vùng da xung quanh. Đây cũng không phải ngẫu nhiên, mà là kết quả của sự thay đổi cấu trúc trung bì.

Ở da bình thường, các cột collagen trong trung bì đan xen dày đặc, nâng đỡ vững chắc cho lớp biểu bì phía trên. Nhưng tại vùng rạn da, sau khi các cột này đứt gãy, chỗ trống được lấp đầy vội vàng bằng mô sợi thưa thớt, nên lực nâng đỡ yếu hơn khiến biểu bì hơi lún xuống. Độ dày của da tại đây cũng mỏng hơn bình thường, nên khi chạm vào sẽ cảm nhận được kết cấu khác biệt và cảm giác như bị ấn lõm nhẹ.

Vì vậy, trong điều trị rạn da, việc làm đầy độ dày mô cũng quan trọng không kém việc làm nhạt màu sắc. Bởi lẽ nếu màu đã nhạt đi mà kết cấu lõm vẫn còn, mức độ hài lòng sẽ không cao.

Vì sao điều trị lúc còn đỏ lại cho kết quả tốt hơn?

Việc điều trị rạn da khi còn ở giai đoạn đỏ được cho là mang lại hiệu quả cao hơn, và điều này liên quan đến tình trạng mô tại thời điểm đó. Ở giai đoạn rạn đỏ, phản ứng viêm vẫn đang diễn ra, mạch máu hoạt động tích cực, kéo theo nguyên bào sợi, tế bào tạo collagen mới, cũng có mức độ hoạt động tương đối cao.

Khi thực hiện các phương pháp kích thích da vào giai đoạn này, nguyên bào sợi vốn đã được kích hoạt sẽ dễ phản ứng theo hướng sản sinh collagen mạnh mẽ hơn. Ngược lại, sau khi vết rạn đã cứng hoàn toàn thành vệt trắng, mạch máu giảm và mô đã xơ hóa, nên dù nhận cùng một kích thích, phản ứng của tế bào thường chậm hơn, theo một số báo cáo ghi nhận.

Tất nhiên, điều này không có nghĩa là rạn da trắng hoàn toàn không đáp ứng với điều trị. Chỉ là qua nhiều kinh nghiệm lâm sàng, những trường hợp bắt đầu điều trị từ giai đoạn đỏ thường cho mức cải thiện rõ rệt hơn so với khi bắt đầu sau khi đã chuyển hẳn sang vệt trắng, nên các bác sĩ thường khuyên nên thăm khám và tư vấn càng sớm càng tốt.

Laser cải thiện rạn da theo cơ chế nào?

Laser dùng cho rạn da chia thành hai nhóm chính. Một là laser mạch máu, tác động lên các mạch máu, hai là laser fractional, tác động trực tiếp lên mô da.

Laser mạch máu thường được dùng cho rạn da đỏ, và nguyên lý khá đơn giản. Ánh sáng laser được hấp thu chọn lọc bởi hemoglobin trong mạch máu, nhiệt sinh ra giúp thu nhỏ các mạch máu đang giãn nở. Nhờ đó, mạch máu tại vùng ửng đỏ do máu dồn về sẽ co lại, giúp sắc đỏ nhạt bớt.

Laser fractional lại tập trung cải thiện kết cấu và độ dày của mô hơn là màu sắc. Khi tạo ra những tổn thương vi điểm rất nhỏ và đều đặn trên da, cơ thể sẽ kích hoạt phản ứng phục hồi, sản sinh collagen và elastin mới để lấp đầy các vị trí đó. Bản thân từ fractional có nghĩa là chỉ tác động vi điểm lên từng phần nhỏ, rời rạc, chứ không phải toàn bộ bề mặt da. Qua quá trình phục hồi này, theo một số ghi nhận, vùng mô rạn da vốn mỏng dần dày lên và kết cấu mịn màng hơn.

Với rạn da đỏ, người ta thường kết hợp cả laser mạch máu và laser fractional, còn với rạn da trắng thì laser fractional thường được ưu tiên sử dụng vì tập trung cải thiện độ dày và kết cấu mô.

Khi cân nhắc thời điểm điều trị, cần xem thêm những gì?

Khi cân nhắc điều trị rạn da, việc xem xét không chỉ dừng ở màu sắc mà cần nhìn thêm nhiều yếu tố khác sẽ giúp ích rất nhiều.

• Cần xác định rạn da đã xuất hiện bao lâu. Vì giai đoạn còn đỏ được ghi nhận cho hiệu quả điều trị tốt hơn, nên biết thời điểm khởi phát chính là tiêu chí đầu tiên để lên kế hoạch điều trị.
• Cần quan sát độ dày da tại vùng bị rạn. Những vùng da dày như bụng, đùi và những vùng da mỏng như nách, ngực có tốc độ phản ứng mô khác nhau, nên dù áp dụng cùng phương pháp, thời điểm thấy kết quả cũng có thể khác nhau.
• Nếu đang mang thai hoặc cho con bú, cần điều chỉnh thời điểm điều trị. Lý do chính không hẳn là bằng chứng cho thấy laser gây nguy hiểm trực tiếp cho thai nhi hay trẻ nhỏ, mà là vì da trong giai đoạn này vẫn đang liên tục thay đổi, nên khó đánh giá chính xác hiệu quả điều trị.
• Cũng cần kiểm tra trước xem cơ địa có dễ hình thành sẹo lồi hay không. Với cơ địa này, kích thích từ laser có thể gây ra phản ứng sẹo khác, nên đây là yếu tố bắt buộc phải trao đổi trong buổi tư vấn trước điều trị.

Rạn da có thể phòng ngừa được không?

Rạn da chịu ảnh hưởng lớn từ yếu tố di truyền, tức là cơ địa collagen giãn đàn hồi tốt hay không, nên được cho là khó ngăn chặn hoàn toàn. Tuy nhiên, một số báo cáo cho thấy việc chăm sóc theo hướng kiểm soát tốc độ giãn da vẫn có thể giúp ích.

Ví dụ điển hình là kiểm soát nhịp độ tăng cân trong thai kỳ để không tăng quá nhanh, hoặc khi tập luyện tăng cơ, nên tăng khối lượng dần dần thay vì tăng gấp gáp trong thời gian ngắn. Tốc độ giãn da càng chậm rãi thì các cột collagen càng có thời gian sắp xếp lại, nên theo các báo cáo, thay đổi từ từ có lợi hơn thay đổi đột ngột trong việc giảm nguy cơ rạn da.

Nhiều người cũng thắc mắc liệu kem dưỡng ẩm hay kem trị rạn có giúp phòng ngừa hay không. Bản thân kem không thể khiến các cột collagen trở nên chắc khỏe hơn. Nhưng khi da khô, độ đàn hồi giảm nên dễ xuất hiện những vết rạn vi mô hơn dù chịu cùng một lực tác động, vì vậy việc dưỡng ẩm đầy đủ để giữ bề mặt da mềm mại được cho là có ích. Nói cách khác, kem dưỡng không phải là tấm khiên ngăn rạn da hoàn toàn, mà đóng vai trò hỗ trợ, giúp giảm bớt điều kiện khiến da dễ bị rạn.

References

Korean Dermatological Association, Ministry of Food and Drug Safety (MFDS), American Academy of Dermatology (AAD), and U.S. Food and Drug Administration (FDA).