Trị rạn da: bắt đầu khi còn đỏ thì phản ứng có tốt hơn không?

Nhìn những vệt sọc kéo dài theo thớ da ở bụng, đùi hay cánh tay, nhiều người còn không nhớ nổi chúng xuất hiện từ khi nào. Ban đầu vệt rạn có màu đỏ hoặc tím, nhưng theo thời gian lại chuyển dần sang màu trắng nhạt. Không nhiều người biết rằng sự thay đổi màu sắc này không đơn thuần là mờ đi, mà là dấu hiệu cho thấy cấu trúc mô bên trong da đang thực sự thay đổi.

Rạn da là dấu vết để lại khi da bị kéo giãn quá nhanh và quá nhiều trong một khoảng thời gian ngắn. Đó cũng là lý do vì sao tình trạng này thường xuất hiện ở giai đoạn dậy thì tăng trưởng nhanh, khi mang thai, khi cân nặng thay đổi đột ngột hoặc khi khối cơ tăng nhanh. Bài viết này sẽ đi sâu vào cơ chế, vì sao rạn da lại có hình dạng vệt sọc như vậy, vì sao màu sắc lại thay đổi, và thời điểm nào bắt đầu điều trị sẽ cho đáp ứng tốt nhất.

Rạn da hình thành thế nào?

Da gồm hai lớp chính là biểu bì và trung bì, và rạn da hình thành ở lớp trung bì. Bên trong trung bì, collagen và elastin, hai loại protein dạng sợi, đan xen với nhau thành một mạng lưới. Có thể hình dung collagen như những trụ cột nâng đỡ da, còn elastin là những sợi dây thun kết nối giữa các trụ cột đó.

Khi da giãn ra từ từ, các trụ cột và dây thun này có đủ thời gian để sắp xếp lại và chịu lực tốt. Vấn đề nảy sinh khi tốc độ giãn quá nhanh. Ở giai đoạn cuối thai kỳ, từ tuần 28 đến tuần 40, khi bụng to lên rõ rệt, hoặc khi cân nặng và khối cơ tăng vọt trong thời gian ngắn, các trụ collagen không kịp sắp xếp lại mà bị kéo căng đến mức đứt gãy.

Nơi trụ collagen bị đứt không được lấp đầy trơn tru bằng mô bình thường. Thay vào đó, một lớp mô mỏng và yếu được tạo ra vội vàng để lấp vào khoảng trống này. Vùng da đó mỏng hơn và có kết cấu khác với vùng da xung quanh, tạo thành những vệt sọc mà chúng ta gọi là rạn da.

Vì sao rạn da hay mọc ở bụng và đùi?

Rạn da không xuất hiện đồng đều trên khắp cơ thể mà thường tập trung ở bụng, đùi, mông và ngực, vì hai lý do.

Lý do đầu tiên đơn giản là về mặt vật lý. Đây chính là những vùng da giãn nhanh nhất và nhiều nhất. Vòng bụng tăng đáng kể trong giai đoạn cuối thai kỳ từ tuần 28 đến 40, còn đùi và mông là nơi mỡ và cơ tích tụ đầu tiên trong giai đoạn dậy thì hoặc khi cân nặng thay đổi.

Lý do thứ hai liên quan đến hormone. Trong thai kỳ hoặc giai đoạn dậy thì, lượng cortisol tiết ra tăng lên, mà hormone này lại có tính chất ức chế hoạt động của nguyên bào sợi, tế bào sản sinh collagen. Giống như cơ thể co lại khi bị stress, quá trình sản sinh collagen cũng chững lại phần nào trước cortisol. Đúng vào lúc da cần giãn nhanh nhất thì việc bổ sung collagen lại chậm đi, nên những vùng này dễ bị đứt gãy hơn các vùng khác.

Vì sao rạn đỏ chuyển thành trắng?

Lý do vệt rạn mới xuất hiện có màu đỏ hoặc tím khá đơn giản. Khi collagen trong trung bì bị đứt, phản ứng viêm xảy ra khiến mạch máu tại vùng đó giãn ra và máu dồn về nhiều hơn. Vì da tại vị trí đó đã mỏng đi nên mạch máu lộ rõ qua bề mặt da, và giai đoạn rạn da đỏ này được gọi là striae rubra. Rubra trong tiếng Latin có nghĩa là đỏ.

Theo thời gian, vùng da này dần chuyển sang màu trắng. Phản ứng viêm ban đầu lắng xuống, mạch máu co lại, đồng thời mô lấp đầy vùng tổn thương ổn định thành dạng sợi có mật độ collagen thấp và sắc tố nhạt hơn. Giai đoạn này được gọi là striae alba, tức rạn da trắng. Alba trong tiếng Latin có nghĩa là trắng.

Nói cách khác, sự chuyển đổi từ vệt đỏ sang vệt trắng không phải là ảo giác về màu sắc nhạt dần, mà là một thay đổi thực sự khi viêm giảm và mô dần xơ hóa, trở nên chắc hơn. Quá trình này thường kéo dài từ 6 đến 12 tháng, có khi lên đến 2 năm.

Vì sao vùng rạn da có cảm giác lõm xuống?

Khi lướt tay qua vùng rạn da, đôi khi bạn sẽ cảm nhận được vùng đó hơi lõm xuống so với da xung quanh. Đây cũng không phải ngẫu nhiên, mà là kết quả của sự thay đổi cấu trúc trung bì.

Ở da bình thường, các trụ collagen trong trung bì đan xen chặt chẽ, nâng đỡ vững chắc cho lớp biểu bì phía trên. Nhưng ở vùng rạn da, sau khi các trụ này bị đứt, chỗ đó được lấp đầy vội vàng bằng mô sợi thưa hơn, nên lực nâng đỡ yếu đi khiến biểu bì hơi chùng xuống. Bản thân độ dày của vùng da này cũng mỏng hơn da bình thường, nên khi sờ vào sẽ cảm nhận được kết cấu khác và cảm giác hơi lõm.

Chính vì vậy, trong điều trị rạn da, việc cải thiện độ dày mô cũng được xem trọng không kém việc làm nhạt màu sắc. Nếu màu đã nhạt đi nhưng kết cấu lõm vẫn còn, mức độ hài lòng sẽ không cao.

Điều trị khi còn đỏ có phản ứng tốt hơn không?

Rạn da được cho là đáp ứng điều trị tốt hơn ở giai đoạn còn đỏ, và điều này liên quan đến tình trạng mô tại thời điểm đó. Vệt rạn còn đỏ đang trong quá trình viêm, mạch máu vẫn hoạt động tích cực, nên nguyên bào sợi, tế bào tạo ra collagen mới, cũng tương đối hoạt động mạnh hơn.

Nếu tiến hành điều trị kích thích da trong giai đoạn này, các nguyên bào sợi vốn đã được kích hoạt sẽ có xu hướng phản ứng bằng cách tạo ra collagen tích cực hơn. Ngược lại, sau khi vệt rạn đã chuyển hoàn toàn sang màu trắng, mạch máu giảm và mô đã xơ hóa, nên dù được kích thích tương tự, phản ứng tế bào thường chậm hơn theo một số báo cáo.

Tất nhiên, không có nghĩa là rạn da trắng hoàn toàn không đáp ứng điều trị. Nhưng theo nhiều kinh nghiệm lâm sàng, những trường hợp bắt đầu điều trị khi còn đỏ thường cho mức cải thiện rõ rệt hơn so với khi đã chuyển hẳn sang trắng, nên việc thăm khám và tư vấn sớm luôn được khuyến khích.

Laser trị rạn da cải thiện điều gì?

Laser dùng cho rạn da chia thành hai nhóm chính, laser mạch máu tác động lên mạch máu, và laser fractional tác động trực tiếp lên mô da.

Laser mạch máu thường được dùng cho rạn da đỏ, với nguyên lý khá đơn giản. Ánh sáng laser được hấp thụ chọn lọc bởi hemoglobin trong mạch máu, và nhiệt lượng đó giúp thu nhỏ các mạch máu đang giãn. Khi mạch máu tại vùng bị đỏ do máu dồn về co lại, sắc đỏ cũng nhạt dần.

Laser fractional tập trung cải thiện kết cấu và độ dày hơn là màu sắc. Khi tạo ra những tổn thương vi điểm rất nhỏ và đều đặn trên da, da sẽ khởi động phản ứng phục hồi bằng cách sản sinh collagen và elastin mới để lấp đầy những điểm đó. Từ fractional có nghĩa là tác động vi điểm chỉ lên từng phần nhỏ, rải rác trên da, chứ không phải toàn bộ bề mặt. Qua quá trình phục hồi này, nhiều báo cáo cho thấy vùng mô rạn da từng mỏng đi sẽ dần dày lên và kết cấu trở nên mịn màng hơn.

Rạn da đỏ thường được kết hợp cả laser mạch máu và laser fractional, còn rạn da trắng thường tập trung dùng laser fractional để cải thiện độ dày và kết cấu mô.

Điều cần xác nhận khi chọn thời điểm điều trị

Khi cân nhắc điều trị rạn da, nên xem xét nhiều yếu tố chứ không chỉ dựa vào màu sắc.

• Cần xác định rạn da đã xuất hiện bao lâu. Vì rạn da đỏ được ghi nhận đáp ứng điều trị tốt hơn, việc biết thời điểm khởi phát là tiêu chí đầu tiên để lên kế hoạch điều trị.
• Cũng cần xem độ dày da tại vùng bị rạn. Những vùng da dày như bụng, đùi và vùng da mỏng như nách, ngực có tốc độ đáp ứng mô khác nhau, nên cùng một liệu trình có thể cho kết quả xuất hiện ở thời điểm khác nhau.
• Nếu đang mang thai hoặc cho con bú, cần điều chỉnh thời điểm điều trị. Lý do chính không hẳn vì có bằng chứng laser gây nguy hiểm trực tiếp cho thai nhi hoặc trẻ sơ sinh, mà vì da trong giai đoạn này vẫn đang tiếp tục thay đổi nên khó đánh giá chính xác hiệu quả điều trị.
• Cũng cần kiểm tra trước xem cơ địa có dễ hình thành sẹo lồi hay không. Với cơ địa này, kích thích từ laser có thể gây ra phản ứng sẹo khác, nên đây là điều bắt buộc phải trao đổi trong buổi tư vấn trước điều trị.

Có phòng ngừa được rạn da không?

Rạn da chịu ảnh hưởng lớn từ yếu tố di truyền, tức cơ địa collagen có đàn hồi tốt khi giãn hay không, nên được biết là khó ngăn chặn hoàn toàn. Tuy nhiên, có báo cáo cho thấy việc kiểm soát tốc độ giãn da cũng mang lại lợi ích.

Ví dụ điển hình là điều chỉnh nhịp độ để cân nặng không tăng quá nhanh trong thai kỳ, hoặc khi muốn tăng khối cơ thì tăng dần từng bước thay vì tăng cân gấp gáp trong thời gian ngắn. Tốc độ giãn da càng chậm thì các trụ collagen càng có thêm thời gian để sắp xếp lại, nên thay đổi từ từ được cho là có lợi hơn thay đổi đột ngột trong việc giảm nguy cơ rạn da.

Nhiều người cũng thắc mắc liệu kem dưỡng ẩm hay kem chống rạn có giúp phòng ngừa hay không. Bản thân các loại kem này không giúp trụ collagen chắc khỏe hơn. Nhưng khi da khô, độ đàn hồi giảm nên dễ xuất hiện những vết nứt nhỏ hơn dù chịu cùng một lực kéo, vì vậy việc dưỡng ẩm đầy đủ để giữ bề mặt da mềm mại được cho là có ích. Nói cách khác, kem không phải là lá chắn ngăn rạn da hoàn toàn, mà đóng vai trò hỗ trợ, giúp giảm bớt điều kiện khiến da dễ bị nứt.

References

Korean Dermatological Association, Ministry of Food and Drug Safety (MFDS), American Academy of Dermatology (AAD), and U.S. Food and Drug Administration (FDA).