Retinol giai đoạn thích nghi: vì sao mới bôi da lại bùng lên?

Chắc hẳn bạn đã từng thấy tên retinol trên bảng thành phần mỹ phẩm. Chất này có mặt trong cả kem trị nếp nhăn lẫn kem trị mụn. Nghe có vẻ lạ khi một thành phần duy nhất lại giải quyết được hai vấn đề da hoàn toàn khác nhau.

Nhưng khi thực sự bôi thử, trong khoảng 3 đến 7 ngày đầu, da lại thường đỏ ửng và bong tróc từng mảng trắng. Bôi để da đẹp hơn mà sao lại nổi mẩn trước, và thực chất bên trong da đang diễn ra điều gì, bài viết sẽ đi lần lượt từng phần.

Retinol làm gì trên da?

Retinoid là tên gọi chung cho các dẫn xuất vitamin A, và retinol chỉ là một trong số đó. Retinol, retinal (retinaldehyde) và tretinoin (retinoic acid) đều thuộc nhóm này. Cả ba khi thấm vào da đều phải chuyển hóa thành dạng cuối cùng là retinoic acid thì mới thực sự phát huy tác dụng.

Retinol phải trải qua hai bước chuyển hóa trong tế bào mới thành retinoic acid, retinal chỉ cần một bước, còn tretinoin thì đã ở dạng hoàn thiện sẵn. Số bước càng ít, tác dụng càng nhanh và mạnh, nhưng đi kèm với đó là mức kích ứng cũng cao hơn. Đây chính là lý do tretinoin phải kê đơn tại phòng khám, trong khi retinol được dùng phổ biến trong mỹ phẩm vì tính chất dịu nhẹ hơn. Chẳng hạn nếu bôi tretinoin mỗi ngày ngay từ đầu, da sẽ kích ứng rõ rệt hơn nhiều so với dùng retinol, và nguyên nhân chính nằm ở sự khác biệt về số bước chuyển hóa này.

Nguyên lý tăng tốc thay mới tế bào

Retinoic acid đi vào tế bào da và gắn vào một loại protein trong nhân tế bào gọi là thụ thể retinoic acid (RAR). Thụ thể này hoạt động giống như một công tắc, khi retinoic acid gắn vào, các gen liên quan đến quá trình phân chia tế bào sẽ được kích hoạt.

Kết quả là ở lớp đáy, lớp sâu nhất của da, tế bào mới được sinh ra nhanh hơn, còn tế bào sừng già cỗi trên bề mặt cũng bong đi nhanh hơn. Có thể hình dung giống như tăng tốc độ một băng chuyền, băng chuyền chạy nhanh thì bộ phận cũ bị loại bỏ nhanh và bộ phận mới điền vào chỗ trống cũng nhanh không kém. Bình thường chu kỳ thay mới tế bào sừng mất gần một tháng, nhưng khi bôi retinoid, tốc độ này tăng lên rõ rệt.

Nhờ quá trình này, những tế bào cũ tích tụ sắc tố và mảng sừng bít tắc lỗ chân lông được thay thế nhanh hơn bình thường. Đây cũng chính là lý do retinoid được dùng để trị mụn. Mụn hình thành khi cửa lỗ chân lông bị thu hẹp bởi lớp sừng, khiến bã nhờn bị giữ lại bên trong, và khi tốc độ thay mới tế bào sừng tăng lên, tốc độ lỗ chân lông bị bít tắc cũng giảm xuống.

Collagen tăng lên như thế nào?

Tác dụng cải thiện nếp nhăn lại đến từ một con đường khác, không liên quan đến việc thay mới tế bào. Ở lớp trung bì, lớp sâu bên trong da, retinoic acid thực hiện đồng thời hai việc.

Thứ nhất, retinoic acid ức chế sự hình thành MMP, một loại enzyme có nhiệm vụ cắt phá collagen, có thể hình dung như một chiếc kéo chuyên cắt collagen. Khi da tiếp xúc nhiều với tia UV hoặc theo tuổi tác, chiếc kéo này hoạt động mạnh hơn và cắt nhỏ collagen liên tục. Retinoic acid làm giảm chính việc sản sinh ra chiếc kéo đó, nhờ vậy collagen ít bị phá hủy hơn. Chẳng hạn, da càng tiếp xúc lâu với tia UV thì hoạt động của chiếc kéo này càng tăng, khiến collagen liên tục bị cắt phá, nhưng nếu bôi retinoid đều đặn, hoạt động của kéo giảm xuống và tốc độ tích lũy collagen dần vượt qua tốc độ bị phá hủy.

Thứ hai, retinoic acid trực tiếp kích thích nguyên bào sợi, tế bào sản sinh collagen trong lớp trung bì, để tạo ra nhiều collagen mới hơn, loại sợi protein đóng vai trò như những cây cột nâng đỡ cấu trúc da. Vừa giảm số lượng kéo cắt vừa xây thêm cột chống đỡ, nên trong khoảng 12 đến 24 tuần sử dụng, những thay đổi này tích lũy dần theo hướng lớp trung bì dày lên và các nếp nhăn nhỏ được làm mờ.

Vì sao ban đầu da bị đỏ?

Đây chính là lý do khiến nhiều người bỏ cuộc khi mới dùng retinoid. Nguyên nhân liên quan trực tiếp đến tốc độ thay mới tế bào đã nói ở trên.

Khi chu kỳ thay mới tế bào sừng đột ngột tăng tốc, tốc độ bong lớp sừng, lớp bảo vệ ngăn kích ứng từ bên ngoài và ngăn nước bốc hơi, sẽ nhanh hơn tốc độ lớp mới được lấp đầy. Lớp bảo vệ tạm thời mỏng đi khiến nước dễ thoát ra ngoài hơn, và các chất kích ứng cũng dễ xâm nhập vào hơn. Vì vậy trong giai đoạn này, da thường đỏ ửng, châm chích và bong tróc thành mảng trắng, người ta hay gọi đây là giai đoạn thích nghi với retinoid. Có thể hình dung giống như đang cải tạo nhà, bóc hết lớp giấy dán tường cũ để dán lớp mới. Ngay sau khi bóc, trong khoảng thời gian ngắn chưa kịp dán giấy mới, bức tường trơ ra không có gì che chắn, và da cũng ở trong tình trạng tương tự, không có lớp bảo vệ trong giai đoạn này.

Ở vùng da mụn còn xuất hiện thêm một hiện tượng khác. Những nhân mụn li ti (vi nhân mụn) vốn đã hình thành sẵn bên trong da nhưng chưa nhìn thấy được, khi tốc độ thay mới tế bào tăng lên sẽ bị đẩy lên bề mặt cùng một lúc. Về bản chất, đây chỉ là những nốt mụn vốn dĩ sẽ xuất hiện, chỉ là thời điểm bị đẩy sớm lên và dồn ra cùng lúc, nên theo nhiều ghi nhận, đây thường là một giai đoạn tạm thời chứ không phải dấu hiệu da đang xấu đi.

Giai đoạn thích nghi kéo dài bao lâu?

Để lớp sừng được lấp đầy trở lại theo kịp tốc độ thay mới mới, da thường cần khoảng 2 đến 4 tuần. Qua giai đoạn này, bề mặt da đã thích nghi với tốc độ mới, các triệu chứng kích ứng dịu dần, trong khi hiệu quả thay mới tế bào và sản sinh collagen vẫn tiếp tục duy trì. Vì việc hình thành và ổn định một lớp sừng mới vốn cần đúng khoảng thời gian đó, nên dù có nóng vội đến đâu cũng không thể rút ngắn giai đoạn này.

Vấn đề là rất nhiều người bỏ cuộc ngay trong giai đoạn thích nghi này. Vì thế, thay vì bắt đầu mạnh tay ngay từ đầu, cần một cách tiếp cận từ từ, vừa giảm kích ứng vừa kiên trì duy trì.

Thứ tự sử dụng giúp giảm kích ứng

Những cách dưới đây đều xoay quanh một nguyên tắc duy nhất, đó là giữ cho tốc độ bong lớp sừng và tốc độ lấp đầy trở lại càng gần nhau càng tốt.

• Nên bắt đầu từ nồng độ thấp. Nếu dùng nồng độ cao ngay từ đầu, tốc độ bong lớp sừng sẽ vượt xa tốc độ tái tạo, khiến quá trình thích nghi dễ thất bại.
• Thay vì bôi mỗi ngày, nên bôi cách nhau 2 đến 3 ngày để cho da thời gian thích nghi. Tốc độ thay mới tế bào cần tăng dần từ từ chứ không biến động đột ngột, thì lớp sừng mới kịp theo kịp.
• Bôi kem dưỡng ẩm trước rồi mới bôi retinoid lên trên (phương pháp buffering) sẽ làm chậm tốc độ hấp thu. Lớp kem dưỡng ẩm đóng vai trò lớp đệm, ngăn retinoic acid thấm sâu vào da cùng lúc, nhờ vậy kích ứng giảm đi đáng kể.
• Chỉ nên bôi vào buổi tối và luôn dùng kem chống nắng vào ban ngày. Lớp sừng đã mỏng đi do retinoid trở nên nhạy cảm hơn với tia UV, nên nếu tiếp xúc nắng vào ban ngày rất dễ dẫn đến kích ứng và tăng sắc tố.

Áp dụng đồng thời bốn nguyên tắc này được cho là giúp giảm tối đa kích ứng mà vẫn giữ được hiệu quả thay mới tế bào và sản sinh collagen vốn có. Trong 2 tuần đầu, nếu da có hơi đỏ hoặc bong nhẹ thì cứ xem đó là một phần tự nhiên của quá trình, và việc không cố gắng bôi mỗi ngày một cách gượng ép lại chính là con đường nhanh hơn để đạt được nồng độ và tần suất mục tiêu về lâu dài.

Khi tăng nồng độ cũng không nên nhảy vọt một lần, mà nên chờ da thích nghi hoàn toàn với nồng độ hiện tại rồi mới tăng dần từng bậc, đó là cách an toàn nhất. Bởi vì chỉ khi tốc độ thay mới tế bào không thay đổi đột ngột thì lớp sừng mới có thể tái tạo kịp theo.

Thành phần dùng chung được và nên tránh

AHA hoặc BHA (thành phần gốc axit giúp làm tan lớp sừng) và benzoyl peroxide vốn tự thân đã có tính kích ứng, nếu bôi cùng lúc với retinoid sẽ khiến lớp sừng bị làm mỏng gấp đôi và kích ứng tăng lên đáng kể. Trong giai đoạn thích nghi, nên tách thời điểm sử dụng những thành phần này ra, hoặc giảm bớt tần suất dùng để an toàn hơn. Chẳng hạn nếu buổi tối bôi retinoid mà buổi sáng lại dùng thêm toner tẩy tế bào chết nồng độ cao, thì trong một ngày lớp sừng bị làm mỏng đến hai lần, khiến kích ứng dễ chồng chất lên nhau.

Ngược lại, các thành phần củng cố hàng rào bảo vệ da như niacinamide, khi kết hợp cùng retinoid, được ghi nhận là giúp giảm kích ứng. Khi hàng rào bảo vệ chắc chắn hơn, ngay cả trong giai đoạn lớp sừng mỏng đi, tình trạng mất nước và kích ứng từ bên ngoài cũng được hạn chế. Sau khi qua giai đoạn thích nghi và da đã ổn định, phạm vi kết hợp với các hoạt chất khác cũng sẽ tự nhiên rộng mở hơn.

Vào mùa hè khi tia UV mạnh hơn, kích ứng do retinoid cũng có thể nặng hơn bình thường, nên việc tạm điều chỉnh giảm nồng độ hoặc tần suất theo mùa cũng là cách hữu ích. Trong thời gian mang thai hoặc cho con bú, nên tránh sử dụng các retinoid kê đơn như tretinoin và tham khảo ý kiến bác sĩ để đảm bảo an toàn.

References

Korean Dermatological Association, Ministry of Food and Drug Safety (MFDS), American Academy of Dermatology (AAD), and U.S. Food and Drug Administration (FDA).