Tàn nhang, nám, đồi mồi và dày sừng tiết bã: nguyên nhân khác nhau và cách phân biệt dễ nhầm

Soi gương thấy vài đốm nâu trên mặt, nhiều người thường gộp chung lại và gọi đơn giản là đốm sạm da. Nhưng thực ra, dưới cái tên chung đó là bốn thay đổi khác nhau trên da. Tàn nhang, nám, đồi mồi và dày sừng tiết bã có nguyên nhân hình thành khác nhau và cũng thường xuất hiện ở những độ tuổi khác nhau. Nếu chỉ nhìn màu sắc rồi xem chúng là một, hướng chăm sóc có thể đi sai. Dưới đây là lý do từng loại hình thành và cách phân biệt chúng.

Bốn loại đốm sạm, chỉ nhìn bằng mắt thường có phân biệt được không?

Chỉ soi gương thôi thì khó phân biệt chính xác cả bốn loại. Vì màu sắc của chúng đều thuộc gam nâu khá giống nhau, kích thước cũng nhỏ nên thoạt nhìn dễ tưởng là cùng một loại đốm sạm.

Nhưng nhìn kỹ hơn sẽ thấy kết cấu bề mặt, đường viền và vị trí xuất hiện có phần khác nhau. Tàn nhang thường nhỏ li ti và rải rác, nám lan rộng thành mảng, đồi mồi có hình tròn như đồng xu khá rõ nét, còn dày sừng tiết bã thường hơi nhô lên trên bề mặt da.

Vì vậy, tại phòng khám da liễu, ngoài quan sát bằng mắt, bác sĩ còn dùng máy soi da (dermoscopy, thiết bị phóng đại bề mặt da) để xem sắc tố nằm ở tầng nào của da và bề mặt phẳng hay nhô lên. Chẩn đoán chính xác cần những quan sát chuyên sâu như vậy, nhưng chỉ cần nắm vài đặc điểm cơ bản, bạn cũng có thể tự phán đoán ở một mức độ nhất định.

Tàn nhang hình thành do phản ứng với tia cực tím: nguyên nhân và đặc điểm

Tàn nhang xuất hiện không phải vì số lượng tế bào hắc tố (melanocyte, tế bào tạo sắc tố cho da) tăng lên bất thường, mà vì từng tế bào phản ứng quá nhạy với tia cực tím. Khi tiếp xúc ánh nắng, những tế bào này sản sinh sắc tố nhiều hơn bình thường và hình thành các đốm nâu nhỏ.

Yếu tố di truyền ảnh hưởng khá lớn, nên nếu cha mẹ hoặc anh chị em có tàn nhang thì khả năng bạn cũng dễ bị. Tàn nhang đặc biệt phổ biến ở người có làn da sáng, hơi ửng đỏ, bởi loại da này vốn có lớp melanin bảo vệ mỏng hơn nên phản ứng với tia cực tím dễ dàng hơn.

Tàn nhang thường bắt đầu xuất hiện từ nhỏ, rải rác thành những đốm nhỏ li ti ở vùng thường xuyên tiếp xúc ánh nắng như mũi và má. Chúng cũng chịu ảnh hưởng rõ theo mùa, đậm hơn vào mùa hè và nhạt dần vào mùa đông, do lượng melanin sinh ra tăng giảm theo mức độ tiếp xúc tia cực tím.

Nám chịu ảnh hưởng của hormone: nguyên nhân và đặc điểm

Khác với tàn nhang, nám không chỉ do tia cực tím mà còn chịu tác động lớn từ sự thay đổi hormone nữ. Vì vậy nám thường xuất hiện hoặc đậm lên vào những giai đoạn hormone biến động như mang thai, dùng thuốc tránh thai hoặc thời kỳ tiền mãn kinh và mãn kinh.

Estrogen và progesterone được cho là kích thích tế bào hắc tố sản sinh sắc tố quá mức. Khi cộng thêm tác động của tia cực tím, quá trình sản sinh sắc tố càng tăng và màu sắc càng đậm hơn.

Nám thường xuất hiện đối xứng ở hai bên má, trán, sống mũi và vùng môi trên. Đường viền của nám thường mờ, lan rộng thành mảng thay vì tụ thành đốm nhỏ như tàn nhang. Và một khi đã hình thành, nám thường kéo dài dai dẳng, lúc đậm lúc nhạt tùy theo tia cực tím, nhiệt độ và cả stress.

Đồi mồi và nám khác nhau ở điểm nào?

Đồi mồi (lentigo mặt trời, đốm nâu do tia cực tím gây ra) rất dễ nhầm với nám nhưng cơ chế hình thành lại khác. Nếu nám hình thành do sự kết hợp giữa hormone và tia cực tím, thì đồi mồi chủ yếu là hậu quả tích lũy của việc tiếp xúc tia cực tím trong thời gian dài.

Sau nhiều năm chịu kích thích từ tia cực tím, tế bào hắc tố tập trung sản sinh sắc tố ngay tại một vị trí cố định, tạo thành đồi mồi. Vì vậy, thay vì lan rộng như nám, đồi mồi thường có hình tròn như đồng xu hoặc đốm với đường viền khá rõ, khu trú tại một chỗ.

Thời điểm xuất hiện cũng khác nhau. Đồi mồi thường bắt đầu xuất hiện từ độ tuổi 30, đặc biệt là sau tuổi 40, ở mu bàn tay, má, trán, những vùng tiếp xúc ánh nắng lâu năm, và số lượng tăng dần theo tuổi tác. Khác với nám, đồi mồi không nhạt đi theo mùa hay hormone, một khi đã hình thành thì màu sắc thường giữ nguyên, ít thay đổi.

Dày sừng tiết bã tăng dần theo tuổi: nguyên nhân và hình dạng

Dày sừng tiết bã (seborrheic keratosis, khối u lành tính hình thành do tế bào bề mặt da tăng sinh quá mức) là loại đốm sạm khác biệt hoàn toàn so với ba loại trên. Nguyên nhân không phải do tăng sản sinh sắc tố, mà do chính tế bào sừng ở bề mặt da tăng sinh bất thường.

Khi tế bào tăng sinh, sừng và sắc tố tích tụ cùng nhau trên bề mặt, khiến tổn thương không phẳng như đốm thông thường mà hơi nhô lên. Đây cũng là lý do khi sờ vào thường thấy sần sùi hoặc thô ráp giống mụn cóc.

Yếu tố lão hóa và di truyền đóng vai trò lớn, và tia cực tím cũng được cho là có liên quan phần nào. Dày sừng tiết bã thường bắt đầu xuất hiện từ sau tuổi 40, số lượng và kích thước tăng dần theo tuổi. Điểm khác biệt so với ba loại còn lại là nó không chỉ xuất hiện ở mặt mà còn dễ mọc ở thân mình, cổ, những vùng thường được quần áo che phủ.

Tiêu chí phân biệt qua màu sắc và hình dạng

Khi muốn tự phân biệt bốn loại đốm sạm, có thể tham khảo một số tiêu chí sau.

• Kết cấu bề mặt: tàn nhang, nám và đồi mồi thường phẳng, vì sắc tố tích tụ bên trong da chứ không nhô ra ngoài. Ngược lại, dày sừng tiết bã hơi gồ lên và sờ vào cảm giác dày.
• Đường viền: tàn nhang và đồi mồi có đường viền tương đối rõ do sắc tố tập trung khu trú. Nám thường có đường viền mờ, lan tỏa hơn vì sắc tố hình thành trên diện rộng.
• Tính đối xứng: nám thường xuất hiện đối xứng ở hai bên má hoặc trán vì hormone tác động đều lên toàn khuôn mặt. Trong khi đó, tàn nhang và đồi mồi thường xuất hiện nhiều hơn ở bên tiếp xúc nhiều ánh nắng nên hay không đối xứng.
• Thay đổi theo mùa: tàn nhang đậm lên vào mùa hè và nhạt đi vào mùa đông. Nám cũng có xu hướng đậm hơn vào mùa nắng gắt. Còn đồi mồi và dày sừng tiết bã, một khi đã hình thành thì thường giữ nguyên trạng thái, không thay đổi nhiều theo mùa.

Kết hợp những tiêu chí này, bạn có thể tự phán đoán ở một mức độ nhất định, nhưng để chẩn đoán chính xác vẫn nên đến khám tại phòng khám da liễu.

Điều gì thay đổi trong cách chăm sóc và phòng ngừa?

Vì nguyên nhân của bốn loại đốm sạm khác nhau nên hướng chăm sóc cũng khác nhau đôi chút.

Với tàn nhang và đồi mồi, tia cực tím là nguyên nhân cốt lõi nên chống nắng là bước chăm sóc cơ bản nhất. Chỉ cần thoa kem chống nắng đều đặn mỗi ngày cũng đã giúp giảm phần nào nguy cơ xuất hiện đốm mới.

Với nám, ngoài chống nắng, cần lưu ý rằng những giai đoạn hormone thay đổi như mang thai hay dùng thuốc tránh thai có thể khiến da phản ứng nhạy cảm hơn. Ma sát và kích ứng cũng có thể làm nám đậm thêm, nên tránh thói quen chà xát da quá mạnh.

Với dày sừng tiết bã, vấn đề không nằm ở sắc tố mà ở sự tăng sinh của tế bào bề mặt da, nên hướng tiếp cận thường cần tác động trực tiếp vào bề mặt thay vì chỉ chăm sóc làm sáng da. Chống nắng có thể giúp làm chậm sự xuất hiện của tổn thương mới, nhưng không thể làm mờ những tổn thương đã hình thành.

Dù là loại đốm sạm nào, nếu kích thước đột ngột tăng nhanh, màu sắc không đều hoặc loang lổ, hay đường viền trở nên lởm chởm, đó có thể không đơn thuần là đốm sạm thông thường và nên đi khám da liễu để kiểm tra. Tự phân biệt tại nhà là điều tốt, nhưng để xác định đúng tên gọi và chọn đúng hướng chăm sóc, tất cả nên bắt đầu từ việc thăm khám và đánh giá của bác sĩ chuyên khoa.

References

Korean Dermatological Association, American Academy of Dermatology (AAD), and Ministry of Food and Drug Safety (MFDS).