Tàn nhang và nám trông giống nhau nhưng vì sao cách điều trị lại hoàn toàn trái ngược?

Soi gương, nhiều người thấy những đốm nâu nhỏ quanh gò má hay sống mũi và không biết đó là tàn nhang hay nám. Cả hai đều có màu nâu và đều hay xuất hiện ở vùng giữa mặt. Hơn nữa, không ít người có cả hai loại cùng lúc trên một gương mặt, nên chỉ nhìn bằng mắt thường để phân biệt cũng không hề dễ dàng.

Thế nhưng cách da liễu xử lý hai loại đốm này lại hoàn toàn khác nhau. Có đốm được chiếu laser mạnh ngay từ đầu, có đốm lại phải chia nhỏ liều, làm nhiều lần với cường độ nhẹ hơn hẳn. Thậm chí nếu dùng nhầm loại laser mạnh lên đốm không phù hợp, sắc tố có thể còn đậm hơn trước. Hiểu vì sao cách tiếp cận lại trái ngược nhau như vậy sẽ giúp bạn đoán được đốm trên mặt mình thuộc loại nào.

Vì sao tàn nhang chỉ nằm rải rác ở lớp da nông?

Tàn nhang chỉ khu trú ở lớp thượng bì, lớp ngoài cùng của da, cụ thể là ở lớp đáy nằm dưới cùng của thượng bì. Có thể hình dung thượng bì là lớp mỏng ngoài cùng mà mắt thường nhìn thấy trực tiếp. Tại lớp đáy này có các tế bào hắc tố, giống như những nhà máy nhỏ chuyên sản xuất sắc tố.

Tàn nhang thường xuất hiện ở những người mà tế bào hắc tố di truyền nhạy cảm với tia cực tím. Khi da tiếp xúc với ánh nắng, tế bào hắc tố ở đúng vị trí đó tiết ra sắc tố đậm hơn hẳn, tạo thành những đốm nâu nhỏ li ti nằm gọn trong lớp thượng bì nông. Độ sâu nông và vị trí chỉ giới hạn ở một lớp thượng bì chính là đặc điểm lớn nhất của tàn nhang.

Vì sao nám lại đặc biệt nhạy cảm với kích ứng?

Khác với tàn nhang, nám nằm ở độ sâu mơ hồ hơn và thường biểu hiện dưới dạng những mảng loang rộng. Người ta cho rằng sắc tố của nám không chỉ ở thượng bì mà còn lan xuống cả phần nông của lớp bì bên dưới. Lớp bì nằm ngay dưới thượng bì, là nơi có mạch máu và dây thần kinh đi qua.

Lý do nám nhạy cảm với kích ứng là vì bản thân các tế bào hắc tố tạo sắc tố ở đây vốn đã ở trạng thái rất dễ bị kích thích. Không chỉ tia cực tím, mà cả nhiệt, ma sát, thậm chí chỉ một phản ứng viêm nhỏ cũng có thể khiến tế bào hắc tố phản ứng thái quá và sản sinh thêm sắc tố, theo nhiều báo cáo. Vì vậy, nếu tác động mạnh lên vùng da bị nám, chính sự kích ứng đó có thể trở thành cò súng khiến sắc tố đậm thêm.

Vì sao hormone và tia cực tím lại ảnh hưởng lớn đến nám như vậy?

Nám thường xuất hiện hoặc đậm lên trong các giai đoạn thay đổi nội tiết như mang thai, dùng thuốc tránh thai đường uống, hay trước và sau mãn kinh. Cách giải thích được chấp nhận rộng rãi là estrogen và progesterone, các hormone nữ, đóng vai trò như tín hiệu kích thích tế bào hắc tố.

Tia cực tím cũng là yếu tố quan trọng làm nám nặng thêm. Khi da tiếp xúc với ánh nắng, tế bào hắc tố nhận tín hiệu sản sinh sắc tố mạnh hơn, và những tế bào hắc tố vốn đã nhạy cảm ở vùng nám lại phản ứng thái quá hơn tàn nhang dù cùng một lượng ánh nắng. Đó cũng là lý do vì sao chống nắng được nhấn mạnh quan trọng không kém gì điều trị đối với người bị nám.

Laser mạnh và toning nhẹ, tiêu chí lựa chọn là gì?

Vì tàn nhang chỉ khu trú nông trong một lớp thượng bì, phương pháp nhắm chính xác vào vị trí đó và phá hủy mạnh trong một lần thường phù hợp. Thiết bị tiêu biểu là laser Q-switched (Q-switched laser). Loại laser này bắn năng lượng mạnh trong khoảnh khắc cực ngắn, chỉ phá vỡ sắc tố tức thời. Vì mục tiêu nông và rõ ràng, chỉ cần điều trị cách nhau 4 đến 8 tuần, 1 đến 3 lần là đã có phản ứng tốt theo nhiều ghi nhận.

Với nám thì ngược lại. Nếu dùng laser mạnh trong một lần, chính nhiệt kích ứng đó có thể khiến tế bào hắc tố vốn đã nhạy cảm bị kích thích, gây phản tác dụng khiến sắc tố đậm hơn. Vì vậy, dù cùng dòng laser, người ta hạ năng lượng xuống thấp hơn nhiều, cách nhau 1 tuần và lặp lại 5 đến 10 lần, gọi là phương pháp toning (laser toning). Thay vì phá vỡ mạnh trong một lần, toning dùng kích ứng thấp chia thành nhiều đợt như vậy, giúp sắc tố mờ dần từ từ mà không kích thích tế bào hắc tố. Có thể hiểu đơn giản là làn da chịu được cường độ và mức kích ứng đến đâu sẽ quyết định phương pháp điều trị hoàn toàn khác nhau.

Vì sao nám đôi khi lại đậm hơn sau khi điều trị?

Đây chính là điểm cần thận trọng nhất khi điều trị nám. Nếu dùng laser mạnh hơn mức cần thiết, hoặc rút ngắn khoảng cách giữa các lần điều trị, kích ứng đó có thể gây phản ứng viêm, rồi viêm lại kích thích tế bào hắc tố sản sinh thêm sắc tố, tạo thành vòng luẩn quẩn. Hiện tượng này gọi là tăng sắc tố sau viêm, nói đơn giản là trong quá trình vết thương lành lại, da phản ứng phòng vệ bằng cách tiết thêm sắc tố.

Vì vậy, thay vì đẩy cường độ lên tối đa ngay từ đầu, điều trị nám được khuyến nghị nên bắt đầu với năng lượng thấp rồi điều chỉnh dần theo phản ứng của da, đó là cách an toàn hơn. Khoảng cách giữa các lần điều trị cũng nên giữ tối thiểu 1 tuần trở lên, cần cho da đủ thời gian ổn định trở lại. Ngược lại, tàn nhang vốn không nhạy cảm với kích ứng đến mức đó nên có thể điều trị mạnh tay hơn mà không cần lo lắng nhiều.

Vì sao nám lại dễ tái phát hơn hẳn?

Với tàn nhang, vùng đã được điều trị thường giữ được kết quả khá lâu dài. Vì tế bào hắc tố nhạy cảm với tia cực tím vốn nằm sẵn ở đó, nếu không chăm sóc và tiếp tục phơi nắng nhiều thì có thể xuất hiện đốm mới, nhưng bản thân vị trí đã xóa hiếm khi tự đậm trở lại.

Nám thì khác. Nguyên nhân gốc rễ tạo sắc tố, tức là tế bào hắc tố nhạy cảm, hormone và tình trạng phơi nhiễm tia cực tím vẫn còn nguyên, chỉ có phần sắc tố nhìn thấy bên ngoài là mờ đi. Vì vậy, sau điều trị nếu lơ là chống nắng hoặc có thay đổi nội tiết, sắc tố thường quay lại ngay tại vị trí cũ, theo nhiều báo cáo. Đặc biệt, tia cực tím trong đời sống hằng ngày vẫn chạm đến da ngay cả những ngày trời râm, nên chỉ chú ý vào những ngày nắng gắt là chưa đủ. Vì lý do này, với nám, việc kết hợp chống nắng đều đặn và chăm sóc duy trì được nhấn mạnh quan trọng hơn là chỉ điều trị một lần rồi thôi.

Đốm trên da tôi gần với loại nào hơn?

Dưới đây là một vài dấu hiệu giúp phân biệt hai loại rối loạn sắc tố này.

• Nếu đốm nhỏ li ti như hạt cát và có ranh giới rõ ràng, khả năng cao là tàn nhang, vì sắc tố chỉ khu trú trong một lớp thượng bì nên đường viền hiện rõ.
• Nếu đốm lan rộng thành mảng và ranh giới mờ nhòe, có thể nghĩ đến nám, vì sắc tố trải dài qua cả thượng bì và phần nông của lớp bì nên viền loang tự nhiên.
• Nếu đậm hơn vào mùa hè và nhạt đi vào mùa đông một cách rõ rệt, đó có thể là tàn nhang nhạy cảm với tia cực tím, vì sắc tố phản ứng gần như tức thì theo mức độ phơi nắng.
• Nếu xuất hiện mới hoặc đậm lên đúng vào thời điểm mang thai hay dùng thuốc tránh thai, khả năng cao là nám, vì đây là lúc thay đổi nội tiết trùng với thời điểm kích thích tế bào hắc tố.

Tất nhiên, không ít trường hợp khó phân biệt chỉ bằng mắt thường, và cũng có nhiều gương mặt có cả hai loại đan xen. Vì vẻ ngoài giống nhau nhưng bản chất bên trong lại khác nhau, nếu chỉ tự chẩn đoán rồi tự chọn cường độ laser, kết quả có thể là sắc tố đậm thêm chứ không mờ đi. Vì vậy, việc chẩn đoán chính xác và xác định cường độ điều trị phù hợp nên được quyết định qua tư vấn với bác sĩ da liễu chuyên khoa, đó mới là hướng đi an toàn.

References

Korean Dermatological Association, Ministry of Food and Drug Safety (MFDS), American Academy of Dermatology (AAD), and U.S. Food and Drug Administration (FDA).