Nguyên nhân viêm da tiết bã da đầu và cách chăm sóc: vì sao gàu cứ tái phát?

Gội đầu chưa đầy 1 ngày mà da đầu đã ngứa ngáy, chải tóc là thấy vảy trắng rơi lả tả xuống vai. Đổi dầu gội cũng chỉ đỡ được lúc đó, cứ 2 đến 3 ngày sau là triệu chứng lại quay về y như cũ. Gặp tình trạng lặp đi lặp lại như vậy, nhiều người nghĩ ngay do mình gội chưa sạch, nhưng thực ra phần lớn nguyên nhân nằm ở một quá trình sinh học cụ thể đang diễn ra ngay trên bề mặt da đầu.

Chính vì nghĩ vậy nên không ít người tự trách bản thân "chắc do gội chưa kỹ" rồi càng gội mạnh tay hơn, nhưng cách làm đó đôi khi lại chính là thứ giữ chân triệu chứng ở lại lâu hơn. Muốn hiểu vì sao chỉ gội thôi không giải quyết được vấn đề, trước tiên cần nhìn lại xem điều gì thực sự đang xảy ra trên bề mặt da đầu.

Hiện tượng này được gọi là da đầu tiết bã, hay viêm da tiết bã. Đúng như tên gọi, nó liên quan mật thiết đến dầu, tức là bã nhờn. Nhưng vấn đề không chỉ nằm ở bã nhờn, mà là sự kết hợp của ba yếu tố: bã nhờn, loại nấm men sống trên đó, và cách cơ thể phản ứng lại với chúng. Bài viết sẽ đi theo từng bước, giải thích vì sao vùng da nhiều dầu lại dễ gặp vấn đề, và vì sao dù chăm sóc kỹ đến mấy triệu chứng vẫn cứ quay lại.

Vì sao da đầu nhiều dầu?

Bã nhờn vốn dĩ là chất bảo vệ da. Nó tạo một lớp màng dầu mỏng trên bề mặt da, giúp giữ ẩm không bay hơi và chống lại các tác động từ bên ngoài. Có thể ví như một chiếc dù che chắn, phủ lên da một lớp bảo vệ.

Vấn đề là da đầu, cùng với vùng chữ T trên mặt, là nơi có tuyến bã nhờn lớn và dày đặc nhất trên cơ thể. Tuyến bã nhờn càng lớn và càng nhiều thì dầu tiết ra càng nhiều. Thêm vào đó, hormone androgen thuộc nhóm nội tiết tố nam khi kích thích tuyến bã nhờn sẽ khiến lượng dầu sản sinh ra càng tăng. Đây chính là lý do vì sao sau tuổi dậy thì da đầu dễ bóng dầu, và vì sao khi căng thẳng hay mất ngủ thì da đầu lại tiết dầu nhiều hơn. Tuyến bã nhờn ở da đầu vốn rất nhạy cảm với những thay đổi nội tiết và thể trạng bên trong cơ thể.

Nấm Malassezia trên da đầu là gì?

Trên da đầu vốn có sẵn một loại nấm men tên là Malassezia. Đây là vi sinh vật thường trú, ai cũng có, nên bản thân sự tồn tại của nó không phải là bệnh. Có thể ví nó như một người thuê nhà đã sống chung từ lâu.

Vấn đề là thức ăn ưa thích của loại nấm men này chính là bã nhờn. Một da đầu tiết nhiều dầu vô tình trở thành nơi ở lý tưởng, giàu thức ăn cho Malassezia. Thức ăn càng dồi dào thì "người thuê nhà" càng sinh sôi, nên ở những da đầu nhiều dầu, số lượng Malassezia cũng tự nhiên tăng lên. Bản thân điều này chưa hẳn đã nghiêm trọng, nhưng kích ứng thật sự bắt đầu ở bước tiếp theo.

Sản phẩm của nấm gây viêm như thế nào?

Malassezia không chỉ ăn bã nhờn mà còn tiết ra enzyme để phân giải thành phần chất béo trong đó. Quá trình này tạo ra các axit béo gây kích ứng, và chính chúng mới là thứ trực tiếp tác động lên da đầu. Ví như "người thuê nhà" sau khi ăn xong để lại chất thải, và chính chất thải đó lại làm khó chịu khắp căn nhà.

Da đầu, đặc biệt là ở những người có làn da nhạy cảm, sẽ nhận diện các chất kích ứng này như một mối đe dọa. Lúc đó, tế bào miễn dịch kéo đến vùng bị ảnh hưởng để báo động, và đó chính là phản ứng viêm. Khi viêm xảy ra, mạch máu giãn ra khiến da đầu đỏ lên, dây thần kinh bị kích thích gây cảm giác ngứa. Nói cách khác, chính phản ứng của cơ thể trước sản phẩm phụ do nấm men tạo ra, chứ không phải bản thân con nấm, mới là nguyên nhân trực tiếp gây ra triệu chứng.

Vì sao có gàu?

Da vốn liên tục loại bỏ những tế bào sừng già cỗi và thay bằng tế bào mới. Quá trình này gọi là chu trình tái tạo tế bào sừng, có thể ví như việc dán lại từng lớp giấy dán tường cũ theo thời gian. Ở trạng thái bình thường, tốc độ thay mới diễn ra chậm nên tế bào sừng bong ra thành từng mảnh rất nhỏ, mắt thường gần như không thấy được.

Nhưng ở da đầu đang bị viêm, tốc độ thay mới này diễn ra nhanh bất thường. Cũng giống như bóc giấy dán tường quá vội sẽ làm bong ra từng mảng lớn, tế bào sừng chưa kịp trưởng thành đã bị đẩy bong ra sớm, tạo thành từng mảng trắng to, dễ nhìn thấy bằng mắt thường. Đó chính là gàu. Nói ngắn gọn, gàu là kết quả của việc kích ứng do nấm men gây ra và tình trạng viêm đi kèm đã đẩy nhanh tốc độ thay tế bào sừng.

Vì sao gội rồi viêm da tiết bã vẫn quay lại?

Da đầu tiết bã khó dứt điểm và hay tái phát vì đây không phải là hậu quả của một nguyên nhân đơn lẻ, mà là một vòng tuần hoàn trong đó các yếu tố liên tục thúc đẩy lẫn nhau. Ba yếu tố dưới đây gắn chặt vào nhau và cứ thế xoay vòng.

• Bã nhờn tiết ra nhiều tạo thêm thức ăn cho Malassezia, từ đó tự nhiên tạo điều kiện để nấm men sinh sôi trở lại.
• Nấm men sinh sôi nhiều hơn kéo theo chất kích ứng tăng lên, khiến phản ứng viêm trên cùng một vùng da đầu trở nên nặng hơn.
• Viêm khiến tốc độ thay tế bào sừng luôn ở mức cao, không cho gàu và cảm giác ngứa có cơ hội lắng xuống.

Dù có gội để rửa trôi tế bào sừng và dầu thừa, tuyến bã nhờn vẫn sẽ tiết dầu trở lại chỉ trong 1 đến 2 ngày, còn Malassezia là vi sinh vật thường trú nên cũng không thể biến mất hoàn toàn khỏi da đầu. Vì vậy chỉ riêng việc gội đầu rất khó cắt đứt vòng tuần hoàn này, và cứ 2 đến 3 ngày sau, triệu chứng lại quay lại theo đúng một vòng lặp như thế.

Gội quá thường xuyên có nặng hơn không?

Khi ngứa nhiều, phản xạ tự nhiên là gội đầu thường xuyên hơn và mạnh tay hơn. Nhưng cách làm này không phải lúc nào cũng có lợi.

Nếu dùng dầu gội có khả năng làm sạch quá mạnh và gội quá thường xuyên, lượng bã nhờn cần thiết cho da cũng bị lấy đi nhiều hơn mức cần. Khi đó da sẽ hiểu lầm là đang thiếu dầu và thúc đẩy tuyến bã nhờn hoạt động mạnh hơn để bù đắp gấp. Cũng giống như múc nước từ giếng càng nhanh thì nước lại càng nhanh đầy trở lại. Kết quả là ngay sau khi gội thì cảm giác sạch sẽ, nhưng chỉ 1, 2 ngày sau, da đầu lại tiết dầu nhanh hơn trước, tạo ra một nghịch lý khó chịu.

Chưa hết, các thành phần làm sạch mạnh còn cuốn theo cả lớp màng bảo vệ mỏng bao phủ bên ngoài da. Khi lớp màng này mỏng đi, da đầu trở nên nhạy cảm hơn với thay đổi nhiệt độ hay ma sát, đồng thời độ ẩm cũng dễ bốc hơi khiến da khô hơn. Da khô tự bản thân nó đã gây ngứa, nếu cộng thêm kích ứng do Malassezia tạo ra thì cảm giác ngứa sẽ tăng gấp đôi. Đó cũng là lý do vì sao với da đầu tiết bã, vấn đề không nằm ở việc gội bao nhiêu lần, mà nằm ở việc gội bằng thành phần gì và gội nhẹ nhàng đến đâu.

Vì sao cùng môi trường mà có người nặng hơn?

Cùng sống trong một môi trường như nhau, nhưng có người bị da đầu tiết bã nặng hơn hẳn người khác. Điều này phụ thuộc vào việc yếu tố nào trong ba yếu tố kể trên nổi trội hơn ở từng người.

• Người có tuyến bã nhờn vốn lớn và hoạt động mạnh sẽ tạo ra nhiều thức ăn cho Malassezia, khiến mật độ nấm men dễ tăng cao.
• Người có hệ miễn dịch hoặc phản ứng viêm nhạy cảm sẽ phản ứng mạnh hơn với cùng một lượng chất kích ứng, khiến da đỏ và ngứa nặng hơn.
• Khi căng thẳng nhiều, thiếu ngủ hoặc vào mùa hanh khô, cả việc tiết bã nhờn lẫn phản ứng viêm đều dễ bị xáo trộn cùng lúc, khiến triệu chứng bùng lên đột ngột.

Chính vì vậy, da đầu tiết bã không chỉ giới hạn ở một độ tuổi hay một mùa cụ thể nào, mà thường lên xuống thất thường tùy theo cơ địa từng người và tình trạng sức khỏe của mỗi ngày.

Cách chăm sóc và điều trị viêm da tiết bã da đầu

Khi đã hiểu được nguyên lý trên, việc lý giải vì sao một số thành phần hay cách chăm sóc nhất định được khuyên dùng sẽ trở nên dễ dàng hơn nhiều. Cốt lõi của việc chăm sóc là tác động vào ít nhất một trong ba điểm của vòng tuần hoàn, đó là bã nhờn, nấm men và phản ứng viêm.

Dầu gội chuyên dụng cho da đầu chứa thành phần kháng nấm giúp làm giảm Malassezia sẽ hạ thấp tận gốc lượng chất kích ứng được tạo ra. Các thành phần làm dịu giúp giảm viêm sẽ kìm hãm tình trạng đỏ và ngứa đã xuất hiện, ngăn tốc độ thay tế bào sừng tăng trở lại. Tuy nhiên, vì cơ chế này vận hành theo dạng vòng tuần hoàn nên cần lưu ý rằng nếu ngừng chăm sóc hoàn toàn ngay khi thấy đỡ, bã nhờn và nấm men có thể tăng trở lại và kéo theo triệu chứng quay về.

Bên cạnh đó, cách gội đầu như đã nói ở trên cũng là điều cần chú ý. Dùng sản phẩm chuyên dụng cho da đầu, ít gây kích ứng, và chỉ gội vừa đủ mức cần thiết sẽ giúp giữ được lớp màng bảo vệ trong khi vẫn loại bỏ vừa phải lượng bã nhờn, thức ăn của nấm men. Ngược lại, thói quen gội bằng dầu gội thông thường có khả năng làm sạch quá mạnh từ 3 lần một ngày trở lên sẽ liên tục bào mòn lớp màng bảo vệ, thậm chí làm giảm bớt hiệu quả của các thành phần kháng nấm.

Nếu triệu chứng chỉ ở mức nhẹ, lên xuống thất thường, thì phần lớn trường hợp có thể kiểm soát được bằng dầu gội chuyên dụng cho da đầu kết hợp điều chỉnh sinh hoạt. Nhưng nếu da đỏ nặng, tế bào sừng đóng dày hoặc kèm theo đau, tốt hơn hết nên đến khám da liễu để xác định nguyên nhân và điều trị phù hợp, thay vì chỉ tự chăm sóc tại nhà.

References

Korean Dermatological Association, Ministry of Food and Drug Safety (MFDS), American Academy of Dermatology (AAD), and U.S. Food and Drug Administration (FDA).