Nguyên nhân mề đay và cách chăm sóc: vì sao hay tái phát?

Nổi mề đay là tình trạng da đột nhiên nổi đỏ, sưng phồng và gây ngứa ngáy khó chịu. Dùng tay ấn vào cũng không biến mất ngay, thậm chí sau vài giờ các nốt sẩn còn di chuyển sang vị trí khác trên cơ thể. Nhiều người thắc mắc vì sao mề đay tự nhiên xuất hiện rồi biến mất mà không rõ lý do, và vì sao có người lại bị tái đi tái lại suốt nhiều tháng liền.

Mề đay không đơn thuần là một vấn đề về da mà thực chất là phản ứng do các tế bào miễn dịch trong cơ thể tạo ra. Trung tâm của phản ứng này là tế bào mast (mast cell, tế bào miễn dịch phân bố rộng khắp da và niêm mạc). Hãy cùng tìm hiểu từng bước vì sao và bằng cách nào tế bào này gây ra phản ứng nổi mề đay.

Vì sao nổi mề đay và ngứa?

Trong da có rất nhiều tế bào mast phân bố rải rác khắp nơi. Bên trong mỗi tế bào này, histamine (histamine, chất làm giãn mạch máu và gây ngứa) được lưu trữ dưới dạng những hạt nhỏ li ti.

Khi có một tác nhân kích thích nào đó xuất hiện, tế bào mast sẽ đồng loạt vỡ các hạt này ra và giải phóng histamine ra ngoài. Quá trình này được gọi là thoái hạt, giống như khi một quả bóng bay bị chọc thủng, chất bên trong tràn ra ngoài chỉ trong tích tắc. Khi histamine lan tỏa, các mạch máu xung quanh giãn nở và thành mạch hé mở nhẹ, khiến dịch trong mạch máu rò rỉ ra mô da. Đây chính là lý do da bị sưng phù và nổi đỏ.

Cảm giác ngứa cũng xuất phát từ nguyên nhân tương tự. Vì histamine tác động trực tiếp lên các đầu dây thần kinh trong da, nên tình trạng sưng và ngứa thường xuất hiện gần như cùng lúc.

Điều gì kích hoạt tế bào mast?

Tế bào mast không tự nhiên vỡ ra mà không có lý do. Cơ chế phổ biến nhất liên quan đến kháng thể IgE (IgE, một loại protein giống như thẻ nhận diện mà cơ thể tạo sẵn để phản ứng với một chất cụ thể nào đó).

Khi cơ thể nhầm lẫn một chất nào đó là nguy hiểm và tạo ra IgE, lần sau khi chất đó xâm nhập trở lại, IgE vốn đã bám sẵn trên bề mặt tế bào mast sẽ phát tín hiệu. Giống như chìa khóa khớp đúng ổ khóa, khi chất đó gắn khít vào IgE, tín hiệu được truyền vào bên trong tế bào mast và bật công tắc khiến các hạt histamine vỡ ra.

Tuy nhiên cũng có trường hợp tế bào mast phản ứng mà không cần đến IgE. Đó là khi các kích thích vật lý như thay đổi nhiệt độ hay áp lực tác động trực tiếp làm rung động màng tế bào và khiến các hạt vỡ ra. Vì vậy nguyên nhân gây mề đay không thể giải thích bằng một cơ chế duy nhất.

Nguyên nhân mề đay cấp xuất hiện trong 6 tuần

Nếu triệu chứng xuất hiện trong vòng 6 tuần thì được xếp vào mề đay cấp tính. Ở giai đoạn này, phần lớn trường hợp có thể xác định được nguyên nhân tương đối rõ ràng. Các tác nhân kích hoạt thường gặp bao gồm.

• Thực phẩm: Các loại protein trong hải sản có vỏ, các loại hạt, trứng có thể kích thích IgE và làm vỡ tế bào mast. Nguyên nhân là do cơ thể đã ghi nhớ nhầm những protein này là chất đe dọa.
• Thuốc: Kháng sinh hoặc thuốc kháng viêm giảm đau (NSAID) không chỉ tác động qua con đường IgE mà còn có thể kích thích tế bào mast bằng cách can thiệp trực tiếp vào enzym điều hòa viêm.
• Nhiễm trùng: Khi bị nhiễm virus như cảm cúm, phản ứng miễn dịch toàn cơ thể trở nên nhạy cảm hơn, khiến tế bào mast cũng dễ phản ứng với kích thích hơn bình thường.
• Côn trùng đốt hoặc cắn: Nọc độc côn trùng chứa các chất kích thích trực tiếp tế bào mast, nên phản ứng mạnh thường xuất hiện nhanh tại chỗ.

Phần lớn các nguyên nhân này gây triệu chứng chỉ trong vài phút đến chậm nhất là một, hai ngày sau khi tiếp xúc, nên tương đối dễ suy đoán ra nguyên nhân.

Vì sao khó tìm nguyên nhân mề đay mạn tính?

Nếu mề đay tái phát kéo dài trên 6 tuần thì được xếp vào mề đay mạn tính. Điều đáng nói là hơn một nửa số trường hợp mề đay mạn tính không tìm ra được nguyên nhân bên ngoài rõ ràng.

Lý do khó tìm ra nguyên nhân là vì công tắc kích hoạt tế bào mast lại nằm ngay bên trong cơ thể. Các nghiên cứu gần đây ghi nhận trường hợp cơ thể tạo ra tự kháng thể, tức loại kháng thể vốn phải nhắm vào chất lạ bên ngoài lại nhận diện nhầm các thụ thể trên bề mặt tế bào mast của chính mình và liên tục kích thích chúng. Nói cách khác, công tắc bên trong cơ thể vẫn bị bấm lặp đi lặp lại dù không có chất mới nào xâm nhập từ bên ngoài. Đó cũng là lý do vì sao nhiều người xét nghiệm dị ứng thực phẩm nhưng không tìm ra nguyên nhân cụ thể nào.

Điều gì kích thích mề đay vật lý?

Có một dạng mề đay chỉ xuất hiện ngay khi tiếp xúc với một kích thích cụ thể nào đó. Đây được gọi là mề đay vật lý, và mối liên hệ giữa kích thích và triệu chứng khá rõ ràng.

• Không khí lạnh hoặc nước lạnh: Khi nhiệt độ da đột ngột giảm, tế bào mast tại vùng đó nhận diện chính cái lạnh như một kích thích và phản ứng lại.
• Quần áo bó sát hoặc bị đè ép: Áp lực đè lên da tác động vật lý làm rung màng tế bào mast và khiến các hạt histamine vỡ ra.
• Khi thân nhiệt tăng do vận động hoặc tắm nước nóng: Đây được gọi là mề đay cholinergic, được giải thích là do dây thần kinh quanh tuyến mồ hôi được kích hoạt và tín hiệu đó truyền đến các tế bào mast lân cận.
• Khi tiếp xúc với ánh nắng mặt trời: Tia UV được cho là làm biến đổi một số chất nhất định trong da thành dạng mà tế bào mast có thể nhận diện được, từ đó gây ra phản ứng.

Với dạng mề đay này, nếu loại bỏ kích thích thì triệu chứng thường lắng xuống trong khoảng 1 đến 3 giờ, nên chỉ cần xác định đúng tác nhân là việc kiểm soát trở nên khá dễ dàng.

Căng thẳng ảnh hưởng đến mề đay thế nào?

Bản thân căng thẳng không trực tiếp tạo ra mề đay mới. Tuy nhiên nó được biết đến với vai trò hạ thấp ngưỡng phản ứng của những tế bào mast vốn đã nhạy cảm sẵn.

Khi căng thẳng, cơ thể tiết ra nhiều chất dẫn truyền thần kinh và hormone khác nhau, một số trong đó tác động lên thụ thể trên bề mặt tế bào mast, khiến các hạt histamine dễ vỡ ra hơn dù chỉ với kích thích nhỏ hơn bình thường. Vì vậy nhiều người cảm thấy mề đay xuất hiện thường xuyên hơn trong mùa thi cử hay giai đoạn công việc dồn dập, và có thể lý giải là vì cơ thể trở nên nhạy cảm hơn nên những kích thích vốn đã tồn tại sẵn dễ dàng dẫn đến phản ứng hơn.

Cách chăm sóc mề đay và thời gian hồi phục

Trọng tâm trong kiểm soát mề đay là kìm hãm chính quá trình tế bào mast giải phóng histamine. Thuốc kháng histamine hoạt động bằng cách chiếm chỗ các thụ thể trên thần kinh và mạch máu trước, nên dù histamine có được giải phóng ra thì phản ứng cũng sẽ nhẹ đi.

Mề đay cấp tính, khi loại bỏ được tác nhân gây kích thích, phần lớn sẽ lắng xuống trong vòng vài ngày đến 4 tuần. Ngược lại, mề đay mạn tính có thời gian phục hồi khác nhau khá nhiều tùy người, và theo báo cáo, nhiều trường hợp tự cải thiện trong khoảng 6 đến 12 tháng. Dĩ nhiên cũng có những trường hợp kéo dài hơn hoặc tái phát trở lại, nên cần theo dõi và quản lý đều đặn.

Ngay cả với mề đay mạn tính khó xác định nguyên nhân, việc giảm dần từng yếu tố có thể trở thành kích thích như quần áo bó sát, căng thẳng quá mức hay một số loại thuốc nhất định vẫn được biết là giúp giảm tần suất xuất hiện triệu chứng. Thay vì vội vàng cố tìm ra một nguyên nhân duy nhất, việc kiên trì quan sát các tín hiệu mà cơ thể gửi đến thường mang lại lợi ích hơn.

Khi triệu chứng nặng, chườm đá lạnh lên vùng da đó trong thời gian ngắn có thể giúp mạch máu co lại, từ đó làm dịu tạm thời cảm giác ngứa và sưng. Tuy nhiên, với dạng mề đay lạnh, tức khi chính cái lạnh là tác nhân kích hoạt, cách này có thể khiến phản ứng trở nên nghiêm trọng hơn, nên trước tiên cần xác định xem mề đay của mình thuộc dạng nào để đảm bảo an toàn. Chỉ cần ghi chú ngắn gọn thời điểm và hoàn cảnh xuất hiện triệu chứng cũng sẽ giúp ích thực sự khi bác sĩ thu hẹp nguyên nhân trong quá trình khám sau này.

References

Korean Dermatological Association, American Academy of Dermatology (AAD), and Ministry of Food and Drug Safety (MFDS).