Ánh sáng xanh: nguyên nhân sạm da, tổn thương collagen và cách bảo vệ

Thời gian dán mắt vào điện thoại và máy tính ngày càng nhiều khiến cụm từ ánh sáng xanh không còn xa lạ. Ban đầu người ta chỉ nhắc đến nó vì gây mỏi mắt, nhưng gần đây ngày càng nhiều nghiên cứu cho thấy loại ánh sáng này cũng ảnh hưởng đến làn da. Ánh sáng xanh không gây bỏng rát như tia UV, nhưng điểm khác biệt là bước sóng dài hơn nên lại đi sâu vào da hơn. Bài viết này sẽ giải thích chuyện gì xảy ra bên trong lớp da đó, và vì sao nó có thể dẫn đến tăng sắc tố cũng như suy giảm độ đàn hồi.

Ánh sáng xanh có xuyên qua cửa kính không?

Ánh sáng xanh là phần ánh sáng nhìn thấy được có bước sóng nằm trong khoảng 400 đến 490 nanomet, thường được gọi là ánh sáng xanh dương (blue light). Loại ánh sáng này vốn có trong ánh nắng mặt trời, nhưng ngày nay thời gian tiếp xúc với ánh sáng xanh nhân tạo từ điện thoại, máy tính, máy tính bảng và đèn LED lại dài hơn nhiều.

Nếu bạn là người dành phần lớn thời gian trong ngày trước màn hình, thì dù đã bôi kem chống nắng và ở trong nhà, bạn vẫn đang tiếp xúc với ánh sáng xanh liên tục. Trong khi tia UVB khó xuyên qua kính cửa sổ thông thường, thì tia UVA và ánh sáng xanh lại đi xuyên qua kính dễ dàng. Vì vậy, dù ngồi cạnh cửa sổ, ngồi trong xe hơi hay vào những ngày trời âm u, việc tiếp xúc vẫn tiếp diễn.

Vì sao ánh sáng xanh chạm tới lớp bì?

Bước sóng càng ngắn thì ánh sáng càng dễ bị hấp thụ ở bề mặt da, còn bước sóng càng dài thì càng đi sâu hơn. Tia UVB (280 đến 320 nanomet) có bước sóng ngắn nên phần lớn bị hấp thụ ngay ở lớp biểu bì. Ngược lại, tia UVA (320 đến 400 nanomet) có bước sóng dài hơn nên vượt qua lớp biểu bì và chạm tới lớp trung bì, đây cũng là lý do nó được xem là nguyên nhân chính gây lão hóa da do ánh sáng như nếp nhăn và chảy xệ. Ánh sáng xanh còn có bước sóng dài hơn cả tia UVA, nên cũng xuyên qua lớp biểu bì và chạm đến lớp trung bì. Lớp trung bì chính là nơi chứa collagen và elastin, vì vậy việc ánh sáng chạm tới đây tự nó đã là một vấn đề đáng lưu ý.

Có thể hình dung tia UVB giống như một vị khách chỉ đứng ở cửa rồi quay đi, còn tia UVA và ánh sáng xanh giống như vị khách mở cửa bước hẳn vào phòng khách. Càng đi sâu vào bên trong, khả năng ảnh hưởng trực tiếp đến tế bào và protein bên trong càng lớn.

Stress oxy hóa ở lớp bì

Khi ánh sáng xanh đi tới lớp trung bì, nó tác động lên ty thể (bào quan nhỏ trong tế bào có nhiệm vụ tạo năng lượng). Bên trong tế bào có một chất gọi là flavin, và khi chất này hấp thụ ánh sáng xanh, nó tạo ra gốc tự do (những phân tử oxy không ổn định gây tổn thương tế bào).

Gốc tự do có thể ví như quá trình gây gỉ sét. Giống như sắt tiếp xúc với oxy trong không khí rồi dần dần bị gỉ, tế bào khi gặp gốc tự do cũng bị tổn thương từng chút một ở màng tế bào, DNA và protein. Những tổn thương này tích tụ dần khiến tế bào không còn hoạt động bình thường, từ đó phản ứng viêm và quá trình lão hóa có thể diễn ra sớm hơn.

Trong số các tế bào bị ảnh hưởng, nguyên bào sợi (fibroblast, tế bào trong da chịu trách nhiệm sản xuất collagen) là đối tượng chịu tác động rõ rệt nhất. Các nghiên cứu ghi nhận rằng khi nguyên bào sợi tiếp xúc với gốc tự do, tốc độ tổng hợp collagen chậm lại và khả năng sinh sôi cũng yếu đi. Có thể hiểu đơn giản là nhà máy sản xuất collagen bị kiệt sức, và theo thời gian ảnh hưởng này sẽ dần hiện rõ trên bề mặt da.

Sắc tố hình thành như thế nào?

Một loại protein tên là OPN3 (opsin 3) được cho là có liên quan đến việc ánh sáng xanh gây tăng sắc tố. OPN3 vốn là protein cảm thụ ánh sáng ở võng mạc mắt, nhưng điều thú vị là nó cũng tồn tại trong tế bào hắc tố (melanocyte, tế bào sản xuất sắc tố trên da).

Khi ánh sáng xanh kích thích protein OPN3, tế bào hắc tố sẽ sản xuất melanin nhiều hơn bình thường. Đây là con đường khác với cơ chế tăng sắc tố do tia UV gây ra, nên chỉ bôi kem chống nắng thông thường thì khó ngăn chặn hoàn toàn. Các nghiên cứu cũng ghi nhận rằng phản ứng này thể hiện rõ hơn ở những người có tông da sẫm màu.

Trên thực tế, những thay đổi có thể nhìn thấy thường là các đốm nâu hoặc tình trạng da xỉn màu tổng thể. Thay vì xuất hiện như một chấm nhỏ ở một vị trí cụ thể, tình trạng này thường lan tỏa mờ nhạt trên toàn bộ gương mặt tiếp xúc nhiều với màn hình, nên thường phải mất một thời gian mới nhận ra.

Collagen phân hủy và da mất đàn hồi

Khi stress oxy hóa tích tụ, cơ thể sẽ sản sinh nhiều MMP hơn (matrix metalloproteinase, enzyme có nhiệm vụ cắt bỏ collagen cũ hoặc bị hư hỏng). Vốn dĩ MMP có vai trò dọn dẹp collagen cũ để nhường chỗ cho collagen mới hình thành. Nhưng khi gốc tự do tăng lên, quá trình cắt bỏ này hoạt động quá mức, khiến lượng collagen bị phá vỡ nhiều hơn lượng collagen mới được bổ sung.

Kết quả là collagen và elastin vốn nâng đỡ làn da dần suy giảm, độ đàn hồi giảm sút và nếp nhăn nhỏ có thể xuất hiện nhiều hơn. Hướng tác động này tương tự với quá trình lão hóa da do tia UV gây ra, nhưng điểm khác biệt là nó tích tụ từng chút một mỗi ngày trước màn hình.

Có thể hình dung giống như một tòa nhà có các cột trụ dần mỏng đi. Nó không sập ngay lập tức, nhưng nếu vật liệu cấu thành cột trụ bị bào mòn từng chút mỗi ngày, thì theo thời gian cả tòa nhà sẽ dần chùng xuống và lung lay. Collagen cũng vậy, dù thay đổi mỗi ngày rất nhỏ, nhưng khi tích lũy qua nhiều năm thì chính sức nâng đỡ của làn da sẽ thay đổi rõ rệt.

Xem màn hình ban đêm có ảnh hưởng giấc ngủ không?

Ánh sáng xanh không chỉ tác động đến da mà còn ảnh hưởng đến đồng hồ sinh học của cơ thể. Khi nhìn ánh sáng xanh trong thời gian dài, lượng melatonin (hormone giúp gây buồn ngủ) tiết ra sẽ giảm đi. Bình thường, khi trời tối cơ thể sẽ tăng tiết melatonin để chuẩn bị cho giấc ngủ, nhưng nếu ánh sáng xanh sáng chói vẫn liên tục đi vào mắt, cơ thể sẽ lầm tưởng rằng vẫn còn là ban ngày.

Khi giấc ngủ bị thiếu hoặc chập chờn, quá trình tái tạo da cũng bị ảnh hưởng. Da thường phục hồi tế bào và tổng hợp collagen mạnh mẽ nhất trong lúc ngủ, nên khi chất lượng giấc ngủ giảm sút, quá trình phục hồi này cũng chậm lại theo. Nói cách khác, thói quen nhìn màn hình đến khuya vừa gây áp lực cho làn da, vừa ảnh hưởng đến giấc ngủ.

Cách giảm tiếp xúc ánh sáng xanh

Việc đầu tiên và dễ thực hiện nhất là giảm bớt mức độ tiếp xúc. Dưới đây là những cách được ghi nhận là có ích.

• Điều chỉnh độ sáng màn hình và bật chế độ ban đêm: Bật chế độ ban đêm (chế độ giảm ánh sáng xanh) trên điện thoại và máy tính sẽ giúp giảm tỷ lệ bước sóng ánh sáng xanh phát ra từ màn hình. Nguyên lý là thay đổi thành phần bước sóng ánh sáng, từ đó giảm lượng tiếp xúc.
• Giữ khoảng cách với màn hình: Đặt màn hình xa mắt và mặt hơn một chút sẽ giúp giảm cường độ ánh sáng chiếu tới da, vì cường độ ánh sáng giảm nhanh khi khoảng cách tăng lên.
• Dùng kem chống nắng chứa iron oxide: Kem chống nắng thông thường tuy chặn được tia UV nhưng phần lớn vẫn để ánh sáng xanh xuyên qua. Sản phẩm chứa thành phần iron oxide có thể chặn cả vùng ánh sáng nhìn thấy được, nên sẽ hữu ích vào những ngày tiếp xúc màn hình nhiều.
• Bổ sung thành phần chống oxy hóa: Các thành phần chống oxy hóa như niacinamide, vitamin C giúp trung hòa gốc tự do do ánh sáng xanh tạo ra. Đây là cách tạo một hàng rào bảo vệ trước khi phản ứng oxy hóa kịp lan rộng.
• Giảm dùng màn hình trước khi ngủ: Giảm sử dụng màn hình khoảng 1 đến 2 tiếng trước giờ đi ngủ được khuyến khích vì giúp bảo vệ nhịp sinh học. Đây là cách tạo thời gian để melatonin quay trở lại nhịp tiết bình thường.

Không dễ để thay đổi tất cả thói quen cùng lúc, nhưng chỉ cần duy trì đều đặn một vài điều trong số này, lượng tiếp xúc tích lũy cũng sẽ giảm rõ rệt.

References

Korean Dermatological Association, American Academy of Dermatology (AAD), and Ministry of Food and Drug Safety (MFDS).