Nguyên nhân hình thành sừng hóa tiết bã (mụn cóc tuổi già), cách loại bỏ bằng laser và áp lạnh, phân biệt với nốt ruồi

Nhiều người soi gương và giật mình khi thấy một đốm nâu hoặc đen gồ lên trên mặt hoặc cổ. Sờ vào thấy bề mặt hơi ráp, đôi khi trông như một mảng sáp dán lên da. Phần lớn những tổn thương như vậy là sừng hóa tiết bã, thường được gọi bằng cái tên dân gian là mụn cóc tuổi già, và đây là một tổn thương lành tính.

Vấn đề là hình dạng bên ngoài của nó đôi khi giống nốt ruồi, và hiếm hơn là giống một tổn thương sắc tố ác tính. Vì vậy, trước khi tìm hiểu cách loại bỏ, cần biết tổn thương này hình thành như thế nào và dễ nhầm với gì.

Vì sao sừng hóa tiết bã được gọi là mụn cóc tuổi già?

Sừng hóa tiết bã là một khối u lành tính hình thành khi tế bào sừng ở bề mặt da tăng sinh và tích tụ nhiều hơn bình thường. Tế bào sừng là loại tế bào tạo nên lớp ngoài cùng của da, và khi tuổi tác tăng lên, một số vùng da có hiện tượng tế bào này nhân lên bất thường, tạo thành một khối dày.

Sở dĩ tổn thương có màu nâu hoặc đen như tên gọi mụn cóc tuổi già là vì sắc tố melanin tích tụ cùng lúc với các tế bào sừng. Melanin vốn là sắc tố bảo vệ da khỏi tia cực tím, nhưng khi bị giữ lại bên trong tổn thương, nó tạo ra màu sẫm đặc trưng. Bề mặt bóng như thoa dầu hoặc thô ráp như dính vảy sừng cũng bắt nguồn từ cấu trúc nhiều lớp tế bào sừng chồng lên nhau.

Mụn cóc tuổi già khác nốt ruồi thế nào?

Nốt ruồi, hay còn gọi là nơ-vi hắc tố, hình thành khi chính các tế bào hắc tố sinh sắc tố tập hợp lại với nhau. Trong khi đó, mụn cóc tuổi già không phải do tế bào tạo sắc tố mà do tế bào sừng tăng sinh, kéo theo sắc tố tích tụ bên trong. Vì vậy hai loại tổn thương này khác nhau ngay từ loại tế bào khởi nguồn.

Cảm giác khi sờ cũng giúp phân biệt phần nào. Nốt ruồi thường có bề mặt mịn, kết cấu gần giống da bình thường, còn mụn cóc tuổi già có lớp sừng xếp chồng nên bề mặt thô ráp, đôi khi gồ ghề như mụn cóc thường. Ngoài ra, mụn cóc tuổi già thường có ranh giới rõ và trông như dán lên bề mặt da, có độ dày nhất định, vì tổn thương chỉ phát triển trong lớp biểu bì và hầu như không lan sâu xuống lớp bì bên dưới.

Nguyên lý loại bỏ bằng laser

Hai loại laser thường dùng để loại bỏ mụn cóc tuổi già là laser CO2 và laser Er:YAG. Cả hai đều sử dụng bước sóng bị hấp thụ mạnh bởi nước trong da. Khi ánh sáng laser tiếp xúc với lượng nước trong mô tổn thương, nước bốc hơi tức thì và mô bị hóa hơi theo, nhờ đó tổn thương được bào mỏng dần cho đến khi biến mất.

Laser CO2 khiến nhiệt lan rộng hơn một chút ra mô xung quanh nên có hiệu quả cầm máu tốt, phù hợp để xử lý gọn những tổn thương dày chỉ trong một lần. Ngược lại, laser Er:YAG có phạm vi lan nhiệt hẹp hơn, cho phép bào mỏng chính xác theo từng lớp mong muốn và lặp lại nhiều lần nếu cần. Vì vậy, tùy độ dày và vị trí của tổn thương, bác sĩ có thể chọn một trong hai loại hoặc kết hợp cả hai.

Điều quan trọng là kiểm soát độ sâu bào sao cho dừng lại trong lớp biểu bì. Vì mụn cóc tuổi già hầu như chỉ nằm trong lớp biểu bì, nếu chia nhỏ thành nhiều lớp và bào từng chút một, tránh chạm tới lớp bì sâu hơn, khả năng lành da không để lại sẹo sẽ cao hơn. Ngược lại, nếu bào quá sâu trong một lần, thời gian hồi phục sẽ kéo dài và có thể để lại vết thâm, nên đây là kỹ thuật mà kết quả phụ thuộc khá nhiều vào tay nghề người thực hiện.

Nguyên lý loại bỏ bằng áp lạnh

Áp lạnh là phương pháp xịt hoặc tiếp xúc nitơ lỏng trong thời gian ngắn lên tổn thương để đông lạnh mô một cách đột ngột. Nước bên trong và xung quanh tế bào chuyển thành tinh thể băng gần như tức thì, khiến màng tế bào và cấu trúc bên trong bị phá vỡ về mặt vật lý. Tinh thể băng giống như xé rách tế bào từ bên trong, nên không cần bào mô riêng mà tế bào tổn thương sẽ tự chết và bong ra.

Sau đó, tại vùng tổn thương thường xuất hiện một bọng nước nhỏ, rồi trong vòng vài ngày đến vài tuần chuyển thành lớp vảy, và khi vảy bong ra thì tổn thương cũng biến mất theo. Điểm khác biệt lớn nhất so với laser là áp lạnh không bào bỏ mô ngay lập tức, mà làm chết tế bào rồi để cơ thể tự dọn dẹp phần còn lại.

Thời gian và cường độ đông lạnh được điều chỉnh theo độ dày của tổn thương. Nếu đông quá ngắn, tế bào sừng chưa chết hết nên tổn thương có thể còn sót lại; ngược lại nếu đông quá lâu, mô lành bên dưới cũng có nguy cơ bị tổn thương. Vì vậy, cách làm phổ biến là đông lạnh ngắn và lặp lại nhiều lần, vừa làm vừa theo dõi phản ứng của tổn thương.

Nên chọn laser hay áp lạnh?

Cả hai phương pháp đều được sử dụng rộng rãi, nhưng mỗi phương pháp phù hợp với một tình huống khác nhau.

• Độ dày tổn thương: Tổn thương mỏng và phẳng thường được xử lý tốt chỉ với áp lạnh. Vì khó điều chỉnh độ sâu đông lạnh một cách chi tiết, những tổn thương dày và gồ cao thường phù hợp với laser hơn, do có thể bào theo từng lớp để giảm nguy cơ để lại sẹo.
• Số lượng và vị trí tổn thương: Nếu có nhiều tổn thương nhỏ rải rác trên một vùng rộng như mặt, áp lạnh xử lý được nhiều tổn thương trong thời gian ngắn nên hiệu quả hơn. Laser lại có thế mạnh khi cần chỉnh sửa tỉ mỉ tại một vị trí, phù hợp với một hoặc hai tổn thương lớn, gồ cao rõ rệt.
• Nguy cơ thay đổi sắc tố: Vì nhiệt độ thay đổi mạnh, áp lạnh đôi khi khiến vùng da sau điều trị tạm thời sáng hơn hoặc sẫm hơn bình thường. Với những người có nền da sẫm màu, sự thay đổi sắc tố này có thể rõ hơn, nên đôi khi bác sĩ cân nhắc dùng laser để kiểm soát độ sâu chính xác hơn.

Những điều cần lưu ý sau khi loại bỏ

Vùng da từng có tổn thương lúc này giống như đã mất một phần lớp biểu bì, nên cần được bảo vệ cho đến khi lớp da mới hình thành ổn định.

• Vùng điều trị nên được giữ ẩm bằng thuốc mỡ và băng bảo vệ trong vài ngày. Nếu vết thương bị khô, lớp vảy sẽ đóng dày và khiến quá trình hồi phục chậm hơn.
• Không nên bóc vảy bằng tay mà hãy để vảy tự bong. Nếu cố bóc, lớp tế bào đang tái tạo bên dưới cũng bị tổn thương theo, dễ dẫn đến sẹo hoặc tăng sắc tố.
• Chống nắng đặc biệt quan trọng trong giai đoạn hồi phục. Vì lớp da mới hình thành có các tế bào sinh melanin còn chưa ổn định, nên rất dễ bị tăng sắc tố nếu tiếp xúc với tia cực tím.
• Nên tránh chà xát vùng điều trị hoặc ngâm nước nóng trong thời gian dài. Kích ứng có thể khiến mô đang hồi phục bị sưng hoặc gây thay đổi sắc tố do kích ứng.

Vì sao nhất thiết phải phân biệt với tổn thương giống nốt ruồi?

Mụn cóc tuổi già là tổn thương lành tính nên hầu hết không ảnh hưởng đến sức khỏe, nhưng hiếm khi có những tổn thương sắc tố ác tính như u hắc tố lại có hình dạng giống mụn cóc tuổi già, nên vẫn cần thận trọng. Vì vậy, trước khi loại bỏ tổn thương, việc bác sĩ chuyên khoa quan sát bằng mắt thường và kính soi da để đánh giá hình dạng, ranh giới và độ đồng đều của màu sắc là một bước an toàn cần thiết.

Nếu tổn thương có hình dạng bất đối xứng, ranh giới mờ và không đều, có nhiều màu trộn lẫn trong cùng một tổn thương, hoặc kích thước tăng nhanh, bác sĩ sẽ nghi ngờ đây có thể là một tổn thương khác chứ không phải mụn cóc tuổi già, và thường cân nhắc sinh thiết để kiểm tra thêm. Những đặc điểm này thường được đánh giá cùng nhau theo năm tiêu chí quen thuộc là bất đối xứng, ranh giới, màu sắc, kích thước và sự thay đổi, nên thay vì tự đánh giá chỉ dựa vào cảm quan, việc kiểm tra cùng bác sĩ chuyên khoa theo các tiêu chí này sẽ an toàn hơn.

Đặc biệt, nếu một tổn thương vốn không thay đổi trong thời gian dài bỗng lớn nhanh, hoặc xuất hiện những dấu hiệu bất thường như ngứa, chảy máu, thì nên đi khám ngay tại thời điểm đó. Bản thân mụn cóc tuổi già thường phát triển rất chậm hoặc gần như không thay đổi, nên bất kỳ sự biến đổi nào trong thời gian ngắn cũng là một manh mối quan trọng để phân biệt.

References

Korean Dermatological Association, American Academy of Dermatology (AAD), and Ministry of Food and Drug Safety (MFDS).