Tăng sản tuyến bã tưởng là mụn ẩn ở trán, rốt cuộc khác mụn trứng cá thế nào và loại bỏ ra sao?

Soi kỹ trán hay vùng thái dương trước gương, đôi khi bạn sờ thấy những hạt nhỏ li ti, vàng nhạt, lấm tấm như hạt kê. Nặn mãi cũng không ra gì, bôi thuốc mỡ suốt 2 đến 4 tuần mà hạt vẫn còn nguyên đó.

Nhiều người nhầm đây là mụn trứng cá, nhưng thực ra phần lớn trường hợp đó là tăng sản tuyến bã, tức tuyến bã nhờn tự phình to lên. Bài viết sẽ lý giải vì sao chúng mọc đúng ở những vị trí đó với hình dạng đặc trưng như vậy, cũng như cách phân biệt và loại bỏ chúng so với mụn trứng cá.

Tuyến bã nhờn vốn dĩ làm nhiệm vụ gì?

Dưới da, mỗi nang lông đều có một tuyến nhỏ đi kèm gọi là tuyến bã nhờn. Tuyến này tạo ra bã nhờn, tức chất dầu tự nhiên, rồi đưa lên bề mặt da qua nang lông. Có thể hình dung đây là một nhà máy dầu nhờn tí hon, giúp da luôn được bôi trơn, giữ ẩm và không bị nứt nẻ.

Trán, mũi, má, những nơi tuyến bã nhờn tập trung nhiều và có kích thước lớn, thường được gọi là vùng chữ T. Đây cũng chính là vị trí tăng sản tuyến bã hay xuất hiện nhất.

Sau khi rửa mặt mà da không bị căng khô quá mức chính là nhờ lớp bã nhờn này. Ngược lại, những vùng da tiết bã rất ít lại dễ nứt nẻ vào mùa đông, cho thấy từng tuyến bã nhờn vẫn đang âm thầm làm việc mỗi ngày.

Vì sao tuyến bã nhờn phình to lại tạo thành hạt nổi lên?

Giống như mọi tế bào khác, tuyến bã nhờn cũng tự đổi mới theo thời gian. Nhưng khi tuổi tác tăng lên, tốc độ thay mới này chậm lại, khiến quanh một tuyến bã nhờn mọc thêm nhiều tiểu thùy, những túi nhỏ kết chùm như chùm nho, chen chúc dồn lại với nhau.

Từng tiểu thùy phồng lên như quả bóng bay, số lượng cũng tăng dần, nên khi sờ vào bề mặt da sẽ thấy một hạt vàng nổi lên rõ rệt. Vì bản chất là tuyến bã nhờn tăng lên về số lượng nên mới có tên gọi tăng sản, đây là thay đổi lành tính, không liên quan đến ung thư.

Có thể hình dung như việc thổi một quả bóng bay đơn lẻ, khác với việc buộc nhiều quả bóng thành một chùm rồi cùng bơm phồng. Tiểu thùy càng nhiều thì chùm càng to, hạt cũng theo đó nổi rõ hơn, nên một nốt ban đầu rất nhỏ có thể được cảm nhận là lớn dần lên sau 5 đến 10 năm.

Vì sao ở giữa nốt lại lõm xuống?

Nếu quan sát kỹ, bạn sẽ thấy chính giữa hạt có một chỗ lõm nhẹ. Đó chính là vị trí của lỗ nang lông, con đường mà bã nhờn vốn thoát ra ngoài.

Các tiểu thùy tuyến bã nhờn phồng to bao quanh lỗ này, phát triển theo hình vành khuyên như chiếc bánh donut và chừa lại lỗ ở giữa, nên phần trung tâm bị đè xuống thấp hơn xung quanh. Vết lõm ở giữa chính là một trong những dấu hiệu chắc chắn nhất để nhận biết tăng sản tuyến bã.

Cũng giống như khi bó nhiều ống hút lại với nhau, lỗ ở giữa vẫn giữ nguyên trong khi phần xung quanh dày lên. Vì vậy khi ấn nhẹ đầu ngón tay, bạn sẽ cảm nhận được viền ngoài gồ lên còn chính giữa hơi lõm xuống, và dưới ánh sáng đủ mạnh cũng có thể nhìn thấy rõ bằng mắt thường, không cần kính lúp.

Khác gì với mụn trứng cá?

Sẩn mụn trứng cá cũng nhỏ và nổi cộm nên nhiều người dễ nhầm hai loại này với nhau. Nhưng nguyên nhân hình thành đã khác nhau ngay từ đầu. Mụn trứng cá là tình trạng viêm, xảy ra khi nang lông bị bít tắc và vi khuẩn gây viêm phát triển khiến vùng da sưng đỏ, còn tăng sản tuyến bã là tuyến tự phình to dần mà không có viêm. Có thể phân biệt hai tình trạng này qua 3 đặc điểm sau.

• Màu sắc và độ đỏ: mụn trứng cá sưng đỏ do viêm, còn tăng sản tuyến bã có màu vàng hoặc hồng cam nhạt và ít khi đỏ lên. Sự khác biệt này đến từ việc có viêm hay không.
• Hình dạng chính giữa: mụn trứng cá thường nhô cao ở giữa hoặc nhọn đầu do chứa mủ, trong khi tăng sản tuyến bã lại lõm xuống ở chính giữa. Đây là do cấu trúc phát triển bao quanh lỗ nang lông vốn đã khác nhau.
• Khi nặn thử: mụn trứng cá khi nặn sẽ ra bã nhờn hoặc mủ, còn tăng sản tuyến bã dù nặn thế nào cũng không ra gì. Vì đây không phải chất ứ đọng bên trong mà là chính mô tuyến phình to lên, nên không có gì để nặn ra cả.

Chỉ cần kiểm tra 3 điểm này, bạn cũng có thể phân biệt hai tình trạng không quá khó khăn. Ví dụ, nếu tưởng là mụn nhưng chờ 1 đến 2 tuần vẫn không hết đỏ, nặn cũng không ra gì, thì khả năng cao đó là tăng sản tuyến bã chứ không phải mụn trứng cá.

Vì sao hay xuất hiện ở tuổi trung niên và da dầu?

Tăng sản tuyến bã thường xuất hiện từ độ tuổi 40 trở đi, và đặc biệt hay gặp ở làn da dầu vốn tiết bã nhờn nhiều. Khi tuổi tác tăng lên, độ nhạy của tuyến bã nhờn với hormone nam thay đổi, đồng thời tốc độ thay tế bào cũ bằng tế bào mới, tức tỷ lệ thay mới tế bào, cũng chậm lại.

Cũng có báo cáo cho thấy tình trạng này dễ xuất hiện hơn ở làn da tiếp xúc tia UV lâu ngày, hoặc ở người dùng thuốc ức chế miễn dịch trong thời gian dài. Ngoài ra còn có yếu tố di truyền trong gia đình, nên nếu bố mẹ hoặc anh chị em cũng từng có tình trạng tương tự thì bạn nên chú ý theo dõi kỹ hơn.

Nói đơn giản, khi còn trẻ, tế bào cũ được thay mới nhanh chóng và dọn dẹp gọn gàng, nhưng càng lớn tuổi, tốc độ dọn dẹp này càng chậm lại, khiến các tiểu thùy cũ cứ tích tụ dần tại chỗ. Đó là lý do vì sao những hạt này thường xuất hiện rõ rệt hơn hẳn trên gương mặt người ngoài 40 tuổi so với người ở độ tuổi 20.

Nếu xuất hiện nhiều nốt cùng lúc thì có phải là dấu hiệu khác không?

Phần lớn trường hợp tăng sản tuyến bã không phải là bệnh lý đáng lo ngại. Đây là thay đổi phổ biến theo tuổi tác, thường chỉ mọc một hai nốt trên mặt, nhiều lắm cũng chỉ khoảng 5 đến 10 nốt.

Tuy nhiên, trong một số trường hợp rất hiếm, ở người còn trẻ tuổi lại xuất hiện cùng lúc rất nhiều u tuyến bã trên khắp mặt và thân mình. Kiểu biểu hiện này được báo cáo có thể liên quan đến hội chứng Muir-Torre, một bệnh lý di truyền. Hội chứng này được biết có liên quan đến nguy cơ tăng cao của các loại ung thư cơ quan khác như ung thư đại tràng hay ung thư nội mạc tử cung, nên nếu gia đình có tiền sử và số lượng tổn thương tuyến bã bất thường nhiều, bạn nên đi khám da liễu để kiểm tra cho chắc chắn. Tất nhiên trường hợp này rất hiếm gặp, phần lớn chỉ là thay đổi thông thường theo tuổi tác và loại da nên không cần quá lo lắng.

Nguyên lý loại bỏ bằng đốt điện

Vì phần lớn là thay đổi lành tính không gây hại cho sức khỏe, tăng sản tuyến bã không nhất thiết phải loại bỏ. Nhưng nếu bạn để ý đến vấn đề thẩm mỹ, có thể loại bỏ bằng phương pháp đốt điện, tức dùng dòng điện đốt cháy mô.

Phương pháp này cho dòng điện cao tần chạy qua một điện cực mảnh để tạo nhiệt, rồi dùng chính nhiệt đó đốt và làm đông chỉ riêng phần mô tiểu thùy tuyến bã đã phình to. Khi đốt nông quanh lỗ nang lông, tiểu thùy phồng lên sẽ xẹp xuống và hạt trở nên phẳng dần.

Có thể hình dung đơn giản như dùng nhiệt thay cho kim để làm xẹp khối mô đang phồng như quả bóng bay. Nhưng đây không phải đâm kim thật, mà là làm chín và đông cứng tế bào tiểu thùy, nên mô sẽ âm thầm co lại mà không gây chảy máu hay để lại vết thương hở.

Ngoài ra, các loại laser như laser CO2 hay laser Er:YAG, thiết bị có thể đốt hoặc bào mô một cách chính xác, cũng loại bỏ được theo nguyên lý tương tự. Nếu số lượng nốt nhiều và lan rộng, bác sĩ đôi khi chỉ định thêm isotretinoin, hoạt chất thuộc nhóm vitamin A, dùng đường uống liều thấp để làm nhỏ chính tuyến bã nhờn.

Ngay sau khi thực hiện, chỗ vừa đốt sẽ đóng một lớp vảy nhỏ, tự bong trong 5 đến 7 ngày và để lộ lớp da mịn màng bên dưới. Vì mô tiểu thùy đã bị đốt sẽ không mọc lại tại đúng vị trí đó, nên việc tái phát cùng một nốt ở cùng chỗ là rất hiếm.

Vì sao dễ tái phát và cách chăm sóc

Vị trí đã xử lý bằng đốt điện hay laser thường sạch sẽ gọn gàng, nhưng vấn đề nằm ở xu hướng mọc mới ở những vị trí khác. Vì thủ thuật chỉ loại bỏ tiểu thùy đã phình to sẵn, chứ không thay đổi được cơ địa khiến tuyến bã nhờn có xu hướng phình to trở lại.

Những nguyên nhân như da dầu, tiếp xúc tia UV, thay đổi hormone theo tuổi tác vẫn còn nguyên đó, nên theo thời gian có thể xuất hiện những hạt tương tự ở vị trí khác. Vì vậy thay vì kỳ vọng giải quyết dứt điểm chỉ sau một lần thủ thuật, cách tiếp cận thực tế hơn là cứ 2 đến 3 năm lại xử lý dần những nốt mới xuất hiện.

Ví dụ, dù đã loại bỏ gọn gàng nốt ở trán, điều đó không có nghĩa là ngăn được nốt mới mọc ở thái dương hay má. Cũng giống như việc nhổ một cây cỏ dại không có nghĩa là cây khác bên cạnh sẽ không mọc lên, vì cơ địa của cơ thể vẫn giữ nguyên như trước.

• Lý do cần chống nắng đều đặn: có báo cáo cho thấy tiếp xúc tia UV làm tăng nguy cơ tăng sản tuyến bã, nên chống nắng thường xuyên giúp giảm khả năng xuất hiện nốt mới.
• Lý do không nên cố nặn: nặn cũng không ra gì, mà nếu cố nặn mạnh chỉ khiến da bị tổn thương và để lại vết thâm.
• Lý do nên đi khám nếu số lượng tăng đột ngột: một số bệnh lý da khác có hình dạng tương tự có thể gây nhầm lẫn, nên nếu trong thời gian ngắn xuất hiện nhiều nốt mới hoặc hình dạng bất thường, tốt nhất nên đi khám da liễu để kiểm tra cho an tâm.

Nói chung, tăng sản tuyến bã không phải là bệnh cần loại bỏ gấp gáp, mà chỉ cần hiểu rõ để phân biệt với mụn trứng cá, rồi xử lý những vị trí khiến bạn để ý khi thật sự cần thiết là đủ.

References

Korean Dermatological Association, Ministry of Food and Drug Safety (MFDS), American Academy of Dermatology (AAD), and U.S. Food and Drug Administration (FDA).