U nang biểu bì nổi cục dưới da khác mụn nặn ở điểm nào và vì sao phải lấy sạch tận gốc

Có những trường hợp sờ thấy một cục nhỏ cỡ hạt đậu ở cằm, cổ hoặc lưng, nặn mãi mà vẫn không hết. Ấn tay vào thấy nó tròn, hơi mềm, đôi khi ở chính giữa còn lộ ra một lỗ nhỏ li ti. Cứ ngỡ là mụn nên nặn hết sức, nhưng cứ sau 2 đến 4 tuần, đúng chỗ đó lại nổi lên một cục y như cũ.

Cục u kiểu này nhiều khả năng không phải mụn mà là u nang biểu bì. Đây là một khối u lành tính hình thành khi tế bào ở lớp ngoài cùng của da lọt vào bên trong, tạo thành một cái túi nhỏ, rồi bên trong túi đó chất sừng (những mảnh da chết bong ra) cứ tích tụ dần khiến khối u lớn lên từ từ. Khác với mụn, dù có nặn hết dịch bên trong thì bản thân cái túi vẫn còn nguyên, nên sau một thời gian nó lại đầy trở lại. Hãy cùng tìm hiểu vì sao lại như vậy.

Vì sao u nang biểu bì hình thành?

Da được cấu tạo theo thứ tự từ ngoài vào trong, gồm lớp biểu bì rồi đến lớp bì. Bình thường tế bào biểu bì chỉ phát triển hướng ra ngoài, nhưng khi miệng nang lông bị chèn ép hoặc bít tắc do một vết thương nhỏ hay ma sát, một số tế bào này bị lạc hướng và cuộn ngược vào sâu trong lớp bì.

Những tế bào biểu bì bị cuốn vào trong vẫn "nhớ" công việc cũ của mình và tiếp tục sản sinh chất sừng như thường lệ. Chúng xếp thành hình tròn, tạo nên một cấu trúc dạng túi, và phần thành túi đó gọi là vỏ nang. Tế bào ở mặt trong vỏ nang cứ đều đặn tạo ra chất sừng, chẳng khác nào một túi zip liên tục sản sinh bột bên trong, và vì chất sừng không thoát ra ngoài được nên khối nang cứ phồng to dần.

Nguyên nhân khiến miệng nang lông bị chèn ép rất đa dạng: sẹo còn sót lại sau khi mụn lành, lỗ xỏ khuyên trên da, hay chỉ một vết xước nhỏ do vật sắc cũng có thể trở thành con đường đẩy tế bào biểu bì lọt vào bên trong. Ngay cả khi vết thương nhìn bên ngoài đã lành hẳn, nếu lúc đó có vài tế bào biểu bì bị lạc hướng và mắc lại trong lớp bì, thì 6 tháng đến 2 năm sau, đúng chỗ đó có thể hình thành một khối nang mới.

Khác mụn ở điểm nào?

Mụn là tình trạng viêm xảy ra ở lỗ chân lông và tuyến bã nhờn. Khi bã nhờn bít tắc và vi khuẩn sinh sôi, vùng da đó sưng đỏ lên, rồi khi nặn thì nhân mụn trắng cùng dịch bên trong thoát ra và mụn xẹp xuống. Còn u nang biểu bì thì khác hẳn, đây không phải là viêm ở lỗ chân lông mà là một cấu trúc túi riêng biệt hình thành ngay trong da.

Cách dễ nhất để phân biệt hai loại này là dựa vào cảm giác khi sờ và kiểu tái phát.

• Mụn khi nặn sẽ ra nhân và xẹp hẳn trong 3 đến 5 ngày, còn u nang biểu bì thì dù có nặn, 2 đến 4 tuần sau đúng chỗ đó lại phồng lên với kích thước y hệt. Lý do là bản thân cái túi vẫn còn nguyên nên quá trình sản sinh chất sừng không hề dừng lại.
• U nang biểu bì thường có một lỗ nhỏ li ti giống chấm đen ở ngay giữa bề mặt, đó là dấu vết của con đường từng thông với bề mặt da lúc khối nang mới hình thành. Mụn thì không có lỗ cố định kiểu này.
• Mụn thường thay đổi kích thước trong khoảng 3 ngày đến 2 tuần, còn u nang biểu bì lại lớn lên rất chậm, thường kéo dài từ 6 tháng cho đến 5 năm, vì tốc độ sản sinh chất sừng của tế bào vỏ nang vốn dĩ đã chậm.
• Vùng da quanh mụn thường đỏ ngay cả trước khi nặn và hay mọc thành nhiều nốt cùng lúc, còn u nang biểu bì thường chỉ là một cục đơn lẻ ở một vị trí, màu da xung quanh vẫn bình thường, ban đầu chỉ sờ thấy một khối u lì lì mà thôi.

Khác u mỡ ở điểm nào?

Cục u dưới da thường bị gọi chung là "cục mỡ", nhưng thực tế nhiều người hay nhầm lẫn giữa u mỡ và u nang biểu bì. Cả hai đều sờ thấy thành cục, nhưng cơ chế hình thành lại hoàn toàn khác nhau.

U mỡ là khối u do các tế bào mỡ dưới da tụ lại rồi phát triển, không có vỏ nang hay chất sừng bên trong. Sờ vào thấy mềm, di chuyển qua lại dễ dàng, bề mặt không có lỗ và hiếm khi bị nhiễm trùng sưng tấy. Ngược lại, u nang biểu bì có chất sừng chứa bên trong nên sờ chắc hơn u mỡ, có lỗ nhỏ như đã nói ở trên, và nếu bị nhiễm khuẩn thì có thể sưng đỏ, chảy mủ có mùi.

Sự khác biệt này quan trọng vì cách xử lý cũng khác nhau. U mỡ không có khái niệm vỏ nang nên chỉ cần lấy khối mỡ ra là xong, nhưng u nang biểu bì phải lấy trọn vẹn cả vỏ nang thì mới tránh được tái phát. Hai loại này nhìn bên ngoài có thể trông giống nhau, nên cần siêu âm hoặc thăm khám trực tiếp để phân biệt rồi chọn phương pháp phù hợp, như vậy mới giảm được cả nguy cơ tái phát lẫn sẹo.

Vì sao nặn xong vẫn cứ tái phát?

Lý do khối u tái phát khi chỉ nặn dịch bên trong mà để nguyên vỏ nang thật ra rất đơn giản: thứ khiến khối nang phồng lên không phải là lượng chất sừng đang có sẵn, mà chính là tế bào vỏ nang liên tục sản sinh ra chất sừng đó.

Có thể hình dung bằng ví dụ quả bóng bay. Nếu chỉ xì hết khí trong bóng mà không vứt bỏ vỏ bóng, thì con đường để bơm khí trở lại vẫn còn nguyên đó. U nang biểu bì cũng vậy, nếu chỉ nặn dịch bên trong thì con đường lẫn "nhà máy sản xuất", tức vỏ nang, vẫn còn y nguyên. Vì thế sau một thời gian, tế bào vỏ nang lại tiếp tục tạo chất sừng lấp đầy khối u, và cục u tái phát y hệt như cũ.

Hơn nữa, nếu cố nặn mạnh bằng tay khiến vỏ nang bị rách, chất sừng có thể tràn ra các mô xung quanh và khiến tình trạng viêm nặng thêm. Dù kích thước cục u có vẻ nhỏ lại ngay sau khi nặn, nhưng chừng nào vỏ nang vẫn còn nguyên thì đó vẫn chưa phải là cách giải quyết tận gốc.

Vì sao lấy vỏ nang mới hết tái phát?

Để tránh tái phát, không chỉ dịch bên trong mà bản thân vỏ nang cũng phải được lấy ra hết. Chỉ cần còn sót lại một tế bào vỏ nang, tế bào đó sẽ tiếp tục sinh sôi và sản sinh chất sừng, cuối cùng khối nang lại hình thành đúng chỗ cũ.

Trên thực tế có vài phương pháp lấy nang khác nhau, và tỷ lệ tái phát phụ thuộc vào việc mỗi phương pháp lấy được vỏ nang trọn vẹn đến đâu.

• Phẫu thuật cắt bỏ hoàn toàn là rạch một đường quanh khối nang để lấy trọn cả vỏ nang, gần như không để sót lại gì nên tỷ lệ tái phát thấp. Tuy nhiên có thể để lại sẹo tương ứng với đường rạch.
• Phương pháp rạch tối thiểu là tạo một lỗ rất nhỏ rồi khéo léo tách và lấy vỏ nang qua khe hở đó. Đường rạch ngắn nên ít lo về sẹo, nhưng nếu vỏ nang bị rách mỏng và sót lại một phần thì vẫn còn khả năng tái phát.
• Cách chỉ nặn dịch bên trong hoặc chọc kim để hút dịch ra thì để nguyên vỏ nang, nên không giải quyết được tận gốc, và như đã nói ở trên, sau một thời gian khối u lại đầy trở lại.

Khi chọn phương pháp, bác sĩ sẽ xem xét cả kích thước, vị trí và tình trạng viêm của khối nang. Nếu kích thước nhỏ và không viêm, rạch tối thiểu cũng đủ tách vỏ nang khá trọn vẹn, nhưng nếu khối nang lớn hoặc đã tái phát từ 3 lần trở lên thì khả năng cao vỏ nang đã dính chặt vào mô xung quanh, khi đó cắt bỏ hoàn toàn thường là lựa chọn an toàn hơn.

Vì sao kích thước lớn nhỏ khác nhau tùy người?

Cùng là u nang biểu bì nhưng có người để hơn 5 năm vẫn chỉ nhỏ cỡ hạt đậu, trong khi có người chỉ 6 tháng đã to hẳn lên trông thấy. Sự khác biệt này đến từ tốc độ sản sinh chất sừng của tế bào vỏ nang, vốn khác nhau tùy từng người và tùy từng vị trí trên cơ thể.

Những vùng thường xuyên chịu áp lực có xu hướng khiến tế bào vỏ nang bị kích thích nhiều hơn, nên sản sinh chất sừng cũng mạnh hơn. Vị trí hay bị quần áo hoặc dây túi xách cọ vào, hay chỗ hay bị chạm, xoa nắn thường lớn nhanh hơn những chỗ khác. Ngoài ra, sau khi khối nang từng vỡ hoặc bị nhiễm trùng một lần, trong quá trình hồi phục vỏ nang có thể dày lên, và sau đó phát triển nhanh hơn trước.

Nếu bị viêm thì có nên lấy ngay không?

U nang biểu bì đang yên ổn cũng có thể đột ngột bước vào giai đoạn viêm nếu vỏ nang bị vỡ hoặc nhiễm khuẩn, lúc đó khối u sưng đỏ, ấn vào đau và bên trong có mủ. Ở giai đoạn này, mô xung quanh sưng nề, mềm nhũn nên rất khó nhìn rõ ranh giới của vỏ nang.

Nếu cố phẫu thuật cắt bỏ khi tình trạng viêm còn nặng, nguy cơ không lấy sạch được vỏ nang mà để sót lại trong mô sẽ cao hơn. Vì vậy trong trường hợp này, bác sĩ thường khuyên nên rạch dẫn lưu mủ và làm dịu viêm trước, đợi mô ổn định rồi mới tiến hành cắt bỏ hoàn toàn. Cần lưu ý rằng nếu vội vàng muốn xử lý một lần cho xong, khả năng vỏ nang còn sót lại dẫn đến tái phát hoặc để lại sẹo sẽ cao hơn.

Khi nào là thời điểm nên lấy nang?

Vì u nang biểu bì thường phát triển khá chậm, nên lấy nang một cách có kế hoạch vào lúc không viêm sẽ có nhiều lợi thế hơn. Khi không viêm, ranh giới giữa vỏ nang và mô xung quanh rõ ràng hơn, nên dễ lấy trọn vẹn vỏ nang, đồng thời cũng thu hẹp được phạm vi rạch.

Ngược lại, nếu khối u đang lớn nhanh, hay bị viêm nhiễm tái đi tái lại, hoặc vị trí cứ liên tục bị quần áo, trang sức cọ xát kích thích, thì nên cân nhắc lấy nang trước khi nó to thêm. Bởi khối nang càng lớn thì phạm vi rạch càng rộng, và sẹo cũng theo đó mà lớn hơn.

Vị trí nào dễ xuất hiện u nang biểu bì?

U nang biểu bì thường xuất hiện ở những vùng nhiều tuyến bã và nang lông dày đặc như mặt, cổ, lưng, ngực. Đây là những vùng miệng nang lông dễ bị kích thích, nên cơ hội để tế bào biểu bì cuộn vào lớp bì cũng cao hơn.

Ngoài ra, khối u này cũng thường được quan sát thấy ở vùng cằm và cổ nơi hay cạo râu, hoặc vùng lưng, vai hay bị cổ áo, dây túi xách cọ vào. Có báo cáo cho thấy những kích thích vật lý lặp đi lặp lại có thể là nguyên nhân làm tổn thương miệng nang lông.

References

Korean Dermatological Association, Ministry of Food and Drug Safety (MFDS), American Academy of Dermatology (AAD), and U.S. Food and Drug Administration (FDA).