Vết sạm lan xuống tận cổ, cứ ngỡ là nám nhưng nguyên nhân lại hoàn toàn khác?

Có những trường hợp vùng trán và má cứ dần ngả sang màu nâu mờ mờ, mà càng đổi sang sản phẩm dưỡng trắng tốt thì màu lại càng đậm hơn. Đa phần mọi người nghĩ ngay là nám nặng lên nên vội tìm các loại kem trị nám để bôi, nhưng nếu chính loại mỹ phẩm đang dùng lại là nguyên nhân thì câu chuyện hoàn toàn khác.

Sạm da Riehl là một dạng viêm da tiếp xúc sắc tố, xuất hiện khi da phản ứng lặp đi lặp lại với các thành phần trong mỹ phẩm hoặc nước hoa. Vì bề ngoài khá giống nám nên nhiều người nhầm lẫn trong thời gian dài, nhưng nguyên nhân và hướng điều trị lại khác nhau hoàn toàn nên việc phân biệt rất quan trọng.

Sạm da Riehl khác gì so với các bệnh sắc tố khác?

Sạm da Riehl là kết quả của tình trạng viêm da tiếp xúc mạn tính, xảy ra khi các thành phần trong mỹ phẩm, nước hoa, thuốc nhuộm tóc chạm nhẹ lên da mặt hoặc cổ trong thời gian dài. Nói đến viêm da tiếp xúc, người ta thường nghĩ ngay đến da đỏ, sưng, ngứa, nhưng ở sạm da Riehl, phản ứng viêm này lại rất nhẹ và âm ỉ, lặp lại nhiều lần mà không gây sưng hay ngứa rõ rệt, chỉ để lại sắc tố nâu hoặc nâu xám. Vì vậy ở giai đoạn đầu, nhiều người thậm chí không hề nhận ra da mình đang trở nên nhạy cảm.

Có thể ví như vết bỏng nước sôi gây rát bỏng ngay lập tức thì khác, còn đây giống vết ma sát âm thầm để lại dấu vết dù mỗi ngày chỉ cọ xát rất nhẹ. Vì phản ứng quá nhẹ và tích tụ trong thời gian dài, bản thân người bệnh khó mà tự liên hệ được thời điểm đổi mỹ phẩm với thời điểm sắc tố bắt đầu đậm lên.

Con đường từ tiếp xúc mỹ phẩm đến hình thành sắc tố

Khi thành phần gây kích ứng chạm vào da, các tế bào miễn dịch nhận diện đây là mối đe dọa và khởi động phản ứng viêm. Nếu phản ứng này lan đến ranh giới giữa lớp biểu bì và lớp trung bì, các tế bào hắc tố (melanocyte, tế bào sản xuất sắc tố melanin) sẽ bị kích thích và sản sinh melanin quá mức.

Vấn đề là lượng melanin này không nằm yên ở lớp biểu bì mà theo ranh giới bị tổn thương do viêm mà chảy tràn xuống lớp trung bì. Hiện tượng sắc tố rời khỏi vị trí vốn có và rò xuống lớp dưới này được gọi là hiện tượng thất thoát sắc tố (pigment incontinence), giống như một chiếc bình bị nứt khiến nước rỉ dần ra ngoài. Melanin lọt xuống trung bì sẽ bị các đại thực bào (tế bào dọn dẹp nuốt và xử lý rác thải trong cơ thể) bắt giữ và lưu lại đó rất lâu, khiến sắc tố hình thành ở vị trí sâu hơn nhiều so với biểu bì, khó tan và mang màu nâu xám xỉn.

Sắc tố chỉ nằm ở lớp biểu bì có thể mờ dần theo thời gian khi lớp sừng bong tróc tự nhiên, nhưng sắc tố đã cắm rễ ở trung bì thì khó tự biến mất chừng nào các đại thực bào đảm nhận việc dọn dẹp vẫn còn lưu lại đó. Đây chính là lý do sạm da Riehl thường được nhắc đến là dai dẳng và khó mờ hơn hẳn so với các bệnh sắc tố khác.

Nói dễ hiểu, có thể hình dung lớp biểu bì như một tờ giấy mỏng, còn lớp trung bì là miếng bọt biển nằm bên dưới. Nếu sắc tố chỉ bám trên bề mặt giấy thì theo thời gian tờ giấy sẽ tự bong đi và sắc tố cũng mờ dần, nhưng nếu đã thấm sâu vào trong miếng bọt biển thì dù chà xát bề mặt bao nhiêu, vết ố bên trong vẫn không thể sạch được.

Vì sao hương liệu và chất bảo quản lại đặc biệt gây rắc rối?

Các thành phần gây ra sạm da Riehl thường là hương liệu hoặc chất bảo quản vốn xuất hiện phổ biến trong mỹ phẩm. Vì cơ chế gây bệnh không phải là kích ứng tức thời mà là quá trình mẫn cảm hóa (cơ thể dần ghi nhớ một thành phần nào đó là chất nguy hiểm và bắt đầu phản ứng lại) diễn ra từ từ qua nhiều lần tiếp xúc lặp lại, nên không hiếm trường hợp phản ứng bỗng dưng xuất hiện với một sản phẩm đã dùng yên ổn suốt nhiều năm.

Chẳng hạn, dù là loại nước hoa đã dùng yêu thích suốt nhiều năm, đến một lúc nào đó vùng cổ hay sau tai, nơi thường xuyên tiếp xúc với nước hoa, lại đột nhiên sạm màu rõ rệt hơn hẳn những chỗ khác. Vì cơ thể cần thời gian để ghi nhớ thành phần đó là nguy hiểm rồi mới phản ứng lại, nên nguyên nhân thực ra đã ở bên cạnh từ rất lâu, chỉ là biểu hiện ra bên ngoài muộn hơn mà thôi.

• Methylisothiazolinone (chất bảo quản mỹ phẩm), được dùng rộng rãi để ngăn vi khuẩn sinh sôi, nhưng gần đây được ghi nhận là một trong những thành phần gây mẫn cảm ngày càng nhiều.
• Fragrance mix (hỗn hợp hương liệu), có mặt trong nước hoa, sản phẩm chăm sóc tóc và mỹ phẩm dưỡng da nói chung, do là hỗn hợp nhiều hợp chất nên rất khó xác định chính xác một chất gây bệnh duy nhất.
• Nhóm paraphenylenediamine (PPD) trong thuốc nhuộm tóc và henna, đây cũng là lý do vì sao sau khi làm tóc ở tiệm, vùng cổ và chân tóc lại dễ bị sạm màu hơn hẳn.

Vì sao dễ nhầm lẫn với nám?

Cả nám và sạm da Riehl đều là các bệnh sắc tố xuất hiện chủ yếu ở má và trán dưới dạng những mảng nâu, nên thoạt nhìn rất khó phân biệt. Hai bệnh này còn giống nhau ở chỗ đều đậm lên khi tiếp xúc ánh nắng và khó che phủ hoàn toàn bằng lớp trang điểm, nên phần lớn mọi người trước khi đến khám da liễu chỉ nghĩ đơn giản là nám đang nặng thêm.

Hơn nữa, cả hai bệnh đều tiến triển chậm, đậm dần theo thời gian. Ban đầu sắc tố còn mờ nhạt, rồi đậm lên dần trong khoảng 3 đến 6 tháng. Vì vậy người bệnh khó nhớ chính xác thời điểm bắt đầu, nên cũng mất khá nhiều thời gian mới nghĩ đến việc nghi ngờ nguyên nhân từ mỹ phẩm.

Chẳng hạn, dù sắc tố đã lan đến những vị trí như cổ hay sau tai, nơi nám hiếm khi xuất hiện, nhiều người vẫn chỉ chú ý đến vùng mặt nên dễ bỏ qua, nghĩ đơn giản là da bị bám bẩn. Nếu thấy vết sạm xuất hiện ở những vị trí mà nám thường không mọc như vậy, đó là một dấu hiệu đáng để nghĩ đến khả năng sạm da Riehl.

Điểm khác biệt quyết định giữa nám và sạm da Riehl

Dù bề ngoài khá giống nhau nhưng vì nguyên nhân và cách tiến triển khác nhau, nếu quan sát kỹ vẫn có thể nhận ra những đặc điểm phân biệt.

• Màu sắc khác nhau. Nám có màu từ nâu nhạt đến nâu đậm, trong khi sạm da Riehl, do sắc tố lắng đọng ở trung bì, thường mang màu nâu xám hoặc xanh xám đục.
• Phân bố khác nhau. Nám lan đối xứng hai bên má và trán theo hình cánh bướm, còn sạm da Riehl thường loang lổ như mạng lưới ở những vùng hay tiếp xúc mỹ phẩm hay nước hoa như viền trán, thái dương, cổ và cả sau tai.
• Bối cảnh hình thành khác nhau. Nám chủ yếu do thay đổi nội tiết tố và ánh nắng, còn sạm da Riehl thường xuất hiện trùng với thời điểm bắt đầu dùng một loại mỹ phẩm hoặc nước hoa mới, mối liên hệ này thường được phát hiện qua quá trình hỏi bệnh.

Vì sao không tìm ra nguyên nhân thì điều trị mãi không hiệu quả?

Sạm da Riehl, chừng nào còn tiếp xúc liên tục với chất gây bệnh thì dù điều trị bằng cách nào cũng khó có hiệu quả lâu dài. Dù bôi bao nhiêu sản phẩm dưỡng trắng, nếu trong đó vẫn chứa hương liệu hay chất bảo quản gây kích ứng thì viêm sẽ lại bị kích hoạt, và quá trình melanin rò xuống trung bì cứ thế lặp lại y như cũ. Vì vậy, bước đầu tiên trong điều trị sạm da Riehl không phải là chọn thành phần dưỡng trắng nào, mà là truy lại xem đã bôi gì vào thời điểm triệu chứng bắt đầu và trở nặng.

Chẳng hạn, ngay cả sản phẩm ghi là không mùi, dịu nhẹ, nếu không xem kỹ đến từng thành phần bảo quản trong bảng thành phần thì rất có thể chất gây bệnh vẫn còn nằm trong đó. Nếu chỉ tin vào những dòng chữ trên nhãn mà bỏ qua, rất dễ gặp lại đúng phản ứng cũ ở sản phẩm mà mình đã dày công đổi sang.

Quy trình xác định nguyên nhân bằng patch test

Khi khó xác định chính xác thành phần gây bệnh chỉ bằng tự chẩn đoán, bác sĩ da liễu sẽ tiến hành patch test (xét nghiệm dán các thành phần nghi ngờ lên miếng dán nhỏ trên da lưng để theo dõi phản ứng). Các thành phần mỹ phẩm, hương liệu, chất bảo quản, thuốc nhuộm tóc được dán lên da theo bộ chuẩn hóa, sau đó theo dõi xem sau 2 đến 4 ngày vùng da đó có ửng đỏ hay không.

Có thể ví như xếp một hàng nghi phạm rồi chỉ ra đúng vị trí có phản ứng, nên dù không biết tên thành phần, chỉ cần nhìn vị trí dán trên lưng là biết ngay chất nào gây ra vấn đề. Lý do phản ứng không xuất hiện ngay mà đến 2 đến 4 ngày sau mới dần rõ lên, chính là vì bản chất của quá trình mẫn cảm hóa vốn diễn tiến chậm.

Sau khi xét nghiệm này xác định được thành phần gây bệnh, người bệnh chỉ cần kiểm tra bảng thành phần để loại bỏ những sản phẩm chứa chất đó, việc quản lý sẽ thực tế và dễ thực hiện hơn nhiều so với việc phải ngưng dùng mỹ phẩm hoàn toàn.

Điều trị laser và kiểm soát tái phát nên thực hiện như thế nào?

Khi bắt đầu tránh chất gây bệnh, tình trạng viêm ở lớp biểu bì thường lắng xuống khá nhanh, nhưng sắc tố đã cắm rễ ở trung bì lại thường khó tự mờ đi và tồn tại rất lâu. Trong trường hợp này, phương pháp bắn laser toning năng lượng thấp (Q-switched Nd:YAG 1064nm, chia nhỏ năng lượng bắn nhiều lần để làm mờ sắc tố dần dần), thực hiện cách nhau 1 đến 2 tuần, tổng cộng 5 đến 10 lần, đã được ghi nhận trong y văn.

Tuy nhiên vì trung bì nằm sâu hơn biểu bì, nếu dùng năng lượng mạnh thì có thể gây viêm mới và khiến sắc tố nặng thêm, nên cách an toàn hơn được khuyến cáo là dùng cường độ thấp, thực hiện từ từ, cách nhau 1 đến 2 tuần, chia làm 5 đến 10 lần. Chống nắng là điều bắt buộc trong suốt quá trình điều trị, và nếu tiếp xúc lại với chất gây bệnh, sắc tố đã dày công làm mờ có thể tái phát ngay.

Nếu vì nóng vội mà tăng năng lượng để mong xóa sạch trong một lần, trung bì có thể bị kích thích trở lại và khiến sắc tố lan rộng hơn theo chiều hướng ngược lại. Thay vì tăng cường độ vì sốt ruột, cách chia làm 5 đến 10 lần để làm mờ từ từ mới thực sự là con đường an toàn và chắc chắn hơn.

Vì vậy, ngay cả sau khi kết thúc điều trị, việc kiểm tra bảng thành phần của mỹ phẩm, nước hoa, sản phẩm chăm sóc tóc mới mua vẫn cần trở thành thói quen. Khi việc tránh hoàn toàn chất gây bệnh được duy trì song song, khả năng sắc tố đã được laser xử lý sẽ không tích tụ trở lại sẽ cao hơn nhiều.

References

Korean Dermatological Association, Ministry of Food and Drug Safety (MFDS), American Academy of Dermatology (AAD), and U.S. Food and Drug Administration (FDA).