Vì sao cách điều trị laser nám và tàn nhang thay đổi tùy vị trí sắc tố ở lớp biểu bì hay trung bì

Soi gương và bất chợt để ý thấy một đốm nâu, thường được gọi là nám hoặc tàn nhang. Nhưng dù cùng là màu nâu, chúng có thể nằm ở những vị trí hoàn toàn khác nhau bên dưới da. Có loại sắc tố nằm ngay sát bề mặt da, có loại lại nằm sâu hơn nhiều. Và chính sự khác biệt về độ sâu này là yếu tố lớn nhất quyết định phương pháp nào sẽ hiệu quả và phương pháp nào không. Vì vậy khi chẩn đoán sắc tố, bác sĩ không chỉ nhìn vào màu sắc hay kích thước mà còn kiểm tra xem sắc tố tập trung nhiều hơn ở biểu bì hay trung bì. Vẻ ngoài có thể giống nhau nhưng nếu tình trạng bên trong khác nhau thì cách tiếp cận cũng phải khác.

Sắc tố hình thành ở biểu bì hay trung bì?

Da gồm hai lớp chính. Lớp ngoài là biểu bì, bên dưới là trung bì. Có thể hình dung biểu bì như tờ giấy dán tường, còn trung bì là phần tường bên trong lớp giấy đó. Nếu giấy dán tường bị bẩn, chỉ cần lau bề mặt hoặc thay giấy mới là xong, nhưng nếu vết bẩn đã thấm sâu vào đường ống bên trong tường thì thay giấy dán tường thôi sẽ không giải quyết được.

Sắc tố cũng vậy. Khi tiếp xúc nhiều với tia UV hoặc viêm da lặp lại, các tế bào hắc tố (tế bào tạo màu da) trong biểu bì sản sinh melanin quá mức. Nếu sắc tố này chỉ dừng lại ở biểu bì thì gọi là tăng sắc tố dạng biểu bì, còn nếu theo thời gian trôi xuống trung bì thì trở thành tăng sắc tố dạng trung bì. Nám, đồi mồi, tàn nhang, tăng sắc tố sau viêm tuy trông có vẻ giống nhau nhưng thực chất khác nhau ở chỗ sắc tố tập trung nhiều hơn ở lớp nào trong hai lớp này.

Vì sao sắc tố ở biểu bì đáp ứng điều trị nhanh?

Biểu bì là lớp nông nhất của da nên rất mỏng. Vì thế sắc tố nằm trong biểu bì gần với bề mặt da, và chu kỳ tế bào mới hình thành rồi bong ra (chu kỳ thay mới tế bào sừng) cũng ngắn. Tế bào biểu bì thường được thay mới trong khoảng 4 tuần, nên chỉ cần giảm các yếu tố kích thích tạo sắc tố, đôi khi sắc tố cũng tự mờ dần.

Về mặt điều trị, sắc tố ở biểu bì cũng có lợi thế. Các thành phần làm sáng da như hydroquinone hay tranexamic acid ức chế chính quá trình tế bào hắc tố tạo ra sắc tố, mà vì biểu bì có khoảng cách thẩm thấu ngắn nên hiệu quả xuất hiện tương đối nhanh. Laser cũng tương tự. Sắc tố nằm ở biểu bì chỉ cần bước sóng chiếu tới độ nông là đã đủ phá hủy, nên chỉ với mức năng lượng nhẹ nhàng vẫn cho phản ứng tốt.

Vì sao sắc tố ở trung bì khó xử lý hơn?

Trung bì dày hơn biểu bì rất nhiều, và mạch máu, dây thần kinh, mô collagen đan xen chặt chẽ với nhau. Khi sắc tố lọt vào tận đây, tình hình sẽ khác. Sắc tố nằm trong trung bì phần lớn không phải do tế bào hắc tố trực tiếp tạo ra, mà là melanin trôi xuống từ biểu bì rồi bị đại thực bào (tế bào dọn dẹp trong cơ thể) nuốt vào và giữ lại bên trong trong thời gian dài.

Vấn đề là đại thực bào này không được thay mới nhanh như tế bào biểu bì. Một khi đã định cư, chúng có thể tồn tại từ vài tháng đến vài năm. Vì vậy tốc độ tự mờ đi của sắc tố ở trung bì chậm hơn nhiều so với biểu bì, và các thành phần làm sáng dạng bôi khó thẩm thấu đến trung bì với nồng độ đủ để phát huy tác dụng nên hiệu quả bị hạn chế. Điều này cũng giống như việc chỉ chăm sóc bề mặt thì không thể xóa được vết bẩn đã thấm sâu vào bên trong tường.

Sắc tố ở biểu bì được điều trị theo nguyên lý nào?

Đối với tăng sắc tố dạng biểu bì, các phương pháp tác động gần bề mặt da thường được ưu tiên xem xét trước. Điển hình là kem làm sáng da bôi tại chỗ, peel hỗ trợ thay mới tế bào sừng, và laser toning bước sóng nông.

• Kem làm sáng da bôi tại chỗ: các thành phần như hydroquinone, tranexamic acid, niacinamide giúp giảm tín hiệu sản sinh sắc tố của tế bào hắc tố. Vì chỉ cần tác động lên biểu bì là đủ nên dù khoảng cách thẩm thấu ngắn vẫn có thể kỳ vọng hiệu quả.
• Peel: lột nhẹ lớp sừng để đẩy nhanh quá trình thay mới của biểu bì. Nguyên lý là giúp các tế bào sừng già chứa sắc tố bong đi nhanh hơn.
• Laser toning năng lượng thấp: chiếu năng lượng thấp nhiều lần để phá vỡ dần melanin ở biểu bì. Vì không đốt mạnh một lần mà chia nhỏ qua nhiều buổi, phương pháp này phù hợp với sắc tố chỉ khu trú ở biểu bì.

Sắc tố ở trung bì được điều trị theo nguyên lý nào?

Vì các phương pháp tác động bề mặt khó chạm tới sắc tố ở trung bì, người ta thường dùng bước sóng đi sâu hơn hoặc laser nhắm trực tiếp vào sắc tố. Điển hình là công nghệ Q-switched hoặc laser bắn theo đơn vị picosecond. Những loại laser này tập trung năng lượng mạnh trong khoảng thời gian cực ngắn vào hạt sắc tố, phá vỡ sắc tố mà không lan nhiệt ra mô xung quanh.

Khi sắc tố bị phá vỡ thành các mảnh nhỏ, hệ miễn dịch trong cơ thể sẽ dần dọn dẹp chúng. Vì các mảnh sắc tố vỡ được đại thực bào nuốt lại rồi đưa ra ngoài qua hệ bạch huyết, nên thời gian để thấy kết quả rõ rệt thường lâu hơn so với sắc tố ở biểu bì. Ngoài ra, trung bì có nhiều mạch máu và dây thần kinh nên nhạy cảm với kích thích, nếu cài đặt sai có thể gây kích ứng và dẫn đến tăng sắc tố viêm mới ngay trong trung bì, vì vậy việc lựa chọn bước sóng và công suất cần thận trọng hơn.

Trước điều trị, làm sao để phân biệt độ sâu của sắc tố?

Cùng là một đốm nâu nhưng để xác định chính xác đó là dạng biểu bì, dạng trung bì, hay dạng hỗn hợp của cả hai lớp thì chỉ nhìn bằng mắt thường là không đủ. Vì vậy trong thực hành lâm sàng, đèn Wood (thiết bị chiếu sáng đặc biệt dùng tia UV) hoặc kính lúp soi da thường được dùng để quan sát ranh giới và sắc độ của sắc tố nhằm ước lượng độ sâu.

• Dạng biểu bì: ranh giới thường khá rõ và màu sắc nổi bật đậm hơn dưới đèn Wood. Nguyên nhân là sắc tố tập trung ở lớp nông nên chênh lệch phản xạ ánh sáng lớn.
• Dạng trung bì: ranh giới mờ nhạt và dưới đèn Wood màu sắc gần như không nổi bật hơn. Nguyên nhân là sắc tố nằm sâu nên ánh sáng không phản xạ trở lại đủ nhiều.
• Dạng hỗn hợp: có cả hai đặc điểm trên xuất hiện đồng thời, và trên thực tế lâm sàng dạng hỗn hợp này khá phổ biến.

Khi lập kế hoạch điều trị, điều gì dễ bị bỏ sót?

Một hiểu lầm thường gặp trong điều trị sắc tố là dùng thử phương pháp dành cho biểu bì với cường độ mạnh cho cả sắc tố ở trung bì, rồi mới đổi phương pháp nếu không hiệu quả. Nhưng trung bì là lớp nhạy cảm với kích thích, nếu lặp lại kích thích bằng phương pháp không phù hợp thì có thể gây ra tăng sắc tố mới. Vì vậy chọn đúng phương pháp phù hợp với độ sâu ngay từ đầu sẽ có lợi hơn về lâu dài.

Một điều khác là kỳ vọng về tốc độ điều trị. Sắc tố ở biểu bì đôi khi cho thấy thay đổi chỉ sau vài tuần, nhưng sắc tố ở trung bì vốn cần thời gian để được chuyển hóa nên thường mờ dần từ từ qua nhiều buổi điều trị. Nếu giữa chừng cảm thấy hiệu quả đến chậm, hiểu rằng sắc tố ở trung bì vốn di chuyển theo tốc độ như vậy sẽ giúp việc theo dõi quá trình điều trị nhẹ nhàng hơn.

Chống nắng quan trọng như nhau đối với cả dạng biểu bì lẫn dạng trung bì. Tia UV là nguyên nhân lớn nhất kích thích tế bào hắc tố tạo sắc tố mới trở lại, nên để sắc tố đã mờ đi sau điều trị được duy trì thì cần chăm sóc tiếp theo song hành. Thói quen bôi lại kem chống nắng hằng ngày không xóa được sắc tố đã hình thành, nhưng có vai trò làm giảm tín hiệu khiến tế bào hắc tố tiếp tục tạo sắc tố mới. Vì vậy thay vì tách rời điều trị và chống nắng, gộp chung thành một quá trình liên tục sẽ giúp kết quả bền lâu hơn.

Ngoài ra, ngay trên cùng một người, độ sâu của sắc tố cũng có thể khác nhau tùy vùng trên khuôn mặt. Những vùng tiếp xúc nắng lâu như quanh xương gò má thường có sắc tố thấm sâu tới trung bì, còn những vùng ít tiếp xúc hơn thường chỉ dừng lại ở biểu bì. Vì vậy ngay trong một khuôn mặt cũng có thể cần cài đặt điều trị khác nhau theo từng vùng, và điều này cũng chỉ có thể quyết định được sau khi xác định độ sâu của sắc tố trước.

References

Korean Dermatological Association, American Academy of Dermatology (AAD), and Ministry of Food and Drug Safety (MFDS).