Vì sao mụn đầu trắng và mụn đầu đen khác màu nhau, sự khác biệt về mức độ oxy hóa bã nhờn trong lỗ chân lông

Mụn đầu trắng và mụn đầu đen đều là dạng khởi đầu của mụn, hình thành khi lỗ chân lông bị bít lại. Nhìn bề ngoài thì hai loại này trông hoàn toàn khác nhau, nhưng điểm xuất phát lại giống hệt nhau. Cả hai đều bắt đầu từ việc tế bào chết và bã nhờn quyện vào nhau, bít kín miệng lỗ chân lông. Tuy nhiên sau đó con đường của chúng rẽ theo hai hướng khác nhau. Nếu lỗ chân lông vẫn bị bít kín và nằm im dưới da, nó sẽ trở thành mụn đầu trắng. Còn nếu miệng lỗ chân lông hở ra và tiếp xúc với không khí, nó sẽ trở thành mụn đầu đen. Yếu tố quyết định sự khác biệt này không phải là sắc tố, mà là một phản ứng hóa học mang tên oxy hóa.

Nút bít lỗ chân lông hình thành như thế nào?

Mỗi lỗ chân lông đều nối với một tuyến bã nhờn. Tuyến này liên tục sản sinh ra bã nhờn, tức là thành phần dầu giúp giữ ẩm cho da. Đồng thời, ở thành lỗ chân lông, các tế bào sừng già cỗi cũng không ngừng bong ra.

Bình thường, bã nhờn và tế bào chết sẽ theo lỗ chân lông thoát ra ngoài một cách tự nhiên. Nhưng khi bã nhờn tiết ra quá nhiều, hoặc tế bào chết không bong kịp mà tích tụ lại, tình hình sẽ thay đổi. Bã nhờn và tế bào chết dính vào nhau, tạo thành một nút bít ở miệng lỗ chân lông, gọi là nhân mụn (comedone).

Ở giai đoạn hình thành nút bít này, mụn đầu trắng và mụn đầu đen chưa hề khác nhau. Cả hai đều xuất phát từ cùng nguyên liệu, cùng một quá trình. Điểm rẽ nhánh chỉ bắt đầu từ việc nút bít đó có bị khóa hoàn toàn trong lỗ chân lông hay không, hay miệng lỗ chân lông vẫn hở và thông với bên ngoài.

Mụn đầu trắng, trạng thái vẫn bị bít kín

Mụn đầu trắng được gọi theo thuật ngữ y khoa là nhân mụn kín (closed comedone). Miệng lỗ chân lông bị phủ bởi một lớp màng da mỏng, khiến bã nhờn và tế bào chết bên trong không thể tiếp xúc với không khí bên ngoài.

Vì bị bịt kín hoàn toàn dưới da nên không có lý do gì để màu sắc thay đổi. Màu vốn có của bã nhờn và tế bào chết, tức là màu vàng nhạt hoặc trắng, vẫn được giữ nguyên. Đó là lý do vì sao mụn đầu trắng nhìn giống như một nốt sần nhỏ, trắng, hơi gồ lên trên bề mặt da.

Khi sờ vào sẽ thấy cứng và hơi dày, bởi bên trong lỗ chân lông chất chứa đã bị nén chặt lại. Loại mụn này thường xuất hiện thành từng đám nhỏ li ti ở những vùng tiết nhiều dầu như mũi và trán.

Vì sao mụn đầu đen có màu đen, không phải do melanin mà do oxy hóa

Mụn đầu đen được gọi theo thuật ngữ y khoa là nhân mụn hở (open comedone). Nguyên liệu giống hệt mụn đầu trắng, nhưng miệng lỗ chân lông không có lớp màng che phủ, nên phần chất chứa bên trong tiếp xúc trực tiếp với không khí bên ngoài.

Đây là điểm mà nhiều người hiểu nhầm. Không ít người nghĩ rằng màu đen của mụn đầu đen là do bụi bẩn hoặc cặn bám trong lỗ chân lông, nhưng thực tế không phải vậy. Nó không đen vì không rửa mặt sạch, mà là kết quả của việc các thành phần bên trong bị oxy hóa khi gặp không khí.

Trong bã nhờn có chứa squalene, một loại lipid. Nói đơn giản, lipid chính là thành phần dầu. Khi thành phần này phản ứng với oxy, nó biến thành lipid bị oxy hóa và chuyển sang màu sẫm. Cùng lúc đó, melanin có trong tế bào sừng cũng bị oxy hóa khi gặp không khí, góp thêm sắc đen. Melanin vốn được tạo ra bởi một loại tế bào riêng gọi là tế bào hắc tố (melanocyte), sau đó được chuyển giao cho tế bào sừng. Sắc tố này trộn lẫn cùng tế bào sừng trong nút bít lỗ chân lông rồi bị oxy hóa. Khi hai phản ứng oxy hóa này chồng lên nhau, mắt thường sẽ nhìn thấy màu đen.

Nói cách khác, màu đen của mụn đầu đen không đến từ một nguyên nhân duy nhất, mà là kết quả của hai thành phần cùng phản ứng một lúc. Lipid oxy hóa làm màu sẫm lại trước, rồi melanin oxy hóa cộng thêm vào khiến màu càng đậm hơn. Vì vậy có thể nói mụn đầu đen không đơn thuần là dơ bẩn, mà là dấu vết của một phản ứng hóa học do chính làn da tạo ra.

Vì sao chạm vào không khí lại đổi màu?

Oxy hóa không phải là hiện tượng gì đặc biệt. Nó giống hệt nguyên lý khi cắt một quả táo hay quả chuối rồi để một lúc, mặt cắt sẽ chuyển sang màu nâu. Các thành phần trong trái cây khi gặp oxy trong không khí sẽ thay đổi cấu trúc hóa học, khiến cách chúng hấp thụ và phản chiếu ánh sáng cũng thay đổi theo, và kết quả là ta nhìn thấy màu nâu hoặc đen.

Với mụn đầu đen cũng vậy. Khi miệng lỗ chân lông hở, thành phần lipid trong bã nhờn sẽ liên tục tiếp xúc với oxy. Theo thời gian, lượng thành phần bị oxy hóa càng tích tụ nhiều, màu sắc càng đậm dần. Vì thế mụn đầu đen mới hình thành thường có màu nâu nhạt, còn mụn đầu đen đã tồn tại vài ngày thì thường đen hơn hẳn.

Ngược lại, mụn đầu trắng hoàn toàn không xảy ra phản ứng này. Vì không có đường tiếp xúc với không khí nên quá trình oxy hóa không diễn ra, và màu sắc ban đầu vẫn được giữ nguyên. Nói cách khác, sự khác biệt về màu sắc giữa hai loại mụn này không nằm ở thành phần, mà nằm ở mức độ tiếp xúc với không khí.

Cả hai đều là giai đoạn đầu của mụn

Mụn đầu trắng và mụn đầu đen đều được xếp vào nhóm mụn không viêm. Điều này có nghĩa là chúng không sưng đỏ, không đau, chỉ đơn thuần là tình trạng lỗ chân lông bị bít.

Vấn đề là nếu để tình trạng này kéo dài mà không xử lý, nó có thể tiến triển sang giai đoạn tiếp theo. Khi vi khuẩn gây mụn Cutibacterium acnes bắt đầu sinh sôi bên trong lỗ chân lông bị bít, tình hình sẽ thay đổi. Trong quá trình phân giải bã nhờn, loại vi khuẩn này tạo ra các chất gây kích ứng, dẫn đến phản ứng viêm ở thành lỗ chân lông.

Khi viêm xuất hiện, các thay đổi sau có thể diễn ra theo trình tự:

• Vùng quanh lỗ chân lông đỏ lên và hơi sưng phồng, tiến triển thành mụn sẩn (papule), do các tế bào viêm tập trung đến mô xung quanh lỗ chân lông.
• Tiến triển thành mụn mủ (pustule), do bạch cầu chống lại tình trạng viêm bị chết đi và xác của chúng tích lại thành mủ.
• Nếu tình trạng viêm lan sâu hơn, nó sẽ tiến triển thành mụn cục hoặc mụn nang, do viêm xuyên qua thành lỗ chân lông và lan đến lớp bì xung quanh.

Chính vì vậy, việc bắt đầu chăm sóc da ngay từ giai đoạn mụn đầu trắng và mụn đầu đen sẽ giúp giảm nguy cơ tiến triển thành mụn viêm và để lại sẹo về sau.

Cách chăm sóc khác nhau tùy theo mức độ oxy hóa

Về đại thể, nguyên tắc chăm sóc mụn đầu trắng và mụn đầu đen khá giống nhau. Các thành phần giúp tẩy tế bào chết nhẹ nhàng và điều tiết bã nhờn đều có tác dụng chung cho cả hai. BHA như salicylic acid tan tốt trong dầu, nên có thể thấm sâu vào tận cặn bã nhờn trong lỗ chân lông để hòa tan tế bào chết và bã nhờn. Còn retinoid giúp điều hòa lại chu kỳ hình thành và bong tróc của tế bào sừng, nhờ đó hạn chế nút bít hình thành ngay từ đầu.

Tuy nhiên, mụn đầu đen có thêm một yếu tố khác cần lưu ý, đó là oxy hóa. Vì vậy việc chống nắng đầy đủ sẽ rất hữu ích. Tia cực tím là yếu tố thúc đẩy phản ứng oxy hóa của da và thành phần bã nhờn diễn ra nhanh hơn, nên nếu chặn được tia cực tím từ sớm, tốc độ mụn đầu đen đậm màu thêm cũng sẽ chậm lại.

Với mụn đầu trắng, vì lỗ chân lông đang bị bít nên các thành phần chăm sóc tế bào chết cần thời gian để thẩm thấu vào sâu bên trong. Vì thế, kiên trì sử dụng lâu dài sẽ hiệu quả hơn là dùng sản phẩm mạnh trong thời gian ngắn.

Rửa mặt cũng là bước quan trọng chung cho cả hai loại mụn. Tuy nhiên, bản thân việc rửa mặt không thể đảo ngược quá trình oxy hóa. Thành phần đã bị oxy hóa sẽ không trở lại màu ban đầu chỉ vì được rửa sạch, mà cần được đào thải tự nhiên khỏi lỗ chân lông hoặc nhờ sự hỗ trợ của các thành phần chăm sóc da thì mới nhạt dần đi. Vì vậy, thay vì cố gắng loại bỏ mụn đầu đen trong một sớm một chiều, cách thực tế hơn là chăm sóc đều đặn để hạn chế mụn mới hình thành.

Vì sao không nên tự nặn bằng tay?

Với cả hai loại mụn, ai cũng có lúc muốn tự tay nặn cho sạch. Nhưng khi dùng tay tạo áp lực, thành lỗ chân lông có thể bị giãn hoặc rách. Lỗ chân lông có cấu trúc mỏng manh hơn ta tưởng, nếu liên tục chịu áp lực mạnh, bản thân thành lỗ chân lông sẽ bị tổn thương.

Ngoài ra, vi khuẩn trên tay hoặc dụng cụ nặn mụn có thể bị đẩy vào khe hở lỗ chân lông đang bị ép, gây ra viêm. Khi viêm xảy ra, tình trạng có thể tiến triển nhanh hơn sang giai đoạn mụn sẩn, mụn mủ như đã nói ở trên. Dù trông có vẻ như đã nặn sạch, nhưng nếu thành lỗ chân lông bị tổn thương, hậu quả có thể là sẹo hoặc lỗ chân lông giãn to.

Nếu thực sự cảm thấy khó chịu, cách an toàn hơn là đến các cơ sở da liễu để được lấy nhân mụn bằng dụng cụ đã tiệt trùng. Ở đó, lực và hướng tác động có thể được kiểm soát chính xác, nên nguy cơ tổn thương lỗ chân lông thấp hơn nhiều.

References

Korean Dermatological Association, American Academy of Dermatology (AAD), and Ministry of Food and Drug Safety (MFDS).