Mụn đầu đen: nguyên nhân, cách chăm sóc, có nên nặn bằng tay không?

Soi gương thật gần, nhiều người thấy vùng mũi và hai bên cánh mũi lấm tấm những chấm đen li ti. Vì vậy không ít người nghĩ đó là bụi bẩn hoặc cặn bám trên da. Nhưng thực chất, đó là bã nhờn và tế bào chết bên trong lỗ chân lông tiếp xúc với không khí rồi bị oxy hóa, chuyển sang màu đen.

Hiểu đúng bản chất này sẽ thay đổi cả cách chăm sóc. Nếu nghĩ đó là bụi bẩn, bạn chỉ chăm chăm rửa cho thật sạch. Nhưng khi hiểu đó là một nút chất bị oxy hóa, cách tiếp cận sẽ chuyển sang làm sao để nút đó ít hình thành ngay từ đầu. Bài viết này sẽ đi từng bước lý giải vì sao mụn đầu đen xuất hiện, và vì sao việc nặn ra đôi khi lại khiến tình trạng tệ hơn.

Vì sao mụn đầu đen tập trung quanh mũi?

Mụn đầu đen thường xuất hiện nhiều ở những vùng có tuyến bã nhờn (tuyến nhỏ sản sinh dầu) dày đặc và hoạt động mạnh. Mũi, trán và cằm là ba vùng có tuyến bã nhờn tập trung dày hơn hẳn các vùng khác trên mặt, nên thường được gọi chung là vùng chữ T.

Tuyến bã nhờn càng nhiều thì mỗi lỗ chân lông cũng tiết ra lượng dầu càng lớn. Bản thân dầu không phải là vấn đề, nhưng lượng dầu càng nhiều thì khả năng không thoát ra kịp qua miệng lỗ chân lông và bị ứ lại bên trong càng cao. Đó là lý do trên cùng một gương mặt, mụn đầu đen lại dồn nhiều ở vùng mũi hơn hẳn.

Bã nhờn và tế bào chết thành nút bít lỗ chân lông thế nào?

Lỗ chân lông là một ống nhỏ nối liền với tuyến bã nhờn nằm dưới da. Vai trò ban đầu của ống này là đưa bã nhờn lên bề mặt để giữ ẩm cho da.

Vấn đề nằm ở lớp tế bào bên trong thành ống. Da luôn tự bong tróc các tế bào sừng già cỗi, nhưng khi quá trình này diễn ra quá mạnh (gọi là tăng sừng hóa nang lông), các tế bào chết dính chặt vào nhau và tích tụ ngay trong lòng ống. Bã nhờn cứ tiếp tục được đưa lên và trộn lẫn với lớp tế bào chết đó, tạo thành một nút hỗn hợp giữa dầu và tế bào sừng bên trong lỗ chân lông.

Nếu nút này nằm ngay ở miệng lỗ chân lông và lộ ra ngoài, nó tạo thành dạng hở (mụn cám hở, hay open comedone), chính là mụn đầu đen. Ngược lại, nếu nút bịt kín hoàn toàn miệng lỗ và bị giữ lại bên trong, nó phồng lên thành đốm trắng, gọi là dạng kín (mụn cám kín, thường gọi là mụn đầu trắng). Cùng một chất liệu tạo thành, nhưng miệng lỗ mở hay đóng sẽ quyết định hình dạng bên ngoài khác nhau.

Còn một yếu tố nữa cần nhắc đến. Trên bề mặt da và bên trong lỗ chân lông vốn có sẵn hệ vi khuẩn thường trú, trong đó Cutibacterium acnes là loại thường gắn liền với mụn trứng cá. Khi nút chất tích tụ tạo ra môi trường thiếu oxy, loại vi khuẩn này có thể sinh sôi mạnh hơn bên trong, và đó chính là cầu nối có thể dẫn đến mụn viêm sau này. Bản thân mụn đầu đen chưa phải là tình trạng viêm, nhưng nếu chăm sóc chậm trễ, nó hoàn toàn có thể chuyển sang giai đoạn nặng hơn.

Mụn đầu đen có đen vì bẩn không?

Mụn đầu đen có màu đen không phải vì sắc tố tích tụ, mà là do quá trình oxy hóa. Bên trong nút chất có chứa cả melanin (sắc tố tạo màu da) vốn lẫn trong bã nhờn và các thành phần chất béo đi kèm.

Khi miệng lỗ chân lông mở, oxy trong không khí liên tục tiếp xúc với nút chất này. Cũng giống như một lát táo cắt ra để ngoài không khí sẽ chuyển sang màu nâu, oxy làm melanin và chất béo bị oxy hóa, khiến màu sắc đậm dần theo thời gian. Vì vậy, nút chất mới hình thành thường có màu vàng nhạt, rồi dần chuyển sang nâu đậm và đen theo thời gian.

Nói cách khác, đây không phải là do không rửa mặt kỹ nên bám bụi, mà là chất vốn có sẵn tiếp xúc với không khí và chỉ đổi màu mà thôi. Vì vậy dù rửa mặt mạnh tay đến đâu, phần màu đã bị oxy hóa cũng không dễ dàng biến mất.

Nặn mụn đầu đen bằng tay thì sao?

Nhiều người có thói quen dùng móng tay hoặc dụng cụ để ấn nặn mụn đầu đen, nhưng cách làm này gây áp lực lên mô xung quanh. Thành lỗ chân lông chỉ là một lớp màng mỏng, nên khi bị ấn mạnh, không chỉ nút chất bị đẩy ra mà cả thành lỗ cũng có thể bị tổn thương.

Khi thành lỗ chân lông bị ép rách, một phần bã nhờn và vi khuẩn bên trong có thể bị đẩy ra vùng trung bì xung quanh. Cơ thể sẽ phản ứng viêm tại nơi có dị vật xâm nhập, và nếu quá trình này lặp lại nhiều lần, được cho là có thể dẫn đến mụn viêm đỏ hoặc để lại vết thâm sẹo.

Ngoài ra, vùng lỗ chân lông vừa nặn thường trông giãn to hơn trong một thời gian, vì thành lỗ bị kéo giãn cần thời gian để phục hồi lại. Vì vậy, thay vì nặn, hướng chăm sóc để nút chất ít hình thành ngay từ đầu được khuyến nghị là an toàn hơn.

Salicylic acid và retinoid tác động khác nhau thế nào?

Các thành phần thường dùng trong chăm sóc mụn đầu đen được chia thành hai nhóm chính. Vì mỗi loại tác động ở một vị trí khác nhau, hiểu rõ cơ chế sẽ giúp bạn lựa chọn dễ dàng hơn.

• Salicylic acid (BHA): có tính tan trong dầu nên có thể len sâu vào bên trong lỗ chân lông vốn chứa đầy bã nhờn. Nó làm mềm và phá vỡ nhẹ nhàng lớp tế bào chết và bã nhờn tích tụ bên trong, giúp nút chất bớt cứng lại.
• Retinoid (retinol, adapalene, v.v.): giúp bình thường hóa tốc độ tế bào da được tạo mới và bong tróc. Vì tác động trực tiếp vào nguyên nhân gốc rễ là tình trạng tăng sừng hóa nang lông, tức tế bào sừng dính chặt vào nhau quá mức, nên hiệu quả phòng ngừa của retinoid thường kéo dài lâu hơn.
• AHA (glycolic acid, v.v.): có tính tan trong nước nên mạnh về việc làm sạch tế bào sừng trên bề mặt da. Vai trò chính của AHA là làm mịn kết cấu bề mặt hơn là tác động sâu bên trong lỗ chân lông.

Ba nhóm thành phần này tác động ở độ sâu khác nhau, nên khi dùng phối hợp sẽ bổ trợ lẫn nhau. Tuy nhiên vì kích ứng có thể cộng dồn, nên bắt đầu từng loại một với nồng độ thấp là điều được khuyến nghị. Thời gian để thấy thay đổi rõ rệt thường được ghi nhận vào khoảng 4 đến 12 tuần, vì đó là khoảng thời gian tối thiểu cần thiết để da tạo mới và hoàn thành chu kỳ thay da.

Niacinamide và mặt nạ đất sét có hiệu quả không?

Niacinamide được biết đến với khả năng hỗ trợ giảm lượng bã nhờn tiết ra từ tuyến dầu. Khi nguyên liệu đầu vào giảm, lượng chất có thể tích tụ trong lỗ chân lông cũng giảm theo, nên niacinamide thường được dùng như một thành phần hỗ trợ phòng ngừa mụn đầu đen.

Mặt nạ đất sét hoặc than hoạt tính có tác dụng hút bớt dầu trên bề mặt, khiến lỗ chân lông trông thu nhỏ tạm thời. Tuy nhiên, khả năng kéo sâu những nút chất đã đóng cứng bên trong được đánh giá là còn hạn chế. Chúng phù hợp để làm dịu da tức thời, còn về hiệu quả phòng ngừa lâu dài, salicylic acid hay retinoid vẫn được ghi nhận là cho kết quả bền vững hơn.

Quy trình phòng ngừa và thời gian duy trì

Với mụn đầu đen, một liệu trình can thiệp một lần thường không quan trọng bằng thói quen chăm sóc hằng ngày. Vì cốt lõi ở đây là kiểm soát tốc độ hình thành nút chất mới.

• Rửa mặt 2 lần một ngày, nhẹ nhàng với nước ấm. Nước quá nóng hoặc chà xát mạnh có thể kích thích tuyến bã nhờn, khiến da tiết dầu nhiều hơn.
• Sản phẩm chứa salicylic acid hoặc retinoid nên bắt đầu từ 2 đến 3 lần một tuần, rồi tăng dần khi da đã thích nghi. Dùng mỗi ngày ngay từ đầu dễ khiến da kích ứng và ửng đỏ trước tiên.
• Kem chống nắng cần dùng đều đặn mỗi ngày, không bỏ sót. Vì retinoid và các thành phần tẩy tế bào chết nói chung khiến da nhạy cảm hơn với tia UV.
• Miếng dán lột mụn hay nặn mụn nên hạn chế tần suất. Vì dùng thường xuyên sẽ lặp lại tổn thương lên thành lỗ chân lông như đã nói ở trên.

Duy trì đều đặn quy trình này sẽ giúp lượng nút chất mới hình thành giảm dần theo thời gian. Tuy nhiên, vì bản thân tuyến bã nhờn không mất đi, nên hiệu quả chăm sóc thường cần duy trì ổn định trong khoảng 6 đến 12 tháng mới thấy rõ.

References

Korean Dermatological Association, American Academy of Dermatology (AAD), and Ministry of Food and Drug Safety (MFDS).