Mụn nang: nguyên nhân, điều trị, vì sao không được nặn bằng tay?

Mụn nang mang một gương mặt khác hẳn so với mụn thông thường. Mụn mủ trắng hay mụn đầu trắng thường lặn sau vài ngày, nhưng mụn nang lại nằm im như một cục cứng, to và sâu dưới da. Ấn tay vào cũng khó xẹp, chạm vào là đau, và dù thời gian trôi qua nó vẫn không dễ dàng lặn xuống.

Nếu tình trạng này lặp đi lặp lại, rất dễ để lại vết thâm hoặc sẹo lõm. Vì vậy, thay vì để yên chờ đợi, việc hiểu rõ nguyên lý vì sao mụn sưng sâu đến vậy và can thiệp điều trị sớm là điều quan trọng.

Mụn nang thường xuất hiện ở những vùng có tuyến bã nhờn lớn như đường viền hàm hay má, và không hiếm trường hợp nhiều nốt mọc chồng lên nhau ở cùng một vị trí. Vì thế, mụn nang không đơn thuần là mụn ở mức độ nặng, mà nên được nhìn nhận như một vấn đề riêng biệt, nơi lớp da bị viêm nằm sâu hơn hẳn so với mụn thông thường.

Mụn nang khác mụn thông thường ở đâu?

Mụn nang là loại mụn hình thành ở lớp sâu hơn nhiều so với mụn đầu trắng hay mụn mủ. Nó không sưng mủ trắng trên bề mặt da, mà biểu hiện dưới dạng một khối cứng, to, sờ được rõ ràng. Kích thước thường trên 5mm, và khi ấn vào vùng đó sẽ cảm thấy đau nhức.

Về mặt y khoa, thuật ngữ mụn nang bao gồm cả nốt sần (khối mô kết tụ cứng) và nang (túi chứa dịch hoặc mủ). Đúng như tên gọi, bên trong da hình thành một khoang nhỏ giống túi nước, và dịch viêm tích tụ bên trong đó. Chính vì vậy, nếu chỉ nhìn bề mặt rồi cố nặn ra thì thường không lấy được, ngược lại còn kích thích thêm phần viêm ở bên trong.

Mụn mủ thông thường có phần viêm dừng lại ở lớp trên của lỗ chân lông, tức là gần bề mặt da, nên có thể thấy mủ trắng rõ ràng và khi nặn ra thì phần nào cũng dịu xuống. Nhưng mụn nang thì vị trí viêm nằm sâu hơn hẳn, nên bên ngoài chỉ thấy đỏ và cứng, còn tình trạng thực sự bên trong thì rất khó đoán được chỉ bằng cách sờ nắn.

Lỗ chân lông bít và áp lực dồn lại như thế nào?

Mụn bắt đầu từ việc lỗ chân lông bị bít tắc. Tế bào bên trong lỗ chân lông tích tụ và dày lên nhanh hơn bình thường, khiến con đường mà bã nhờn vốn dĩ phải thoát ra ngoài bị thu hẹp lại. Có thể hình dung giống như tóc và tế bào chết vón cục ở miệng cống khiến nước không thoát được.

Trong khi đường thoát bị thu hẹp, bã nhờn vẫn tiếp tục được sản sinh, khiến áp lực bên trong tăng dần. Áp lực này đẩy thành lỗ chân lông từ bên trong ra ngoài, khiến phần viêm không dừng lại ở lớp nông mà lan sâu xuống lớp trung bì. Lý do mụn nang cứng và đau hơn hẳn các loại mụn khác chính là vì phần viêm xảy ra ở lớp sâu này, chứ không phải trên bề mặt da.

Ở lớp trung bì, dây thần kinh cảm nhận đau và mạch máu phân bố dày đặc hơn nhiều so với lớp biểu bì. Vì thế, khi viêm lan xuống đến lớp này, da không chỉ đỏ và sưng lên mà còn kèm theo cảm giác đau nhức ngay cả khi không chạm vào. Đây cũng là lý do vì sao mức độ đau thực tế thường lớn hơn nhiều so với kích thước nhìn thấy bên ngoài.

Vì sao vi khuẩn mụn làm viêm nặng thêm?

Bên trong lỗ chân lông vốn dĩ luôn có một lượng nhỏ vi khuẩn gây mụn (Cutibacterium acnes) sinh sống. Loại vi khuẩn này tồn tại ở tất cả mọi người, nên vấn đề không nằm ở việc có hay không có nó. Các nghiên cứu gần đây cho thấy, chính chủng vi khuẩn nào chiếm ưu thế mới là yếu tố quyết định mức độ phản ứng viêm, chứ không đơn thuần là số lượng vi khuẩn.

Bên trong lỗ chân lông bị bít tắc thiếu oxy nhưng lại giàu bã nhờn, đây chính là môi trường lý tưởng để loại vi khuẩn này sinh sôi. Khi vi khuẩn tăng lên, các tế bào miễn dịch trong cơ thể sẽ tập trung đến vị trí đó, khiến phản ứng viêm mạnh hơn, và kết quả là thành lỗ chân lông có thể bị vỡ ra. Dịch viêm thoát ra từ đó lan vào mô trung bì xung quanh, chính là quá trình hình thành nên tổn thương dạng nang.

Cũng vì lý do tương tự, mụn nang thường nổi nhiều vào tuổi dậy thì hoặc trước kỳ kinh nguyệt. Trong giai đoạn này, hormone androgen (loại hormone kích thích tuyến bã nhờn) hoạt động mạnh hơn, khiến lượng bã nhờn tiết ra tăng lên, từ đó môi trường bên trong lỗ chân lông trở nên thuận lợi hơn cho vi khuẩn phát triển và viêm lan rộng.

Vì sao để lại sẹo và sắc tố?

Mụn chỉ nằm ở bề mặt thường xuất hiện rồi biến mất trong phạm vi lớp sừng, nên phần lớn lành lại mà không để lại dấu vết. Nhưng mụn nang thì khác. Khi viêm lan đến lớp trung bì, các sợi collagen nâng đỡ vùng da đó cũng bị tổn thương theo.

Collagen giống như những trụ cột nâng đỡ da từ bên dưới. Khi những trụ cột này bị phá hủy mà cơ thể không thể phục hồi lại đúng cấu trúc ban đầu, vùng da đó sẽ để lại sẹo lõm hoặc bề mặt gồ ghề. Hơn nữa, viêm càng lớn và càng kéo dài thì phạm vi tổn thương càng mở rộng, nên mụn nang để càng lâu không điều trị, nguy cơ hình thành sẹo càng cao.

Ngoài ra, ngay cả sau khi tình trạng viêm đã lắng xuống, vùng da đó vẫn thường để lại vết thâm sẫm màu. Nguyên nhân là do khi viêm kéo dài, các tế bào sắc tố trong da bị kích thích và sản sinh melanin quá mức. Khác với sẹo, vết thâm này thường mờ dần theo thời gian, nhưng nếu để da tiếp xúc trực tiếp với ánh nắng, tốc độ mờ đi sẽ chậm lại rõ rệt.

Bệnh viện điều trị như thế nào?

Mụn nang thường khó lặn hoàn toàn chỉ bằng các sản phẩm bán sẵn ngoài thị trường, nên việc điều trị tại phòng khám da liễu là hướng đi được khuyến nghị. Tùy theo độ sâu và mức độ của tổn thương, các phương pháp sau có thể được kết hợp hoặc dùng theo từng giai đoạn.

• Retinoid bôi tại chỗ (tretinoin và các loại tương tự): làm chậm tốc độ tích tụ tế bào sừng bên trong lỗ chân lông, giúp giảm nguy cơ bít tắc ngay từ đầu.
• Kháng sinh đường uống (doxycycline và các loại tương tự): giảm đồng thời vi khuẩn gây viêm và bản thân phản ứng viêm, giúp làm dịu nhanh tình trạng viêm cấp tính.
• Điều trị hormone (spironolactone và các loại tương tự): giảm phản ứng androgen vốn làm tăng tiết bã nhờn ở mụn liên quan đến nội tiết tố nữ, giúp điều chỉnh tận gốc tình trạng tiết bã nhờn quá mức.
• Isotretinoin (retinoid đường uống): thu nhỏ chính kích thước tuyến bã nhờn, mang lại hiệu quả điều chỉnh tận gốc nhất đối với mụn nang nặng, hay tái phát.
• Tiêm corticosteroid tại tổn thương (intralesional triamcinolone): tiêm một lượng nhỏ trực tiếp vào nang lớn, cứng, giúp giảm nhanh kích thước và cơn đau chỉ trong một hai ngày.

Vì sao nặn bằng tay lại xấu đi?

Với mụn nang, ai cũng dễ có cảm giác muốn tự nặn hoặc ấn để lấy nhân mụn ra, nhưng làm vậy tình trạng chỉ càng xấu đi. Dịch viêm trong tổn thương dạng nang nằm sâu trong lớp trung bì, nên dù có ấn mạnh cũng khó thoát ra ngoài qua bề mặt da.

Ngược lại, lực ấn có thể làm vỡ thành lỗ chân lông từ bên trong, đẩy dịch viêm đang tích tụ tràn sang các mô xung quanh. Có thể ví như áp lực bị nén trong một căn phòng hẹp bất ngờ xuyên thủng tường và lan sang cả phòng bên cạnh. Phần viêm lan rộng theo cách này có thể để lại sẹo trên diện tích lớn hơn nhiều so với tổn thương ban đầu, nên việc không chạm vào và để điều trị làm mụn lặn xuống tự nhiên mới là cách giúp da hồi phục nhanh hơn về lâu dài.

Mất bao lâu để xẹp xuống?

Với một nốt nang sưng cấp tính đơn lẻ, sau khi điều trị thì kích thước và cơn đau thường giảm rõ rệt trong khoảng 4 đến 12 tuần. Tuy nhiên đó chỉ là câu chuyện của một tổn thương, còn quá trình điều trị tổng thể cho mụn nang thường kéo dài hơn thế rất nhiều.

Để giảm tái phát và điều chỉnh tận gốc hoạt động của tuyến bã nhờn, quá trình điều trị thường cần duy trì liên tục khoảng 6 đến 12 tháng mới cho kết quả ổn định. Trong suốt thời gian này, việc chống nắng đều đặn sẽ giúp giảm tình trạng thâm sẫm màu để lại sau khi viêm lắng xuống. Ngoài ra, rửa mặt nhẹ nhàng và dưỡng ẩm đầy đủ để bảo vệ hàng rào da cũng giúp kiểm soát tốt tình trạng kích ứng và khô da vốn dễ xảy ra trong quá trình điều trị.

References

Korean Dermatological Association, American Academy of Dermatology (AAD), and Ministry of Food and Drug Safety (MFDS).