Sẹo lồi lớn hơn cả vết thương ban đầu, vì sao cứ to dần không ngừng, nguyên nhân và cách điều trị

Để lại sẹo sau khi xỏ khuyên tai hay phẫu thuật là chuyện bình thường. Nhưng có những trường hợp vết sẹo đó không mờ đi theo thời gian mà ngược lại còn phồng to hơn cả vết thương ban đầu. Loại sẹo cứ vượt qua ranh giới vết thương và tiếp tục lớn lên như vậy được gọi là sẹo lồi.

Vì sao sẹo lồi không chịu lành êm như những vết sẹo khác mà cứ to dần lên mãi? Câu trả lời nằm ở sự cân bằng giữa việc tạo ra và dọn dẹp collagen dưới da bị phá vỡ. Bài viết sẽ lần lượt giải thích vì sao và theo cơ chế nào sự cân bằng đó sụp đổ, cũng như tiêm và laser cố gắng đảo ngược quá trình này ra sao.

Vết thương lành theo trình tự như thế nào?

Khi da bị tổn thương, cơ thể tạo ra một loại protein mới là collagen để lấp đầy chỗ đó. Collagen giống như những cột trụ nâng đỡ làn da, nên cơ thể lấp đầy vết thương bằng cách dựng lại các cột trụ ấy thật dày đặc, chi chít.

Vấn đề là quá trình xây dựng này phải dừng lại đúng lúc, đúng mức cần thiết. Ở một vết thương bình thường, các tế bào tạo collagen và các enzyme cắt bỏ collagen dư thừa luôn giữ được thế cân bằng với nhau, giống như hình ảnh những người thợ khuân vật liệu xây nhà và những người dọn dẹp vật liệu thừa cùng làm việc song song. Nhờ sự cân bằng đó, đến một thời điểm nhất định sẹo sẽ ngừng to ra, rồi dần dần mềm lại và xẹp xuống.

Ví dụ dễ hình dung nhất là khi bị đứt tay bởi dao. 2 đến 3 tuần đầu, vết thương đỏ và hơi sưng phồng lên, nhưng sau 3 đến 6 tháng, màu sắc nhạt dần và bề mặt cũng lún xuống gần bằng mu bàn tay xung quanh. Đó là dấu hiệu cho thấy quá trình xây dựng collagen đã dừng đúng lúc và việc dọn dẹp cũng hoàn tất. Sẹo lồi chính là loại sẹo không bao giờ đến được giai đoạn hoàn tất này.

Vì sao collagen không ngừng lại mà cứ tăng lên?

Ở vùng da hình thành sẹo lồi, sự cân bằng này bị phá vỡ. Các tế bào tạo collagen liên tục nhận tín hiệu phải làm việc nên sản sinh collagen nhiều hơn mức cần thiết, trong khi enzyme MMP (loại enzyme đóng vai trò như chiếc kéo cắt bỏ collagen dư thừa) lại không hoàn thành đúng phần việc của mình.

Nói cách khác, chiếc kéo cứ cùn dần trong khi đội ngũ khuân vật liệu lại không ngừng tăng lên, khiến tốc độ tích tụ collagen vượt xa hẳn tốc độ dọn dẹp. Kết quả là các sợi collagen chồng chất dày đặc, đan xen lộn xộn không theo hướng nào tại vị trí vết thương, tạo thành một khối lồi nhô hẳn lên trên bề mặt da.

Collagen ở sẹo bình thường có kết cấu đều đặn như những sợi chỉ được dệt gọn gàng, còn collagen ở sẹo lồi lại giống một cuộn chỉ rối tung. Vì vậy khi sờ vào thường thấy cứng, và cảm giác căng hay ngứa cũng kéo dài dai dẳng. Chính cấu trúc rối này khó tự tháo gỡ theo thời gian là lý do khiến sẹo lồi trở nên khó xử lý.

Sẹo lồi khác sẹo phì đại ra sao?

Triệu chứng sẹo phồng lên cũng xuất hiện ở sẹo phì đại, nên nhiều người dễ nhầm lẫn hai loại này với nhau. Điểm khác biệt lớn nhất nằm ở việc sẹo có vượt qua ranh giới vết thương ban đầu hay không.

Sẹo phì đại dù có phồng lên thì cũng chỉ dày lên trong phạm vi vết thương ban đầu, và phần lớn trường hợp sẽ tự xẹp theo thời gian. Ngược lại, sẹo lồi lại để collagen tràn qua mép vết thương, lấn sang cả vùng da lành và tiếp tục phát triển. Giống như một dây leo vượt khỏi hàng rào bồn hoa rồi bò lan ra tận bãi cỏ, sẹo lồi thường lớn hơn hẳn vết thương ban đầu, và nhiều trường hợp không tự thu nhỏ dù đã qua nhiều năm.

Thời điểm xuất hiện cũng khác nhau. Sẹo phì đại thường phồng lên trong vòng 4 đến 8 tuần sau khi bị thương, còn sẹo lồi lại thường bắt đầu to dần lên âm thầm sau khi vết thương đã lành hẳn được 3 đến 12 tháng. Vì vậy không ít người lúc đầu chỉ nghĩ đó là sẹo thông thường rồi bỏ qua, đến khi thấy nó cứ lớn dần mới đi khám thì đã muộn.

Vì sao có người và có vùng da dễ bị hơn hẳn?

Không phải ai bị cùng một vết thương cũng sẽ hình thành sẹo lồi. Có báo cáo cho thấy tình trạng này xuất hiện thường xuyên hơn ở người có làn da sẫm màu, và ở những người có người thân trong gia đình từng bị sẹo lồi. Điều này được lý giải là do khuynh hướng di truyền trong việc tạo ra và dọn dẹp collagen khác nhau ở mỗi người.

Vị trí trên cơ thể cũng quan trọng không kém. Sẹo lồi đặc biệt dễ hình thành ở những vùng da chịu lực kéo căng lớn, tức độ căng cao, như giữa ngực, vai, hay dái tai. Lực kéo căng liên tục tác động lên da đóng vai trò như tín hiệu kích thích thêm các tế bào tạo collagen. Ngược lại, ở những vùng da mỏng và ít bị kéo căng như mí mắt, sẹo lồi rất hiếm gặp.

Tuổi tác cũng ảnh hưởng. Có báo cáo cho thấy sẹo lồi đặc biệt dễ hình thành ở độ tuổi từ 10 đến 30, khi hoạt động sản sinh collagen của tế bào diễn ra mạnh mẽ nhất. Đây cũng là giai đoạn phản ứng phục hồi của cơ thể diễn ra rất tích cực mỗi khi có vết thương, nên tín hiệu tạo collagen cũng được kích hoạt mạnh hơn.

Nguyên lý tiêm steroid làm xẹp sẹo lồi

Phương pháp được sử dụng phổ biến nhất trong điều trị sẹo lồi là tiêm steroid trực tiếp vào bên trong vết sẹo. Mũi tiêm này hoạt động theo hai cơ chế chính.

Thứ nhất, mũi tiêm làm dịu hoạt động của các tế bào phát tín hiệu tạo collagen, nhờ đó giảm lượng collagen mới được sinh ra. Thứ hai, nó kích hoạt lại hoạt động của enzyme MMP, tức chiếc kéo cắt bỏ collagen đã nhắc ở trên. Nói cách khác, đội ngũ khuân vật liệu bị giảm bớt trong khi đội ngũ dọn dẹp được tăng cường, nhờ đó sự cân bằng đã sụp đổ dần dần được thiết lập lại. Vì thế thường phải tiêm nhắc lại 3 đến 6 lần, cách nhau 4 đến 6 tuần mỗi lần, thì sẹo mới xẹp xuống rõ rệt.

Vì sao laser lại có ích?

Laser mạch máu cũng thường được kết hợp sử dụng trong điều trị sẹo lồi. Bên trong mô sẹo lồi có rất nhiều mạch máu nhỏ mọc lên để nuôi dưỡng khối mô này, và chính những mạch máu đó lại đóng vai trò như con đường vận chuyển các chất tín hiệu kích thích tế bào tiếp tục tạo collagen.

Laser hoạt động bằng cách nhắm chọn lọc vào những mạch máu này để làm hẹp hoặc loại bỏ chúng. Nguyên lý này giống như thu hẹp một dòng chảy thì lượng hàng hóa được vận chuyển theo dòng chảy đó cũng giảm theo. Khi lượng máu cung cấp giảm xuống, tín hiệu kích thích các tế bào tạo collagen cũng giảm theo, khiến độ đỏ và độ dày của sẹo dần dần mờ đi.

Chính vì vậy, laser thường được kết hợp cùng tiêm steroid thay vì dùng đơn độc. Trong khi mũi tiêm tác động trực tiếp làm dịu các tế bào tạo collagen, laser lại giảm bớt mạch máu, con đường vận chuyển tín hiệu đến chính những tế bào đó. Nhờ hai phương pháp cùng chặn hai con đường khác nhau, hiệu quả điều trị được nâng cao rõ rệt.

Vì sao dễ tái phát sau điều trị?

Sẹo lồi được biết đến là loại sẹo dễ tái phát ngay cả sau khi đã điều trị. Đặc biệt, có báo cáo cho thấy nếu chỉ phẫu thuật cắt bỏ khối sẹo mà không kết hợp thêm biện pháp nào khác, tỷ lệ tái phát sẽ rất cao.

Có hai lý do cho điều này. Một là bản chất của những tế bào từng tạo ra sẹo lồi khó thay đổi. Nếu những tế bào vẫn giữ thói quen sản sinh collagen quá mức còn tồn tại xung quanh, thì tình trạng tương tự có thể lặp lại ngay tại vết thương mới lành. Hai là bản thân việc phẫu thuật lại tạo ra một vết thương mới. Vết thương mới này lại tạo ra lực căng kéo da, và lực căng đó lại đóng vai trò như tín hiệu kích thích tế bào tạo collagen một lần nữa. Vì vậy, thay vì chỉ phẫu thuật đơn độc, các bác sĩ thường khuyến nghị kết hợp thêm tiêm thuốc hoặc xạ trị để giảm nguy cơ tái phát.

Cách chăm sóc liên quan thế nào đến những nguyên lý này?

Khi đã hiểu được những nguyên lý vừa nêu, sẽ dễ dàng nhận ra vì sao các cách chăm sóc mà bác sĩ khuyến nghị lại hoạt động theo hướng đó.

• Dán miếng silicone hoặc dùng gel silicone giúp điều chỉnh độ ẩm và áp lực trên bề mặt sẹo, qua đó giảm bớt tín hiệu kích thích các tế bào tạo collagen.
• Sử dụng băng ép hoặc dụng cụ ép dạng bông tai giúp giảm lực căng vật lý tại vùng sẹo, từ đó giảm bớt chính tác nhân thúc đẩy quá trình sản sinh collagen.
• Việc theo dõi định kỳ từ 6 tháng đến 5 năm sau điều trị là để phát hiện sớm những dấu hiệu tái phát ban đầu, dựa trên cơ chế tái phát đã nói ở trên.

Sẹo lồi không phải là hiện tượng do một nguyên nhân duy nhất, mà là kết quả của sự đan xen giữa khuynh hướng di truyền, độ căng của da, và sự mất cân bằng trong quá trình tạo ra và dọn dẹp collagen. Vì vậy, thay vì chỉ trung thành với một phương pháp duy nhất, cách kết hợp linh hoạt giữa tiêm, laser và chăm sóc bằng áp lực tùy theo tình trạng đang được khuyến nghị rộng rãi hơn.

References

Korean Dermatological Association, Ministry of Food and Drug Safety (MFDS), American Academy of Dermatology (AAD), and U.S. Food and Drug Administration (FDA).