Sẹo bỏng đỏ và cứng dai dẳng, nguyên lý laser làm mềm bề mặt và thời điểm bắt đầu điều trị

Sau một vết bỏng nặng, da rồi cũng sẽ lành. Nhưng thay vì trở lại phẳng mịn như trước, vùng da đó thường đỏ và gồ lên dày cộm suốt 6 tháng, có khi kéo dài hơn 2 năm. Vì sao riêng sẹo bỏng lại cứng đầu đến vậy?

Câu trả lời nằm ở chính cách vết thương lành lại. Và gần đây, laser được dùng khá phổ biến để làm mềm lại phần kết cấu cứng này. Hãy cùng tìm hiểu vì sao sẹo bỏng hình thành như vậy, rồi đến việc laser tác động theo cơ chế nào để thay đổi kết cấu đó.

Vì sao sẹo bỏng lại đỏ và cứng hơn các loại sẹo khác?

Khi da bị tổn thương, cơ thể sẽ sản sinh collagen để lấp đầy vùng đó. Collagen giống như những cột trụ nâng đỡ làn da. Với vết thương nông, cơ thể chỉ dựng lên đúng số cột cần thiết rồi dừng lại.

Nhưng bỏng thì khác. Vì tổn thương sâu và rộng, cơ thể rơi vào trạng thái báo động và đẩy mạnh sản xuất collagen, ồ ạt và vội vàng hơn nhiều. Vấn đề là lượng collagen này không xếp thẳng hàng mà vón cục lại như một mớ chỉ rối. Chính phần vón cục dày và cứng nhô lên đó tạo thành sẹo phì đại (hypertrophic scar, sẹo lồi dày lên ngay tại vị trí vết thương).

Sắc đỏ lại đến từ một nguyên nhân khác. Trong quá trình phục hồi, rất nhiều mạch máu mới mọc lên tại chỗ đó, đây là phản ứng tự nhiên của cơ thể nhằm nhanh chóng cung cấp dưỡng chất và oxy cho mô bị tổn thương. Vì những mạch máu này tập trung sát bề mặt da, sẹo mới đỏ rực trong thời gian dài như vậy.

Vì sao collagen không được dọn dẹp mà cứ tích tụ mãi?

Với một vết thương bình thường, sau khi collagen đã đủ, một loại enzym có tên MMP (matrix metalloproteinase, enzym cắt bớt phần collagen dư thừa) sẽ đóng vai trò chiếc kéo, cắt tỉa phần dư ra. Có thể hình dung như một đội thợ dựng cột và một đội thợ cắt tỉa phần cột thừa, hai bên phối hợp để giữ thế cân bằng.

Nhưng khi tổn thương lớn như bỏng, việc cắt tỉa này không theo kịp. Tốc độ tạo collagen liên tục vượt xa tốc độ dọn dẹp, khiến phần collagen chưa được xử lý cứ nằm lì tại chỗ. Kết quả là sẹo dày, cứng và tồn tại rất lâu.

Theo thời gian, sẹo càng lúc càng cứng hơn. Các bó collagen vón cục, không theo trật tự nào khiến da mất đi độ đàn hồi vốn có, và nếu nằm gần khớp, tình trạng này có thể dẫn đến co rút (tình trạng da bị kéo căng đến mức hạn chế cử động).

Laser fractional làm mềm kết cấu này bằng cách nào?

Laser fractional (fractional laser, phương pháp chia tia laser thành vô số điểm nhỏ li ti) không đốt toàn bộ bề mặt da cùng lúc. Thay vào đó, nó tạo ra những lỗ siêu nhỏ theo từng điểm rời rạc. Có thể ví như việc đục lỗ chi chít trên một khối bột nhào bị vón để nhào lại từ đầu.

Ngay tại những điểm tổn thương siêu nhỏ được tạo ra có chủ đích này, cơ thể sẽ khởi động lại phản ứng tái tạo. Lần này, collagen mới hình thành không vội vã kết dính như lúc bị bỏng ban đầu, mà sắp xếp theo hướng tương đối gọn gàng hơn. Ngay cả những bó collagen cũ từng vón cục cũng được sắp xếp lại trong quá trình này, giúp bề mặt sẹo gồ ghề dần phẳng ra và kết cấu mềm mại hơn.

Laser thường được chia thành hai nhóm lớn. Loại bóc tách (ablative, tiêu biểu là CO2 và Er:YAG) đốt bỏ cả lớp bề mặt da, còn loại không bóc tách (non-ablative) giữ nguyên bề mặt và chỉ tạo tổn thương nhiệt ở lớp bên dưới. Loại bóc tách cho hiệu quả mạnh hơn nhưng cần thời gian hồi phục lâu hơn, còn loại không bóc tách hồi phục nhanh nhưng thường cần đến 5 đến 8 buổi điều trị. Tùy vào độ dày, vị trí sẹo và quỹ thời gian hồi phục cho phép, bác sĩ sẽ chọn một trong hai hoặc kết hợp cả hai.

Laser mạch máu làm giảm sắc đỏ theo cơ chế nào?

Làm mềm kết cấu và giảm sắc đỏ là hai vấn đề hoàn toàn khác nhau. Kết cấu gồ ghề bắt nguồn từ cách collagen sắp xếp, còn sắc đỏ lại do các mạch máu tập trung bên dưới. Vì vậy, để xử lý sắc đỏ, cần dùng riêng một loại laser nhắm vào mạch máu.

Tiêu biểu nhất là laser mạch máu (pulsed dye laser, laser phát ra bước sóng ánh sáng dễ bị hấp thụ bởi hemoglobin trong mạch máu). Loại laser này sử dụng bước sóng ánh sáng được hấp thụ chọn lọc bởi hemoglobin, sắc tố đỏ trong máu. Nhờ vậy, dù ánh sáng xuyên qua da, mô xung quanh gần như không bị ảnh hưởng, chỉ có hemoglobin trong mạch máu hấp thụ nhiệt và khiến mạch máu đó bị đóng lại.

Cơ chế này được gọi là quang nhiệt phân chọn lọc (nguyên lý chỉ nhắm đúng mục tiêu cần xử lý để gây tổn thương nhiệt). Nó giống một tay súng bắn tỉa, bỏ qua mọi thứ không phải mục tiêu và chỉ bắn trúng đúng điểm cần nhắm. Nhờ nguyên lý này, các mạch máu bất thường tập trung trên bề mặt sẹo giảm dần, khiến vùng sẹo từng đỏ ửng dần trở về gần với màu da tự nhiên.

Nên bắt đầu điều trị vào thời điểm nào?

Trước đây, nhiều trường hợp chỉ bắt đầu điều trị laser sau khi sẹo đã lành hẳn và màu sắc, độ dày đã ổn định phần nào. Nhưng gần đây, xu hướng can thiệp sớm, tức là bắt đầu laser trong khoảng 2 đến 6 tháng ngay sau khi vết thương lành da, khi sẹo còn đang đỏ và dày lên, ngày càng được áp dụng rộng rãi.

Lý do là có những báo cáo cho thấy can thiệp đúng vào giai đoạn collagen đang tích tụ mạnh sẽ giúp làm mềm kết cấu dễ dàng hơn so với việc xử lý một sẹo đã cứng chắc từ lâu. Tuy nhiên, khi vết thương chưa khép miệng hoàn toàn thì vẫn còn nguy cơ nhiễm trùng, nên chỉ bắt đầu điều trị sau khi bề mặt da đã lành hẳn.

Cần điều trị bao nhiêu lần và nên cân nhắc những gì?

• Độ dày và diện tích sẹo: Sẹo mỏng và hẹp chỉ cần vài lần điều trị là kết cấu đã mềm rõ, nhưng vùng sẹo rộng và dày cần chia làm 5 đến 8 buổi vì lượng collagen tích tụ nhiều hơn hẳn.
• Khoảng cách giữa các lần điều trị: Thường cách nhau 4 đến 6 tuần. Vì sau khi kích thích bằng laser, collagen mới cần khoảng thời gian đó để sắp xếp lại, nếu điều trị quá dày, da sẽ không có đủ thời gian hồi phục.
• Tổng số lần điều trị: Phổ biến nhất là từ 3 đến 6 lần trở lên. Một lần laser không thể dọn sạch toàn bộ collagen vón cục ngay lập tức, mà kết cấu sẹo sẽ mềm dần theo từng buổi.
• Màu da và vị trí bỏng: Da càng sẫm màu, nhiệt từ laser càng dễ phản ứng với sắc tố và gây tăng sắc tố sau điều trị, nên cần điều chỉnh bước sóng và công suất thật thận trọng. Với những vùng cử động nhiều như bàn tay hay khớp, bác sĩ thường can thiệp sớm hơn và tích cực hơn để phòng ngừa co rút.

Vì laser fractional và laser mạch máu xử lý hai vấn đề khác nhau, nhiều trường hợp thực hiện đồng thời cả hai. Một bên phụ trách kết cấu và độ dày, bên còn lại phụ trách sắc đỏ, cùng nhau chia sẻ vai trò.

Cần lưu ý những điều gì?

Sau khi laser, sưng và đỏ da có thể kéo dài 3 đến 7 ngày, và nếu dùng loại bóc tách thì cần thêm 7 đến 14 ngày để lớp vảy hình thành rồi bong ra. Trong giai đoạn này, cần chống nắng thật kỹ, vì làn da mới tái tạo rất nhạy cảm với kích ứng và dễ dẫn đến tăng sắc tố.

Ngoài ra, sẹo bỏng thường không biến mất hoàn toàn chỉ sau một lần điều trị, mà mờ dần và mềm mại hơn qua 3 đến 6 lần điều trị trở lên. Việc lập kế hoạch điều trị cần dựa trên tình trạng, vị trí sẹo và loại da, và nên phối hợp cùng bác sĩ chuyên khoa có kinh nghiệm điều trị sẹo bỏng để điều chỉnh tốc độ điều trị cho an toàn.

References

Korean Dermatological Association, Ministry of Food and Drug Safety (MFDS), American Academy of Dermatology (AAD), and U.S. Food and Drug Administration (FDA).