Cách phân biệt vết đỏ do mạch máu và vết thâm sau mụn, và nguyên lý laser mạch máu

Sau khi mụn lặn xuống, da thường để lại hai loại dấu vết. Một là vết đỏ, hai là vết nâu hoặc nâu sẫm. Vết đỏ thường không phải do sắc tố mà là do các mạch máu nhỏ dưới da giãn nở và lộ màu ra ngoài. Thế nhưng nhiều người gộp chung cả hai loại vết này thành sắc tố, rồi chỉ dùng sản phẩm làm sáng da mà mất thời gian không hiệu quả. Vì nguyên nhân khác nhau nên cách chăm sóc cũng cần khác nhau, dưới đây là tiêu chí phân biệt hai loại vết này cùng nguyên lý phục hồi của từng loại.

Vì sao vết đỏ sau mụn lại xuất hiện?

Khi tình trạng viêm do mụn diễn ra nặng, mạch máu ở vùng đó sẽ giãn ra. Đây là phản ứng tự nhiên của cơ thể, tăng lưu lượng máu để vận chuyển bạch cầu và dưỡng chất đến chống lại viêm. Trong quá trình này, các mao mạch giãn nở và đôi khi còn hình thành thêm mạch máu mới nhỏ.

Sau khi tình trạng viêm lắng xuống, những mạch máu đã giãn ra này không co trở lại kích thước ban đầu ngay lập tức. Thành mạch máu vẫn còn bị kích thích bởi các chất gây viêm nên duy trì trạng thái giãn trong vài ngày đến vài tuần. Chính những mạch máu lộ ra dưới bề mặt da này khiến vùng da đó trông đỏ.

Nói cách khác, bản chất của vết đỏ không phải là sắc tố mới hình thành, mà là hiện tượng mạch máu giãn nở lộ ra qua lớp da mỏng. Da càng mỏng, viêm càng sâu thì vết đỏ càng tồn tại lâu và đậm hơn.

Sự khác biệt giữa vết đỏ mạch máu và vết thâm sắc tố

Vết thâm sắc tố hình thành theo cơ chế hoàn toàn khác. Tại vị trí từng bị viêm nặng, tế bào hắc tố (tế bào tạo màu da) bị kích thích và sản sinh melanin quá mức. Sắc tố này tích tụ ở lớp biểu bì hoặc lớp bì, khiến vùng da đó có màu nâu hoặc nâu sẫm.

Vết đỏ do mạch máu, vì nguyên nhân là mạch máu, nên khi mạch máu co lại theo thời gian thì tự nhiên sẽ mờ đi. Ngược lại, vết thâm sắc tố là do các hạt melanin đã hình thành sẵn nằm trong da, nên dù mạch máu có lắng xuống thì sắc tố cũng không tự biến mất theo. Muốn sắc tố mờ đi, da cần trải qua nhiều chu kỳ turnover (chu kỳ tế bào da đổi mới) để đẩy sắc tố ra ngoài cùng với lớp sừng già.

Vì vậy hai loại vết này khác nhau ngay từ tông màu. Vết đỏ mạch máu thiên về màu đỏ rõ rệt, còn vết thâm sắc tố ngả sang nâu hoặc nâu đậm. Cũng có trường hợp cả hai cùng tồn tại tại một vị trí, nên chỉ nhìn bằng mắt thường thì khó khẳng định chắc chắn là loại nào.

Đặc biệt, nếu da sáng thì vết đỏ mạch máu sẽ nổi bật hơn, còn nếu da sẫm màu thì vết thâm sắc tố lại dễ nhận thấy hơn. Điều này có nghĩa là cùng một vết nhưng nhìn khác nhau tùy vào tông da gốc của mỗi người.

Vì sao ấn thử lại giúp phân biệt được?

Cách đơn giản nhất để phân biệt hai loại vết này là dùng ngón tay hoặc một tấm kính trong suốt ấn nhẹ lên da. Kỹ thuật này gọi là diascopy (phép kiểm tra ấn da để quan sát phản ứng của mạch máu).

Với vết đỏ mạch máu, ngay khi ấn xuống, máu trong mạch bị áp lực đẩy ra nên vùng đỏ sẽ nhạt đi hoặc chuyển sang trắng. Khi buông tay ra, máu chảy trở lại vào mạch và màu đỏ xuất hiện lại. Nguyên lý này giống như bóp một quả bóng chứa nước, chỗ bị bóp sẽ xẹp xuống rồi phồng lại khi thả tay.

Với vết thâm sắc tố, dù có ấn cũng gần như không thay đổi màu. Vì sắc tố là các hạt đã cố định sẵn trong tế bào, không di chuyển hay nhạt đi chỉ vì bị tác động lực.

Tại nhà, bạn có thể tự kiểm tra bằng cách dùng ngón tay ấn vào vết vài giây rồi buông ra để quan sát màu có thay đổi hay không. Nếu màu nhạt hẳn đi rồi nhanh chóng trở lại như cũ, khả năng cao đó là vết đỏ mạch máu. Nếu màu gần như không đổi, đó nhiều khả năng là vết thâm sắc tố.

Vì sao vết thâm sắc tố mờ đi chậm?

Melanin, một khi đã hình thành, sẽ di chuyển cùng với tế bào da. Sắc tố được tạo ra ở lớp dưới cùng của biểu bì sẽ nằm trong tế bào đó cho đến khi tế bào bị đẩy dần lên trên và bong ra thành lớp sừng chết.

Chu kỳ turnover này có xu hướng chậm lại theo tuổi tác, vì tốc độ tế bào mới hình thành và đẩy lên bề mặt da vốn đã chậm hơn so với lúc còn trẻ. Vì thế cùng là vết thâm sắc tố nhưng thời gian mờ đi có thể khác nhau tùy theo độ tuổi.

Ngoài ra, nếu sắc tố lắng xuống sâu tới lớp bì (lớp da nằm sâu hơn biểu bì) thay vì chỉ nằm ở biểu bì, quá trình phục hồi sẽ chậm hơn rất nhiều. Lớp bì không có cấu trúc tế bào thay mới nhanh như biểu bì, nên sắc tố tích tụ ở đây cần thời gian rất dài mới nhạt đi tự nhiên, thậm chí có trường hợp vẫn còn lưu lại mờ mờ.

Những vị trí mụn bị nặn hoặc cạy bằng tay thường có tình trạng viêm ăn sâu hơn, khiến sắc tố dễ lắng xuống tận lớp bì. Đây chính là lý do vì sao cùng là mụn nhưng vị trí bị tác động mạnh bằng tay lại để lại vết thâm lâu hơn.

Laser mạch máu tác động lên vết đỏ như thế nào?

Laser mạch máu, loại thường được dùng cho vết đỏ do mạch máu, sử dụng bước sóng ánh sáng đặc biệt được hấp thụ chọn lọc bởi hemoglobin (protein chứa sắc tố đỏ vận chuyển oxy trong máu). Nguyên lý này được gọi là quang nhiệt phân chọn lọc.

Khi ánh sáng laser được hemoglobin trong mạch máu giãn nở hấp thụ, nhiệt sẽ chỉ sinh ra tại đúng vị trí đó. Mô bình thường xung quanh gần như không bị ảnh hưởng, trong khi thành mạch máu có vấn đề chịu tổn thương nhiệt và dần thu hẹp lại hoặc bít kín. Có thể hình dung nguyên lý này giống như một tấm lọc chỉ phản ứng với một màu nhất định và lọc riêng màu đó ra.

Khi mạch máu thu hẹp lại, sắc đỏ chiếu lên bề mặt da cũng giảm dần và vết đỏ mờ đi. Tuy nhiên, laser mạch máu gần như không có tác dụng với vết thâm sắc tố, vì loại vết này cần thiết bị có bước sóng khác, phản ứng với melanin chứ không phải hemoglobin.

Việc chống nắng ảnh hưởng ra sao đến hai loại vết?

Tia UV có thể làm nặng thêm cả hai loại vết, nhưng theo cách khác nhau.

• Với vết đỏ mạch máu: tia UV kích thích lại phản ứng viêm trên da, khiến những mạch máu vốn đã giãn nở càng giãn thêm. Cảm giác nóng rát tăng lên khiến mạch máu khó lắng xuống hơn.
• Với vết thâm sắc tố: tia UV tác động trực tiếp lên tế bào hắc tố, kích thích tạo thêm sắc tố mới. Càng tiếp xúc với nắng, sắc tố càng chồng thêm lên vết thâm đã có sẵn.
• Cách chăm sóc chung: với cả hai trường hợp, thoa kem chống nắng mỗi ngày được xem là cách cơ bản nhất để không cản trở quá trình phục hồi. Kem chống nắng đóng vai trò ngăn tia UV kích hoạt lại các phản ứng này.

Nói cách khác, dù là vết đỏ mạch máu hay vết thâm sắc tố, chống nắng luôn là bước chăm sóc đầu tiên trong suốt thời gian vết còn tồn tại trên da.

Những hiểu lầm thường gặp khi chăm sóc vết đỏ là gì?

Hiểu lầm phổ biến nhất là dùng sản phẩm làm sáng da cho vết đỏ. Các thành phần làm sáng hoạt động bằng cách ức chế quá trình tế bào hắc tố tạo sắc tố, nên với vết đỏ do mạch máu, vốn không liên quan đến sắc tố, thì gần như không có chỗ để phát huy tác dụng.

Một hiểu lầm khác là nghĩ rằng cả hai loại vết đều mờ đi với tốc độ như nhau. Vết đỏ mạch máu phụ thuộc vào tốc độ mạch máu lắng xuống, còn vết thâm sắc tố phụ thuộc vào tốc độ turnover, nên ngay cả trên cùng một làn da, thời điểm mỗi loại vết mờ đi cũng có thể khác nhau.

Hiểu lầm thứ ba là chạm tay hoặc cố cạy vết khi nó còn tồn tại. Kích thích vật lý có thể khiến viêm tái phát, làm mạch máu giãn thêm hoặc kích thích sắc tố nhiều hơn, nên không có lợi cho cả hai loại vết.

Khi phân biệt rõ nguyên nhân của từng loại vết, bạn có thể tránh mất thời gian dùng sai sản phẩm. Nếu khó tự đánh giá, việc đến phòng khám da liễu để kiểm tra bằng mắt và diascopy trước khi xác định hướng chăm sóc sẽ giúp ích rất nhiều.

References

Korean Dermatological Association, American Academy of Dermatology (AAD), and Ministry of Food and Drug Safety (MFDS).