Sẹo phì đại và sẹo lồi: khác biệt và so sánh cách điều trị

Nhiều người lo lắng khi thấy vết sẹo đỏ và dày còn lại sau phẫu thuật hoặc bỏng. Sờ vào thấy cứng, đôi khi còn ngứa hoặc căng. Loại sẹo này được gọi là sẹo phì đại. Không ít người nhầm nó với sẹo lồi và hoảng sợ ngay. Nhưng thực ra hai loại sẹo này khá khác nhau về bản chất. Sẹo phì đại vẫn nằm trong phạm vi vết thương ban đầu, và theo thời gian thường tự phẳng dần. Tất nhiên chăm sóc sớm vẫn cho kết quả tốt hơn là để mặc. Dưới đây sẽ lần lượt giải thích vì sao sẹo phì đại hình thành, cách phân biệt với sẹo lồi, những gì có thể làm tại nhà và những gì cần đến phòng khám. Nếu bạn đang lo lắng vì vết sẹo, hy vọng bài viết này giúp bạn định hướng rõ hơn.

Vì sao sẹo phì đại đỏ và dày lên?

Khi vết thương lành, cơ thể sản sinh collagen để lấp đầy chỗ hở. Bình thường quá trình này dừng lại khi đã đủ. Nhưng nếu quá trình bị lệch, lượng collagen được tạo ra nhiều hơn lượng bị phân hủy. Collagen dư thừa tiếp tục tích tụ, khiến vết sẹo đỏ và dày lên. Đó chính là sẹo phì đại. Có thể ví như tường được trát quá nhiều xi măng khiến bề mặt gồ ghề.

Hai yếu tố chính đóng vai trò kích hoạt. Một là viêm kéo dài trong quá trình lành vết thương. Hai là lực căng (tension) liên tục tác động lên vết thương, tức lực kéo trên da. Vì vậy sẹo phì đại thường xuất hiện ở vết bỏng, vết mổ, mụn nặng, lỗ xỏ khuyên và vết thương do chấn thương. Đặc biệt thường gặp ở những vùng luôn bị kéo căng như xương ức giữa ngực, vai, khớp. Mỗi lần gập duỗi cánh tay, vết sẹo bị kéo căng nên collagen càng tích tụ thêm. Sẹo phì đại do bỏng thường bắt đầu nổi lên khoảng 2 tháng sau chấn thương. Vì vậy cách chăm sóc trong vài tháng đầu khi vết thương lành rất quan trọng. Tuy nhiên không phải vết thương nào cũng lồi lên như vậy. Những vị trí ít lực căng hoặc vết thương nông thường lành phẳng. Cuối cùng, độ sâu và vị trí vết thương cùng những kích thích nhận được trong lúc lành sẽ quyết định phần lớn số phận của vết sẹo.

Sẹo lồi khác sẹo phì đại thế nào?

Tiêu chí	Sẹo phì đại	Sẹo lồi
Ranh giới	Nằm trong vết thương	Lan ra ngoài vết thương
Diễn tiến tự nhiên	Tự phẳng trong 1-2 năm	Khó tự hết
Tái phát (sau cắt bỏ)	Thấp	45-100%
Yếu tố di truyền	Yếu	Mạnh

Cách dễ nhất để phân biệt là nhìn vào ranh giới. Sẹo phì đại luôn nằm gọn trong phạm vi vết thương ban đầu. Theo thời gian, nó thường phẳng dần. Ngược lại, sẹo lồi lan rộng ra ngoài vết thương gốc như những chiếc càng cua. Ban đầu chỉ là một chấm nhỏ nhưng vài tháng sau có thể xâm lấn cả vùng da lành xung quanh. Nó cũng hiếm khi tự biến mất. Cắt bỏ rồi vẫn dễ mọc lại, tỷ lệ tái phát sau cắt bỏ được báo cáo lên đến 45 đến 100% (StatPearls).

Yếu tố di truyền cũng là một gợi ý. Sẹo lồi thường gặp nhiều hơn ở những người có người thân từng bị sẹo tương tự, trong khi sẹo phì đại có liên hệ này yếu hơn. Vì vậy chỉ cần xem hai điểm, sẹo có lan ra ngoài vết thương hay không và có phẳng dần theo thời gian hay không, là có thể đoán được hướng đi tương đối chính xác. Tuy nhiên nếu ranh giới không rõ ràng hoặc cảm giác sẹo đang lớn dần lên, nên đi khám thay vì tự phán đoán, vì hướng điều trị của hai loại sẹo này khá khác nhau.

Sẹo phì đại có tự xẹp xuống không?

Giai đoạn	Thay đổi của sẹo
Ban đầu	Đỏ, cứng, dày
6 tháng đến 1 năm	Vết đỏ nhạt dần
1-2 năm	Phẳng và nhạt màu

Trong nhiều trường hợp là như vậy. Sẹo phì đại sẽ dần phẳng ra khi trưởng thành theo thời gian. Có báo cáo cho thấy ở người dưới 55 tuổi, thời gian trung bình để sẹo trưởng thành khoảng 22,5 tháng, gần bằng 2 năm. Vết sẹo ban đầu đỏ và cứng sẽ nhạt màu và mỏng dần trong quá trình này. Vết sẹo từng gồ lên dưới đầu ngón tay dần dần tiệm cận độ cao của da bình thường. Màu đỏ chuyển sang màu cam nhạt hoặc nâu nhạt cũng là dấu hiệu của sự trưởng thành.

Tuy nhiên không phải sẹo nào cũng như vậy. Những vùng luôn bị kéo căng như xương ức, vai, và sẹo bỏng diện rộng thường trưởng thành chậm hơn, kéo dài hơn. Trong quá trình đó, cảm giác ngứa hoặc căng có thể xuất hiện đồng thời. Không ít người gãi vì ngứa vào ban đêm rồi vô tình kích thích lại vết sẹo. Đặc biệt sẹo che phủ khớp có thể cứng lại và co kéo chuyển động, dẫn đến co rút, nên những vị trí này cần được chăm sóc sớm và tích cực hơn. Vì vậy, thay vì cứ chờ đợi với suy nghĩ rồi sẽ tự hết, chăm sóc từ sớm bằng silicone hay băng ép đơn giản thường cho kết quả tốt hơn. Chỉ cần nhớ rằng sẹo có thể tự cải thiện theo thời gian, nhưng chăm sóc vẫn giúp ích thêm là được.

Chăm sóc tại nhà bằng silicone và băng ép

Điều đầu tiên nên làm tại nhà là dùng silicone. Gel hoặc miếng dán silicone che phủ vết sẹo, giữ ẩm và bịt kín bề mặt. Có thể hình dung như phủ một lớp màng dưỡng ẩm mỏng lên vết sẹo đang khô. Trong nghiên cứu dùng với mục đích phòng ngừa, silicone giảm nguy cơ hình thành sẹo với RR 0,70, tức khoảng 30%. Vì là dạng dán nên tác dụng phụ cũng ít, được dùng rộng rãi như điều trị hàng đầu. Thường cần dùng ít nhất 12 giờ mỗi ngày, kéo dài ít nhất 2 đến 3 tháng thì hiệu quả mới tích lũy rõ rệt. Với sẹo bỏng, có thể thêm liệu pháp băng ép. Mặc quần áo băng ép với áp lực khoảng 15 đến 25mmHg trong ít nhất 12 tháng sẽ giúp giảm độ dày.

Đây là những gì cơ bản có thể làm tại nhà. Nhưng nếu sẹo dày và cứng đến mức silicone và băng ép không đủ, cần chuyển sang điều trị tại phòng khám. Biểu đồ trên chính là cầu nối cho bước chuyển này. Chỉ tiêm steroid vào sẹo, 49% bệnh nhân giảm hơn một nửa chiều cao sẹo, nhưng khi thêm 5-FU, con số này tăng lên 77,2%. Tái phát cũng giảm từ 39,2% xuống 17,5% (Prasad 2018). Vì vậy nếu sẹo cứng, có thể chuyển sang điều trị tiêm ở phần tiếp theo.

Tiêm và laser cho sẹo dày

Điều trị chính cho sẹo dày là tiêm steroid trực tiếp vào sẹo. Triamcinolone được tiêm thẳng vào sẹo để ức chế collagen. Nếu kết hợp thêm 5-FU, như biểu đồ trước, hiệu quả tăng lên và tái phát cũng giảm. Thường tiêm nhiều lần cách nhau vài tuần. Với sẹo có vết đỏ mạnh, laser mạch máu PDL khá phù hợp. Một nghiên cứu cho thấy PDL 1 lần cải thiện vết đỏ và độ phẳng khoảng 57%, sau 2 lần tăng lên khoảng 83% (Alster 1995). Càng nhiều lần điều trị, vết đỏ và độ dày càng giảm cùng lúc.

Còn có những lựa chọn khác. Laser fractional giúp chỉnh cả kết cấu và màu sắc của sẹo. Vi kim (microneedling) dùng kim rất mảnh tạo tổn thương vi điểm để sắp xếp lại collagen, đồng thời làm mịn bề mặt. Sẹo phì đại có tỷ lệ tái phát thấp hơn sẹo lồi, nên trong trường hợp phù hợp, phẫu thuật chỉnh sửa cũng là một lựa chọn. Khi đó cần kết hợp thêm kỹ thuật khâu giải phóng lực căng. Trên thực tế, thay vì chỉ dùng một phương pháp, người ta thường kết hợp 2 đến 3 phương pháp như vừa tiêm vừa laser. Sự kết hợp sẽ khác nhau tùy vị trí, độ dày và màu sắc của sẹo, nên tốt nhất nên quyết định sau khi tư vấn tại phòng khám.

Cách phòng ngừa để ít để lại sẹo

Giai đoạn	Chăm sóc
Khi khâu vết thương	Khâu giảm căng, dán băng cố định
Sau khi vết thương khép	Gel và miếng dán silicone sớm (từ tuần 2-3)
Giai đoạn chưa trưởng thành	Chống nắng
Hằng ngày	Không bóc vảy và vết thương

Ngăn sẹo hình thành ngay từ đầu dễ hơn nhiều so với loại bỏ nó sau khi đã xuất hiện. Bắt đầu bằng việc phân tán lực căng. Nếu chú ý đến kỹ thuật khâu và dán băng để vết thương ít bị kéo căng, lực khiến sẹo dày lên cũng giảm theo. Khi vết thương đã khép, nên dán gel hoặc miếng silicone sớm, từ tuần thứ 2 đến 3. Silicone dùng sớm là phương pháp phòng ngừa có bằng chứng vững chắc nhất. Có thể xem đây là cách ép sẹo trước khi nó kịp hình thành hẳn.

Chống nắng cũng cần được chú ý. Nếu sẹo còn đỏ, chưa trưởng thành mà tiếp xúc ánh nắng, sắc tố và vết đỏ sẽ đậm hơn. Chỉ cần chống nắng tốt, sẹo cũng sẽ ít lộ rõ hơn về sau. Thói quen bóc vảy hay vết thương đang lành bằng tay dễ gây viêm trở lại và khiến sẹo lớn hơn, nên cố gắng kiềm chế. Những vùng nguy cơ cao như xương ức, vai, và vết bỏng nên kết hợp băng ép ngay từ đầu để an toàn hơn. Việc chăm sóc trong vài tháng đầu quyết định hình dạng cuối cùng của sẹo, nên nếu chịu khó một chút khi vết thương còn đỏ, về sau sẽ đỡ tiếc nuối hơn nhiều.