Botox giữ được bao lâu: khác biệt từng người, liều lượng và kháng thể

Nhiều người vẫn nghĩ tiêm Botox một lần là duy trì được khoảng 6 tháng. Nhưng thực tế, có người mới 3 tháng đã thấy nếp nhăn quay lại rõ, còn có người 5 tháng trôi qua vẫn chưa thấy cơ hoạt động mạnh trở lại. Cùng một sản phẩm, cùng một vị trí tiêm, vì sao lại khác nhau đến vậy?

Câu trả lời nằm ở cách Botox tác động lên cơ, và quá trình tác dụng đó mất đi theo một tốc độ riêng ở từng người. Liều lượng, kích thước và sức mạnh của cơ, tốc độ dây thần kinh phục hồi, cùng phản ứng miễn dịch của cơ thể tất cả cộng lại quyết định thời gian duy trì.

Botox làm cơ ngừng hoạt động như thế nào?

Để cơ cử động được, dây thần kinh phải gửi tín hiệu đến cơ. Tín hiệu này được truyền đi nhờ acetylcholine (chất dẫn truyền thần kinh đảm nhiệm việc chuyển tín hiệu giữa dây thần kinh và cơ) được giải phóng ở đầu tận cùng của dây thần kinh. Thành phần chính trong Botox là độc tố botulinum, và nó chặn ngay con đường acetylcholine đi ra.

Cụ thể hơn, độc tố này cắt đứt một loại protein tên là SNAP-25 (protein cần thiết để giải phóng chất dẫn truyền thần kinh), vốn có nhiệm vụ kéo túi chứa acetylcholine đến sát màng tế bào. Có thể hình dung giống như tay nắm cửa bị tháo bỏ hoàn toàn. Không còn tay nắm, acetylcholine bên trong không thể mở cửa đi ra ngoài, và cơ vì không nhận được tín hiệu nên không thể cử động.

Vì vậy, Botox không phá hủy hay làm tổn thương cơ, mà chỉ tạm thời chặn con đường dây thần kinh dùng để "nói chuyện" với cơ. Khi con đường đó mở lại, cơ sẽ cử động như bình thường.

Hiệu quả Botox thường kéo dài mấy tháng?

Trong các báo cáo lâm sàng, thời gian duy trì hiệu quả của Botox thường rơi vào khoảng 3 đến 4 tháng, ngắn thì 2 tháng, còn ở những vùng tiêm liều cao có thể kéo dài gần 5 đến 6 tháng. Khoảng dao động rộng như vậy chủ yếu do tốc độ con đường tín hiệu nói trên mở trở lại không giống nhau giữa các cá nhân.

Cùng một liều tiêm, người thường xuyên vận động cơ mạnh có xu hướng khiến con đường đó mở nhanh hơn. Khi biểu cảm khuôn mặt lớn hoặc cơ được sử dụng lặp đi lặp lại với cường độ mạnh, dây thần kinh cũng "cố gắng" gửi lại tín hiệu thường xuyên hơn.

Tuổi tác và tình trạng da cũng được cho là có liên quan phần nào, tuy mức độ ảnh hưởng không rõ rệt bằng đặc điểm của chính cơ, và sự khác biệt giữa từng người khá lớn nên khó đưa ra con số cụ thể. Chính vì thế, dù tiêm ở cùng một phòng khám, cùng một bác sĩ, chênh lệch vài ngày giữa các lần là điều hoàn toàn bình thường.

Thời gian duy trì theo liều lượng và kích thước cơ

Ở cùng một vị trí, liều tiêm càng cao thì hiệu quả có xu hướng càng kéo dài. Một nghiên cứu ghi nhận rằng thời gian để hiệu quả mất đi ở nhóm tiêm liều cao dài hơn vài tuần so với nhóm tiêm liều thấp. Càng nhiều phân tử độc tố, càng nhiều con đường tín hiệu bị chặn lại, nên dây thần kinh cần nhiều thời gian hơn để mở lại toàn bộ.

Kích thước và sức mạnh của chính cơ cũng đóng vai trò quan trọng. Những cơ lớn và khỏe như cơ cắn (dùng khi nhai) hay cơ bắp chân thường được ghi nhận là hết tác dụng nhanh hơn so với các cơ nhỏ ở vùng trán hay khóe mắt, dù tiêm cùng một liều. Có thể hiểu đơn giản là cơ càng khỏe thì lực dây thần kinh dùng để mở lại con đường đó cũng càng mạnh.

Vì vậy, liều lượng phù hợp được xác định khác nhau tùy từng vị trí. Nếu tiêm vào cơ nhỏ một liều dành cho cơ lớn, nguy cơ khuếch tán sang vùng lân cận sẽ tăng lên; ngược lại nếu tiêm vào cơ lớn liều dành cho cơ nhỏ, sức mạnh của cơ sẽ trở lại rất nhanh. Việc cân đối liều lượng dựa trên thể tích và sức mạnh của cơ chính là yếu tố quyết định thời gian duy trì.

Hiệu quả mất dần như thế nào?

Đầu tận cùng của dây thần kinh bị chặn không hề "nằm yên". Ngay cạnh vị trí bị chặn, nó mọc ra những nhánh mới để cố gắng truyền tín hiệu đến cơ. Có thể ví như việc mở một con đường vòng tạm thời bên cạnh đoạn đường chính đang bị chặn.

Nhờ những nhánh phụ này mà theo thời gian sau khi tiêm, cơ dần dần bắt đầu cử động trở lại. Rồi khi con đường chính từng bị chặn hồi phục hoàn toàn, những nhánh phụ tạm thời đó cũng được dọn dẹp và biến mất, giống như con đường vòng không còn cần thiết nữa thì bị dỡ bỏ. Toàn bộ quá trình này chính là lý do khiến hiệu quả Botox có cảm giác mất dần từ từ chứ không biến mất đột ngột.

Vì thế, rất khó để xác định chính xác ngày nào hiệu quả sẽ hết. Nếp nhăn không quay lại trong một ngày, mà quá trình nhánh phụ mọc ra rồi lại tiêu biến chồng lấp lên nhau trong vài tuần khiến biểu cảm khuôn mặt trở lại từ từ. Đây cũng là lý do vì sao ở giai đoạn đầu sau tiêm cơ gần như không cử động, đến giai đoạn giữa chỉ cử động nhẹ, và càng về sau càng lấy lại sức mạnh ban đầu.

Tiêm lặp lại có kéo dài thời gian duy trì không?

Ở những người tiêm Botox đều đặn trong thời gian dài, người ta ghi nhận một xu hướng là dù khoảng cách giữa các lần tiêm được kéo dài dần, hiệu quả vẫn được duy trì tương đối ổn định. Điều này được giải thích bằng hiện tượng teo cơ do không sử dụng (unused muscle atrophy, cơ trở nên mỏng đi vì ít vận động), khi cơ ít hoạt động trong thời gian dài sẽ tự nhiên giảm thể tích.

Khi cơ mỏng đi, lực mà dây thần kinh cần truyền tải cũng giảm theo. Vì thế dù con đường tín hiệu mở lại, cơ cũng không thể cử động mạnh như trước, và kết quả là hiệu quả nhìn thấy được duy trì lâu hơn. Tuy nhiên mức độ này khác nhau khá nhiều tùy vị trí và tùy người, không phải ai cũng trải qua theo cùng một mức độ.

Có kháng thể Botox thì thuốc hết tác dụng sao?

Trong một số ít trường hợp hiếm gặp, sau nhiều lần tiêm nhắc lại, cơ thể có thể nhận diện protein độc tố botulinum như một vật thể lạ và tạo ra kháng thể trung hòa. Khi kháng thể này hình thành, từ lần tiêm sau đó độc tố có thể bị kháng thể "bắt giữ" trước cả khi kịp chạm đến đầu dây thần kinh, khiến hiệu quả yếu đi hoặc thậm chí không xuất hiện.

Kháng thể được ghi nhận là dễ hình thành hơn khi tiêm nhắc lại với khoảng cách quá gần và liều lượng cao. Vì vậy, điều nghe có vẻ trái ngược nhưng lại đúng, để duy trì hiệu quả lâu dài, cách được khuyến nghị là chỉ tiêm đủ liều cần thiết và giữ khoảng cách đủ dài giữa các lần.

May mắn là trường hợp kháng thể hình thành khiến hiệu quả hoàn toàn không còn tác dụng vẫn được ghi nhận là không phổ biến. Các sản phẩm gần đây có xu hướng giảm bớt lượng protein không cần thiết so với trước, nên khả năng cơ thể nhận diện thành vật thể lạ cũng được cho là thấp hơn trước. Dù vậy, thói quen tiêm nhắc lại quá thường xuyên với khoảng cách ngắn vẫn nên tránh.

Cách chăm sóc sau tiêm để kéo dài hiệu quả

Trong số các yếu tố ảnh hưởng đến thời gian duy trì, có một phần có thể điều chỉnh được phần nào nhờ cách chăm sóc sau tiêm.

• Không xoa nắn hay ấn mạnh vào vùng vừa tiêm: Nếu độc tố chưa kịp ổn định vị trí mà bị lan sang cơ lân cận, hiệu quả ở vùng mong muốn có thể nông hơn dự tính.
• Chỉ tiêm nhắc lại khi hiệu quả cũ đã hết hoàn toàn: Nếu tiêm bổ sung khi hiệu quả trước vẫn còn, liều tích lũy sẽ tăng lên và được cho là làm tăng nguy cơ hình thành kháng thể.
• Kiểm tra thói quen biểu cảm: Thói quen nhíu mày hay nheo mắt mạnh khiến cơ được sử dụng thường xuyên và mạnh hơn, nên hiệu quả có thể mất đi tương đối nhanh.
• Tiêm đúng liều lượng và đúng vị trí: Việc xác định liều dựa trên kích thước và sức mạnh của cơ được hướng dẫn là giúp thời gian duy trì nằm trong phạm vi có thể dự đoán được.

Những cách chăm sóc này không phải là bí quyết giúp kéo dài hiệu quả một cách đột phá, mà đóng vai trò hỗ trợ để các cơ chế đã nêu ở trên diễn ra đúng như kỳ vọng.

References

Korean Dermatological Association, American Academy of Dermatology (AAD), and Ministry of Food and Drug Safety (MFDS).