Mụn người lớn: nguyên nhân, thành phần chăm sóc và khi nào cần đi khám da liễu

Đã ngoài hai mươi mà mụn lại nổi lên thì ai cũng thấy bối rối. Nếu tuổi dậy thì mụn cám nhỏ li ti thường mọc quanh trán và mũi, thì mụn tuổi trưởng thành lại tập trung ở viền hàm và quanh miệng. Không chỉ vậy, mụn còn có xu hướng sưng đỏ, cứng và dai dẳng hơn là những nốt mụn nông thường thấy.

Vì cùng gọi là mụn nên nhiều người nghĩ cách chăm sóc cũng giống nhau. Nhưng mụn tuổi trưởng thành không đơn thuần là vấn đề trên bề mặt da, mà là kết quả của sự đan xen giữa hormone bên trong cơ thể và hàng rào bảo vệ da. Hiểu rõ vì sao vị trí mụn khác đi, vì sao mụn khó dứt hẳn, sẽ giúp định hướng chăm sóc rõ ràng hơn nhiều.

Mụn người lớn mọc ở chỗ nào khác tuổi dậy thì?

Mụn tuổi dậy thì thường lan rộng khắp mặt, từ trán, mũi cho đến má. Nguyên nhân là ở giai đoạn này lượng hormone sinh dục tăng lên, kích thích tuyến bã nhờn trên toàn bộ da cùng lúc.

Ngược lại, mụn tuổi trưởng thành có xu hướng tập trung ở những vùng hẹp hơn như viền hàm, quanh miệng và vùng cổ. Một nốt mụn nổi lên thường để lại vết đỏ kéo dài rồi lại tái phát ở gần đúng vị trí cũ. Khác với kiểu lan rộng của tuổi dậy thì, đây giống như chỉ có tuyến bã nhờn ở một số vùng nhất định phản ứng nhạy cảm hơn hẳn.

Thêm vào đó, mụn tuổi dậy thì thường tự giảm dần theo thời gian, nhưng mụn tuổi trưởng thành thì cứ tái đi tái lại chừng nào thói quen sinh hoạt và chu kỳ hormone chưa thay đổi. Nguyên nhân ở đây không phải là một giai đoạn phát triển diễn ra một lần, mà là tín hiệu lặp lại mỗi tháng.

Vì sao hay nổi ở viền hàm và quanh miệng?

Da vùng viền hàm và quanh miệng có mật độ thụ thể phản ứng với androgen (nhóm hormone sinh dục nam, cũng tồn tại một lượng nhỏ trong cơ thể nữ giới) dày đặc hơn các vùng khác. Có thể hình dung thụ thể như một ổ khóa, hễ hormone đến gõ cửa là nó phản ứng ngay. Nơi nào có nhiều ổ khóa thì cùng một lượng hormone cũng gây ra phản ứng mạnh hơn.

Điều thú vị là, không phải ai bị mụn tuổi trưởng thành cũng có chỉ số androgen trong máu cao bất thường. Trên thực tế, nhiều trường hợp chỉ số này vẫn nằm trong ngưỡng bình thường, chỉ là tuyến bã nhờn ở vùng cằm và quanh miệng nhạy cảm hơn với cùng lượng hormone đó. Nói cách khác, vấn đề không nằm ở lượng hormone nhiều hay ít, mà ở việc vùng da đó tiếp nhận tín hiệu nhạy đến mức nào.

Khi thụ thể này bị kích hoạt, tuyến bã nhờn sẽ sản xuất dầu nhiều hơn bình thường. Lượng dầu dư thừa làm bít lỗ chân lông, tạo điều kiện cho vi khuẩn gây mụn (Cutibacterium acnes) sinh sôi bên trong, dẫn đến những nốt mụn viêm sưng đỏ và cứng.

Chưa kể, viền hàm còn là vùng thường xuyên chạm vào khẩu trang, khăn quàng hoặc tay, nên chịu thêm tác động ma sát cơ học. Khi tuyến bã nhờn vốn đã nhạy cảm lại cộng thêm ma sát, lỗ chân lông càng dễ bít tắc, và vùng này cũng phục hồi chậm hơn những nơi khác.

Căng thẳng và thiếu ngủ ảnh hưởng thế nào?

Khi căng thẳng, cơ thể tăng tiết một loại hormone gọi là cortisol. Vốn dĩ cortisol là hormone giúp cơ thể phản ứng nhanh trong tình huống nguy cấp, và tuyến bã nhờn cũng phản ứng với tín hiệu này bằng cách tăng tiết dầu.

Vì vậy nhiều người cảm nhận rõ mụn ở viền hàm và quanh miệng nặng hơn hẳn vào những giai đoạn dồn dập áp lực như thi cử hay deadline. Thực tế cũng có nhiều nghiên cứu ghi nhận chỉ số căng thẳng càng cao thì mụn càng có xu hướng nặng lên. Tuy nhiên, căng thẳng một mình không tạo ra mụn, mà chính xác hơn là nó đổ thêm dầu vào tuyến bã nhờn vốn đã nhạy cảm sẵn.

Thiếu ngủ cũng tác động theo cơ chế tương tự. Khi ngủ không đủ, nhịp tiết cortisol bị xáo trộn, và thời gian da tự phục hồi hàng rào bảo vệ cũng bị rút ngắn. Đó là lý do sau vài đêm thức khuya liên tục, mụn lại nổi cả ở những vùng vốn dĩ ít khi bị.

Giấc ngủ và căng thẳng còn tác động qua lại lẫn nhau. Căng thẳng làm khó ngủ, thiếu ngủ lại kéo hormone căng thẳng lên cao hơn, tạo thành vòng luẩn quẩn. Vì thế khi mụn nặng, giữ giấc ngủ đều đặn cũng quan trọng không kém việc chăm sóc bằng thành phần.

Vì sao mụn cằm nặng hơn trước kỳ kinh?

Từ sau rụng trứng cho đến trước kỳ kinh, lượng progesterone trong cơ thể tăng lên. Progesterone có tính chất làm tuyến bã nhờn hơi phồng lên, khiến lỗ chân lông dễ bị thu hẹp hơn bình thường trong giai đoạn này.

Cùng lúc đó, estrogen, hormone vốn giúp da mềm mại và căng mọng, lại giảm xuống tương đối. Khi lực kìm hãm này yếu đi, tín hiệu từ nhóm androgen trở nên nổi trội hơn. Đó là lý do khoảng một tuần trước kỳ kinh, mụn ở vùng cằm thường tập trung nổi lên nhiều hơn.

Vì chu kỳ này lặp lại đều đặn mỗi tháng, việc tự ghi chép lại thời điểm mụn nặng lên sẽ giúp nhận ra quy luật riêng của làn da mình. Khi biết được chu kỳ, có thể chủ động tăng cường chăm sóc đúng vào giai đoạn đó.

Cách chăm sóc đều đặn bằng thành phần dịu nhẹ

Da tuổi trưởng thành thường khá nhạy cảm với kích ứng, nên dùng đều đặn các thành phần dịu nhẹ sẽ có lợi hơn. Một số thành phần được biết đến là hỗ trợ tốt bao gồm.

• niacinamide: điều tiết tiết bã nhờn và củng cố hàng rào bảo vệ da. Khi hàng rào da chắc khỏe hơn, da sẽ ít phản ứng với kích ứng từ bên ngoài, tạo môi trường ít sinh mụn mới hơn.
• azelaic acid: giảm tích tụ tế bào chết trong lỗ chân lông, đồng thời ức chế sự phát triển của vi khuẩn gây mụn. Đây là thành phần tác động cùng lúc lên cả hai nguyên nhân, bít tắc và viêm.
• retinoid (bao gồm retinol): giúp tế bào chết trong lỗ chân lông bong ra bình thường thay vì vón cục lại. Thường phải dùng đều đặn khoảng 8 đến 12 tuần thì hiệu quả mới bắt đầu thấy rõ, nên điều quan trọng là không bỏ cuộc khi chưa thấy tác dụng ngay từ đầu.
• salicylic acid (BHA): có khả năng hòa tan trong dầu nên len lỏi sâu vào bên trong lỗ chân lông bị bít bã nhờn để làm sạch tế bào chết. So với AHA tan trong nước, BHA phù hợp hơn với vùng viền hàm vốn nhiều dầu.
• benzoyl peroxide: giúp giảm trực tiếp vi khuẩn gây mụn. Tuy nhiên có thể gây kích ứng nên nên bắt đầu từ nồng độ thấp, và nếu dùng chung với thành phần khác cùng lúc thì kích ứng có thể tăng lên, nên chia thời điểm sử dụng riêng ra.

Thay vì dùng hết tất cả thành phần này cùng lúc, nên bắt đầu với một hoặc hai loại rồi quan sát mức độ thích nghi của da trước khi tăng dần, đó là cách giảm kích ứng hiệu quả hơn.

Khi nào cần đi khám da liễu?

Nếu đã chăm sóc tại nhà mà mụn đỏ vẫn tái phát kéo dài hơn một tháng, hoặc bắt đầu để lại vết thâm, sẹo sau khi lành, thì đó là dấu hiệu cần thăm khám da liễu. Vì kiểm soát viêm sớm trước khi để lại dấu vết sẽ giúp giảm sẹo về sau.

Với mụn tái phát khu trú ở viền hàm, đôi khi điều trị tại chỗ đơn thuần không đủ hiệu quả, nên bác sĩ da liễu có thể cân nhắc phối hợp thêm thuốc uống hoặc điều trị điều chỉnh hormone. Phương pháp nào phù hợp sẽ được xác định sau khi xem xét vị trí, mức độ mụn cùng mối liên hệ với chu kỳ kinh nguyệt.

Ngoài ra, nếu cùng lúc với mụn xuất hiện thêm tình trạng rậm lông hoặc chu kỳ kinh nguyệt trở nên không đều, thì nên kiểm tra tổng thể về hormone thay vì chỉ xem là vấn đề ngoài da. Vì làn da thường là nơi phản ánh những tín hiệu từ bên trong cơ thể ra ngoài.

Sau khi bắt đầu điều trị, thường cần duy trì đều đặn khoảng 4 đến 12 tuần thì mới thấy được sự thay đổi rõ rệt. Vì mụn tuổi trưởng thành không phải hiện tượng đơn lẻ mà hình thành trên nền chu kỳ lặp đi lặp lại, nên thay vì vội vàng đổi phương pháp, kiên trì theo dõi đủ lâu một cách tiếp cận sẽ giúp đánh giá kết quả chính xác hơn.

References

Korean Dermatological Association, American Academy of Dermatology (AAD), and Ministry of Food and Drug Safety (MFDS).