ทรานเนซามิกแอซิดรักษาฝ้า ยากินกับยาทาต่างกันอย่างไร?

เมื่อได้ยินชื่อทรานเนซามิกแอซิดครั้งแรก หลายคนอาจรู้สึกไม่คุ้นเคย แต่จริงๆ แล้วสารตัวนี้ถูกใช้มานานในวงการที่ไม่เกี่ยวกับความงามเลย นับตั้งแต่มีการตีพิมพ์ครั้งแรกในญี่ปุ่นเมื่อปี 1962 ตลอด 60 กว่าปีที่ผ่านมา มันถูกใช้เป็นยาห้ามเลือดในโรงพยาบาล เพื่อลดเลือดออกหลังผ่าตัด หรือควบคุมภาวะประจำเดือนมามากในผู้หญิง

แต่เรื่องราวเปลี่ยนไปเมื่อพบว่าผู้ป่วยที่รับประทานยาห้ามเลือดชนิดนี้มีฝ้าจางลงโดยบังเอิญ เหตุใดสารที่ทำหน้าที่ห้ามเลือดจึงเกี่ยวข้องกับปัญหาเม็ดสีบนใบหน้า หากไล่ดูความเชื่อมโยงนี้ทีละขั้น ก็จะเข้าใจได้เองว่าทำไมทรานเนซามิกแอซิดจึงถูกนำมาใช้กับฝ้า

ทำไมฝ้าไม่ใช่ปัญหาเรื่องเม็ดสีอย่างเดียว?

หลายคนมักคิดว่าฝ้าเป็นเพียงภาวะที่เมลานินสะสมมากเกินไป แต่หากมองผิวที่เป็นฝ้าอย่างละเอียด จะพบว่าเมลานินไม่ใช่ปัญหาเดียว

บริเวณที่เป็นฝ้า เซลล์สร้างเม็ดสีที่เรียกว่าเมลาโนไซต์จะไวต่อสิ่งกระตุ้นเป็นพิเศษ เมื่อมีปัจจัยอย่างแสงแดด ฮอร์โมนเพศหญิง หรือความร้อนมากระตุ้นซ้ำ เมลาโนไซต์ก็จะได้รับสัญญาณให้สร้างเม็ดสีเพิ่มขึ้นเรื่อยๆ นอกจากนี้ยังมีรายงานว่าผิวบริเวณฝ้ามีหลอดเลือดมากกว่าและตอบสนองไวกว่าผิวปกติด้วย กล่าวคือสิ่งที่เกิดขึ้นจริงในฝ้าคือสัญญาณสร้างเม็ดสีกับปฏิกิริยาหลอดเลือดพันกันอยู่ทั้งสองอย่าง

เปรียบเทียบง่ายๆ ฝ้าก็เหมือนถ่านที่ยังไม่ดับสนิทและคุกรุ่นอยู่ในผิว มีถ่านก็ย่อมมีควัน (เม็ดสี) และอุณหภูมิโดยรอบ (ปฏิกิริยาหลอดเลือด) ที่สูงขึ้นตามไปด้วย ดังนั้นการเช็ดควันออกอย่างเดียวจึงมักไม่นานก็เข้มขึ้นอีก

เหตุผลที่ทรานเนซามิกแอซิดได้รับความสนใจก็อยู่ตรงนี้เอง เพราะมีงานวิจัยหลายชิ้นยืนยันว่ามันสามารถเข้าไปมีผลกับทั้งสองเส้นทางนี้ได้

ทรานเนซามิกแอซิดขัดขวางสัญญาณเมลานินอย่างไร?

ในร่างกายของเรามีเอนไซม์ชนิดหนึ่งชื่อพลาสมิน ปกติเอนไซม์นี้ทำหน้าที่สลายลิ่มเลือดที่เกิดจากเลือดแข็งตัว แต่ก็ทำงานอยู่เล็กน้อยตลอดเวลาที่ชั้นหนังกำพร้าของผิวด้วยเช่นกัน ปัญหาคือพลาสมินยังทำหน้าที่อีกอย่างหนึ่งในผิวไปพร้อมกัน

พลาสมินจะไปกระตุ้นเซลล์เคราติโนไซต์ให้สร้างสารที่กระตุ้นเมลาโนไซต์ออกมา พูดง่ายๆ พลาสมินเปรียบเหมือนคนส่งสารที่คอยบอกเมลาโนไซต์ให้สร้างเม็ดสีเพิ่ม เมื่อโดนแดดหรือมีสิ่งกระตุ้น คนส่งสารตัวนี้จะทำงานมากขึ้น ทำให้ปริมาณเมลานินที่ถูกสร้างเพิ่มขึ้นตามไปด้วย และฝ้าก็เข้มขึ้น

ทรานเนซามิกแอซิดจะเข้าไปสกัดขั้นตอนแรกของการสร้างพลาสมินนี้เอง พลาสมินจะถูกสร้างขึ้นก็ต่อเมื่อสารตั้งต้นที่ชื่อพลาสมิโนเจนถูกกระตุ้นให้ทำงาน ทรานเนซามิกแอซิดจะเข้าไปแทรกอยู่ในขั้นตอนกระตุ้นนี้ ทำให้ปริมาณพลาสมินที่ถูกสร้างลดลง เมื่อจำนวนคนส่งสารลดลง สัญญาณที่ส่งไปถึงเมลาโนไซต์ก็ลดลงตามไปด้วย และเมื่อสัญญาณอ่อนลง ปริมาณเมลานินที่ถูกสร้างใหม่ก็ลดลงตามธรรมชาติ

ยกตัวอย่างเช่น หลายคนมักสังเกตว่าหลังจากไปเที่ยวทะเลทั้งวันแล้วโดนแดดจัด วันรุ่งขึ้นฝ้าจะดูเข้มขึ้นผิดปกติ ซึ่งอธิบายได้ว่าแสงแดดไปกระตุ้นให้พลาสมินในผิวทำงานมากขึ้น จำนวนคนส่งสารจึงเพิ่มขึ้นอย่างฉับพลัน เมื่อคนส่งสารมากขึ้น สัญญาณที่ไปกระตุ้นเมลาโนไซต์ก็ยิ่งแรงขึ้นตามไปด้วย

ฤทธิ์ยับยั้งสัญญาณฝั่งหลอดเลือดด้วย

ดังที่กล่าวไปแล้วว่าบริเวณฝ้ามีหลอดเลือดที่ทำงานมากเป็นพิเศษ หลอดเลือดเหล่านี้ไม่ได้เป็นแค่ทางลำเลียงเลือดมาสู่ผิวเท่านั้น แต่เซลล์หลอดเลือดเองยังหลั่งสารที่กระตุ้นเมลาโนไซต์รอบข้างออกมาด้วย ที่พบบ่อยคือสารส่งสัญญาณให้สร้างหลอดเลือดใหม่ และสารส่งสัญญาณให้หลอดเลือดหดตัว

มีงานวิจัยหลายชิ้นยืนยันว่าสารเหล่านี้พบมากขึ้นในบริเวณที่เป็นฝ้า เมื่อสัญญาณจากหลอดเลือดเพิ่มขึ้น เมลาโนไซต์ก็ยิ่งถูกกระตุ้นมากขึ้นตามไปด้วย ในขณะเดียวกันมีรายงานว่าทรานเนซามิกแอซิด ขณะที่ลดพลาสมินลง ก็มีผลกดสัญญาณกระตุ้นจากหลอดเลือดเหล่านี้ไปพร้อมกันด้วย

ยกตัวอย่างเช่น หลายคนรู้สึกว่าฝ้าดูเด่นชัดขึ้นเวลาหน้าแดงหรือรู้สึกร้อนวูบวาบเล็กน้อย ซึ่งอธิบายได้ว่าเป็นเพราะสัญญาณจากหลอดเลือดเพิ่มขึ้นจนไปกระตุ้นเมลาโนไซต์ไปด้วย จึงเป็นเหตุผลที่มักมีคำแนะนำให้หลีกเลี่ยงความร้อนและสิ่งกระตุ้นควบคู่ไปกับการดูแลฝ้า

หากมองฝ้าแค่เรื่องเม็ดสีอย่างเดียว ก็เหมือนแก้ปัญหาได้เพียงครึ่งเดียว ทรานเนซามิกแอซิดต่างจากสารไวท์เทนนิ่งทั่วไปตรงที่กดทั้งสัญญาณสร้างเม็ดสีและสัญญาณกระตุ้นหลอดเลือดไปพร้อมกัน

ยากินกับยาทาต่างกันอย่างไร?

ทรานเนซามิกแอซิดถูกใช้ทั้งแบบรับประทานและแบบทา ซึ่งทั้งสองแบบมีเส้นทางไปถึงร่างกายที่ต่างกันโดยสิ้นเชิง

ทรานเนซามิกแอซิดแบบรับประทานจะผ่านระบบทางเดินอาหาร ถูกดูดซึมเข้ากระแสเลือด แล้วไหลเวียนไปทั่วร่างกายจนถึงผิว ด้วยการเดินทางผ่านกระแสเลือด ทำให้สารตัวนี้กระจายไปได้ทั่วใบหน้า รวมถึงบริเวณฝ้าจางๆ ที่สังเกตเห็นได้ยากด้วย จึงมีรายงานจำนวนมากว่าให้ผลที่เห็นได้ชัดเจนกว่า

ในทางกลับกัน ทรานเนซามิกแอซิดแบบทาต้องซึมผ่านจากผิวหนังชั้นนอกลงไปถึงชั้นหนังแท้ ซึ่งการผ่านชั้นขี้ไคลเป็นเรื่องที่ยากเป็นพิเศษ ทั้งที่ทรานเนซามิกแอซิดมีน้ำหนักโมเลกุลราว 157 ดาลตัน ซึ่งจัดว่าเล็กด้วยซ้ำ ปัญหาไม่ได้อยู่ที่ขนาดแต่อยู่ที่คุณสมบัติ ทรานเนซามิกแอซิดเป็นสารที่ละลายน้ำได้ดี ในขณะที่ชั้นขี้ไคลเป็นเกราะที่อัดแน่นด้วยไขมัน จึงไม่ค่อยยอมให้สารที่ชอบน้ำผ่านเข้าไปได้ง่าย เปรียบเทียบง่ายๆ ก็เหมือนหยดน้ำลงบนกระดาษไข น้ำจะไม่ซึมเข้าไปแต่ไหลกลิ้งอยู่บนผิวเท่านั้น แทนที่จะพยายามดันผ่านตรงๆ การเปิดช่องทางให้ต่างหากจะได้ผลกว่ามาก ดังนั้นผลิตภัณฑ์ทาจึงมักผสมสารช่วยดูดซึมร่วมด้วย หรือใช้ควบคู่กับหัตถการที่เปิดช่องทางเล็กๆ บนผิว เช่น ไมโครนีดลิ่ง จึงจะเห็นผลชัดเจนขึ้น แต่ข้อดีคือแบบทาไม่กระจายไปทั่วร่างกาย ออกฤทธิ์เฉพาะจุดที่ทา จึงมีความกังวลเรื่องผลข้างเคียงทั่วร่างกายน้อยกว่า

ทำไมต้องใช้ร่วมกับสารไวท์เทนนิ่งอื่น

สารไวท์เทนนิ่งแต่ละตัวจะยับยั้งการสร้างเม็ดสีในจุดที่ต่างกัน ไฮโดรควิโนนออกฤทธิ์ด้วยการยับยั้งเอนไซม์หลักที่สร้างเมลานินโดยตรง คือไทโรซิเนส ส่วนไนอาซินาไมด์ทำงานต่างออกไปเล็กน้อย มันไม่ได้ยับยั้งเอนไซม์ แต่ไปสกัดขั้นตอนการส่งต่อเมลาโนโซม ซึ่งเป็นเม็ดสีที่สร้างขึ้นในเมลาโนไซต์ ไม่ให้ถูกส่งต่อไปยังเคราติโนไซต์ ส่วนทรานเนซามิกแอซิดออกฤทธิ์ในขั้นตอนที่อยู่ก่อนหน้าทั้งสองตัวนี้อีก คือลดสัญญาณกระตุ้นที่สั่งให้เมลาโนไซต์สร้างเม็ดสีตั้งแต่ต้นทาง

เมื่อแต่ละตัวออกฤทธิ์คนละจุด การใช้ร่วมกันจึงมักได้รับการอธิบายว่าช่วยกดการสร้างเม็ดสีจากหลายเส้นทางพร้อมกัน ในทางคลินิกจึงพบว่าแพทย์ผิวหนังมักสั่งจ่ายทรานเนซามิกแอซิดร่วมกับสารไวท์เทนนิ่งตัวอื่นด้วยเหตุผลนี้

เปรียบเทียบง่ายๆ ไฮโดรควิโนนเหมือนการชะลอเครื่องจักรที่ประกอบเม็ดสีในโรงงานให้ทำงานช้าลง ไนอาซินาไมด์เหมือนการหยุดรถบรรทุกที่ขนเม็ดสีที่ประกอบเสร็จแล้วไปยังคลังข้างเคียงอย่างเคราติโนไซต์ ส่วนทรานเนซามิกแอซิดเหมือนการลดคำสั่งซื้อวัตถุดิบที่ส่งไปยังโรงงานตั้งแต่ต้น เมื่อออกฤทธิ์คนละจุด การใช้ร่วมกันจึงทำให้ปริมาณเม็ดสีที่มองเห็นได้ในที่สุดลดลงมากกว่าการใช้เพียงตัวเดียว

บางครั้งเมื่อใช้สารตัวเดียวต่อเนื่องนาน 3 ถึง 4 เดือนขึ้นไป ผิวอาจปรับตัวจนรู้สึกว่าผลลัพธ์ค่อยๆ ทื่อลง การใช้สารที่ออกฤทธิ์คนละจุดร่วมกันจะช่วยให้ยังมีเส้นทางอื่นทำงานต่อได้ในช่วงที่ผลลัพธ์เริ่มนิ่ง นี่ก็เป็นอีกเหตุผลหนึ่งที่มักแนะนำให้ใช้ร่วมกัน

ข้อควรระวังที่ต้องเช็กก่อนกิน

เนื่องจากทรานเนซามิกแอซิดเดิมทีเป็นยาที่ยับยั้งเอนไซม์สลายลิ่มเลือด หากมองในมุมกลับก็อาจทำให้สมดุลการแข็งตัวของเลือดเอียงไปทางแข็งตัวง่ายขึ้นเล็กน้อย จึงต้องระวังในประเด็นต่อไปนี้

• ผู้ที่เคยมีประวัติลิ่มเลือดอุดตันหรือมีโรคที่เสี่ยงต่อการเกิดลิ่มเลือดสูง ต้องปรึกษาแพทย์ก่อนรับประทานเสมอ เพราะเป็นยาที่ยับยั้งกลไกสลายลิ่มเลือด หากมีแนวโน้มเกิดลิ่มเลือดอยู่แล้ว ความเสี่ยงก็อาจสูงขึ้นได้อีก เช่น คนที่เคยมีลิ่มเลือดที่หลอดเลือดดำขาในอดีต หากแรงสลายลิ่มเลือดของร่างกายอ่อนลงไปอีก ความเสี่ยงกลับมาเป็นซ้ำก็อาจเพิ่มขึ้น จึงไม่ควรเริ่มใช้ด้วยตัวเองโดยไม่ปรึกษาแพทย์
• ผู้ที่กำลังตั้งครรภ์หรือวางแผนตั้งครรภ์ ควรให้แพทย์เป็นผู้พิจารณาก่อน เพราะเป็นช่วงที่ฮอร์โมนเปลี่ยนแปลงมาก จำเป็นต้องตรวจสอบความเหมาะสมของการใช้ยาเป็นรายบุคคล
• การรับประทานอาจทำให้เกิดอาการทางเดินอาหาร เช่น แสบท้องหรือย่อยยาก มีรายงานว่าอาการมักดีขึ้นเมื่อรับประทานหลังอาหาร
• แบบทาโดยรวมมีความเสี่ยงต่อร่างกายน้อยกว่า แต่หากใช้ร่วมกับไมโครนีดลิ่งหรือหัตถการอื่น อาจเกิดการระคายเคืองหรือรอยแดงบริเวณที่ทำชั่วคราว จึงต้องดูแลผิวทั้งก่อนและหลังหัตถการ

ฝ้ามีลักษณะที่อาจเข้มขึ้นใหม่ได้ตามการโดนแดดหรือการเปลี่ยนแปลงของฮอร์โมน ดังนั้นแม้จะใช้ทรานเนซามิกแอซิดอยู่ ก็ยังแนะนำให้ทาครีมกันแดดอย่างสม่ำเสมอควบคู่กันไปด้วย แทนที่จะหวังพึ่งสารตัวเดียวให้แก้ปัญหาได้ทั้งหมด การใช้ยาที่ช่วยลดสัญญาณควบคู่กับการปรับพฤติกรรมเพื่อลดสิ่งกระตุ้น เป็นแนวทางที่มักได้รับการแนะนำในคลินิกจริงเช่นกัน

References

Korean Dermatological Association, Ministry of Food and Drug Safety (MFDS), American Academy of Dermatology (AAD), and U.S. Food and Drug Administration (FDA).