หลักการแบ่งการขัดผิวเป็นวิธีทางกายภาพที่ขัดออกกับวิธีทางเคมีที่ละลาย และเกณฑ์เลือกตามสภาพผิว

ถ้าล้างหน้าเสร็จแล้วลองสัมผัสใบหน้าแล้วรู้สึกสากมือเป็นบางจุด นั่นคือสัญญาณว่าเซลล์ผิวที่ตายแล้วเริ่มสะสม ผลิตภัณฑ์ขัดผิวแบ่งออกเป็นสองแนวทางใหญ่ ๆ คือวิธีทางกายภาพที่ใช้เม็ดสครับหรือแปรงถูออก และวิธีทางเคมีที่สารซึมเข้าไปละลายพันธะที่ยึดเซลล์ผิวไว้ด้วยกัน แม้ผลลัพธ์สุดท้ายจะเหมือนกันคือเซลล์ผิวเก่าหลุดออกไป แต่วิธีการทำงานตั้งแต่วินาทีที่สัมผัสผิวนั้นต่างกันโดยสิ้นเชิง ดังนั้นก่อนจะรู้ว่าวิธีไหนเหมาะกับผิวของเรา จึงควรเข้าใจก่อนว่าแต่ละวิธีทำงานอย่างไรและเพราะอะไร

ทำไมเซลล์ผิวที่ตายแล้วถึงสะสมตามธรรมชาติ

ผิวหนังจะสร้างเซลล์ใหม่ขึ้นจากชั้นล่างสุดอยู่ตลอดเวลา แล้วดันขึ้นไปด้านบนเรื่อย ๆ เมื่อเซลล์เหล่านี้ขึ้นมาถึงผิวด้านนอก แบนราบลง และตายไป ก็จะกลายเป็นชั้นที่เรียกว่าชั้นเคราติน (stratum corneum) ตามปกติเซลล์เหล่านี้จะหลุดลอกออกเองภายในประมาณ 2 ถึง 4 สัปดาห์

ปัญหาคือรอบการหลุดลอกนี้ไม่ได้คงที่เสมอไป ยิ่งอายุมากขึ้น หรือยิ่งเจอแดดบ่อยเข้า อัตราการหลุดลอกของเซลล์จะช้าลง แต่แรงดันจากเซลล์ใหม่ที่ขึ้นมาจากด้านล่างกลับไม่ได้ลดตามไปด้วย ผลก็คือเซลล์เก่าซ้อนทับกันหนาขึ้นเรื่อย ๆ ทำให้ผิวดูหมองคล้ำและสาก การขัดผิวจึงเป็นกระบวนการที่เจาะจงเอาส่วนที่ค้างอยู่ออกไป เพื่อให้วงจรผลัดเซลล์ผิวกลับมามองเห็นได้ชัดอีกครั้ง

หลักการทำงานของการขัดผิวแบบกายภาพ

การขัดผิวแบบกายภาพใช้แรงจริง ๆ คือแรงเสียดทาน ในการดันเซลล์ผิวที่ตายแล้วให้หลุดออก เมื่อเม็ดสครับหรือแปรงขัดผิวถูไปมาบนผิวหน้า เซลล์ที่ตายแล้วและเริ่มลอกตัวอยู่แล้วก็จะถูกแรงเสียดสีดันจนหลุดออกมา

จุดเด่นของวิธีนี้คือเห็นผลทันทีที่ใช้แรง ไม่ต้องรอให้สารเคมีซึมเข้าไปทำปฏิกิริยาก่อน เพราะแค่ถูเบา ๆ ผิวส่วนที่หยาบก็เรียบขึ้นทันที แต่แรงเสียดทานนี้ไม่ได้เลือกออกฤทธิ์เฉพาะชั้นเคราตินเท่านั้น ถ้าเม็ดสครับมีขนาดใหญ่หรือเป็นเหลี่ยมคม อาจขูดโดนเซลล์ที่ยังไม่พร้อมหลุดไปด้วย และทิ้งรอยแผลเล็ก ๆ ที่มองด้วยตาเปล่าไม่ค่อยเห็นเอาไว้บนผิว

รูปทรงและขนาดของเม็ดสครับก็เป็นตัวกำหนดระดับการระคายเคืองเช่นกัน เม็ดกลมและเนื้อละเอียดจะไถลผ่านผิวเบา ๆ ในขณะที่เม็ดเหลี่ยมและขนาดใหญ่จะเกาะติดผิวและทิ้งแรงกดไว้ที่จุดใดจุดหนึ่ง นี่คือเหตุผลที่แม้ถูด้วยแรงเท่ากัน ผิวก็ยังรับภาระต่างกันตามรูปทรงของเม็ดสครับ

หลักการทำงานของการขัดผิวแบบเคมี

การขัดผิวแบบเคมีอาศัยสารกรดในการคลายพันธะคล้ายกาวที่ยึดเซลล์ผิวไว้ด้วยกัน จนเซลล์หลุดออกเอง สารตัวหลักที่ใช้กันคือ AHA (Alpha Hydroxy Acid กรดที่ละลายน้ำได้ดี เช่น กรดไกลโคลิกหรือกรดแลคติก) และ BHA (Beta Hydroxy Acid กรดที่ละลายในน้ำมันได้ดี ตัวแทนหลักคือกรดซาลิไซลิก)

สารสองตัวนี้ละลายในสารต่างชนิดกัน จึงไปออกฤทธิ์ในตำแหน่งที่ต่างกัน AHA ละลายน้ำได้ดี จึงกระจายตัวอยู่บริเวณผิวด้านนอกเป็นวงกว้าง ส่วน BHA ละลายในน้ำมันได้ดี จึงแทรกซึมลึกลงไปในรูขุมขนที่มีความมันอุดตันอยู่ ด้วยเหตุนี้จึงมักอธิบายกันว่า ผิวที่หยาบและหมองคล้ำเหมาะกับ AHA ส่วนรูขุมขนที่มีความมันปนเซลล์ผิวเก่าอุดตันเหมาะกับ BHA เหตุผลที่ไม่ต้องขัดถูแต่เซลล์ผิวก็หลุดออกได้เอง ก็เพราะเมื่อพันธะถูกคลายแล้ว เซลล์จะหลุดออกเองในตอนล้างหน้าหรือในกระบวนการผลัดเซลล์ผิวตามธรรมชาติ

ช่วงหลังมานี้มักมีการพูดถึง PHA (Polyhydroxy Acid กรดที่ทำงานคล้าย AHA แต่มีโมเลกุลใหญ่กว่า จึงซึมเข้าผิวได้ช้ากว่า) ควบคู่กันไปด้วย เพราะโมเลกุลที่ใหญ่จะซึมลึกทันทีไม่ได้ ต้องค่อย ๆ ทำปฏิกิริยาอยู่บริเวณผิวชั้นบน ทำให้ระคายเคืองน้อยกว่า AHA หรือ BHA แต่ในทางกลับกันก็ผลัดเซลล์ผิวได้ช้ากว่าเช่นกัน

วิธีไหนระคายเคืองน้อยกว่ากัน

การระคายเคืองจากวิธีทางกายภาพส่วนใหญ่มาจากแรงกดและรูปทรงของเม็ดสครับ ยิ่งถูแรงหรือเม็ดสครับยิ่งหยาบ ก็ยิ่งเสี่ยงเกิดรอยแตกเล็ก ๆ บนชั้นเคราติน ซึ่งรอยแตกนี้จะทำให้เกราะปกป้องผิวกักเก็บความชุ่มชื้นได้แย่ลง จุดอ่อนของวิธีทางกายภาพคือแรงที่ใช้ขึ้นอยู่กับมือของผู้ใช้ล้วน ๆ

ส่วนการระคายเคืองจากวิธีทางเคมีส่วนใหญ่ขึ้นอยู่กับความเข้มข้นและค่า pH (ความเป็นกรด-ด่าง ตัวเลขที่บอกระดับความเป็นกรด) ยิ่งความเข้มข้นสูงหรือค่า pH ต่ำ แรงคลายพันธะก็ยิ่งมาก และการระคายเคืองก็อาจมากขึ้นตามไปด้วย แต่วิธีทางเคมีสามารถประเมินความเข้มข้นได้จากตัวเลขบนฉลากผลิตภัณฑ์ในระดับหนึ่ง จึงถือว่าคาดการณ์และควบคุมการระคายเคืองได้ง่ายกว่าวิธีทางกายภาพที่ขึ้นอยู่กับแรงมือ

เกณฑ์การเลือกตามสภาพผิวแต่ละแบบ

ภาระที่ผิวได้รับจากทั้งสองวิธีจะต่างกันไปตามสภาพผิว ลองใช้เกณฑ์ต่อไปนี้เป็นแนวทาง

• ผิวมัน รูขุมขนอุดตันง่าย: เหมาะกับสารเคมีที่ละลายในน้ำมันอย่าง BHA เพราะความมันบนผิวก็เป็นน้ำมันอยู่แล้ว สารที่ละลายในน้ำมันเช่นกันจึงแทรกซึมตามเข้าไปถึงข้างในได้
• ผิวแห้ง ตึงบ่อย: AHA ความเข้มข้นอ่อน ๆ ให้ภาระน้อยกว่าแรงเสียดทาน เพราะแรงถูอาจยิ่งระคายเคืองเกราะผิวที่บางอยู่แล้ว ในขณะที่วิธีทางเคมีไม่ต้องใช้แรงกดก็ผลัดเซลล์ผิวได้
• ผิวแพ้ง่าย แดงบ่อย: แนะนำให้เริ่มทั้งสองวิธีด้วยความเข้มข้นต่ำก่อน เพราะเมื่อเกราะปกป้องผิวอ่อนแอลง ทั้งแรงเสียดทานและสารกรดต่างก็เป็นตัวกระตุ้นให้ระคายเคืองได้ทั้งคู่ การเริ่มด้วยความเข้มข้นต่ำและความถี่น้อยเพื่อดูปฏิกิริยาก่อนจึงปลอดภัยกว่า
• ผิวผสม: มักต้องปรับวิธีตามแต่ละบริเวณ เพราะบริเวณที่มันและบริเวณที่แห้งอยู่บนใบหน้าเดียวกัน ถ้าใช้วิธีเดียวทั่วทั้งหน้าเท่ากันหมด บริเวณหนึ่งก็มักได้รับมากเกินไป ในขณะที่อีกบริเวณหนึ่งได้รับน้อยเกินไป

ทำไมขัดผิวบ่อยเกินไปถึงยิ่งทำให้ผิวแย่ลง

การขัดผิวจะได้ผลก็ต่อเมื่อเจาะจงเอาแค่ส่วนที่ค้างอยู่ออกไปเท่านั้น แต่ถ้าเพิ่มความถี่มากขึ้น เซลล์ที่ยังไม่พร้อมหลุดก็จะถูกดันออกไปเรื่อย ๆ ด้วย จนชั้นเคราตินที่ควรทำหน้าที่ปกป้องผิวเองกลับบางลง

ชั้นเคราตินมักถูกเปรียบเหมือนกำแพงอิฐกับปูน ถ้าเซลล์ผิวเป็นก้อนอิฐ ไขมัน (lipid สารมันที่แทรกอยู่ระหว่างเซลล์ผิว) ที่คั่นอยู่ระหว่างเซลล์ก็ทำหน้าที่เหมือนปูน หากขัดผิวบ่อยเกินไป ไม่ใช่แค่อิฐที่หลุดออก แต่ไขมันที่ทำหน้าที่เป็นปูนก็ถูกล้างออกไปด้วย จนกำแพงทั้งกำแพงหลวมขึ้น ผลที่ตามมาคือความชุ่มชื้นระเหยออกง่ายขึ้น และสิ่งกระตุ้นจากภายนอกก็แทรกซึมเข้ามาง่ายขึ้น ซึ่งอาจทำให้เกิดอาการแดงหรือแสบร้อนบ่อยขึ้นแทนที่จะดีขึ้น

วิธีดูแลผิวหลังขัดผิว

ทันทีหลังขัดผิวเสร็จ ชั้นเซลล์ผิวเก่าที่เคยคลุมผิวไว้จะบางลง ช่วงเวลานี้จะดูแลอย่างไรมีผลต่อผลลัพธ์ของการขัดผิวโดยตรง

แนะนำให้ทาผลิตภัณฑ์บำรุงที่เติมทั้งความชุ่มชื้นและน้ำมันต่อทันที เพราะผิวที่บางลงจะเสียความชุ่มชื้นเร็วกว่าปกติ และยังแนะนำให้ใส่ใจกับครีมกันแดดเป็นพิเศษหลังขัดผิว เพราะเมื่อชั้นเคราตินบางลง รังสียูวีก็ยิ่งซึมลึกเข้าไปในผิวได้ง่ายขึ้น

ควรค่อย ๆ เพิ่มความถี่ตามปฏิกิริยาที่ผิวแสดงออกมา และควรหลีกเลี่ยงการใช้วิธีทางกายภาพกับทางเคมีพร้อมกันในความเข้มข้นสูงตั้งแต่แรก เพราะถ้าใช้สองวิธีซ้อนกันในวันเดียว ภาระที่ชั้นเคราตินต้องรับจะรวมกันมากกว่าใช้แยกกัน การให้วิธีหนึ่งเข้าที่ก่อน แล้วค่อยเว้นระยะเพิ่มอีกวิธีทีหลัง จึงเป็นแนวทางที่ปลอดภัยกว่าสำหรับผิว

References

Korean Dermatological Association, American Academy of Dermatology (AAD), and Ministry of Food and Drug Safety (MFDS).