Cica สารสกัดบัวบก ผลในการลดรอยแดงและฟื้นฟูคอลลาเจน

ชื่อ "Cica" อาจฟังดูไม่คุ้นหู แต่ถ้าพูดว่าบัวบกหลายคนคงร้องอ๋อทันที จริงๆ แล้ว Cica ที่เห็นบ่อยในฉลากส่วนผสมเครื่องสำอางคือชื่อเรียกของสารสกัดจากต้นบัวบก (Centella asiatica) นั่นเอง ครีมปลอบผิวที่คนมักหยิบมาใช้ตอนผิวแดงร้อนวูบวาบหรือบอบบางหลังทำหัตถการ แทบจะไม่มีสูตรไหนที่ไม่มีส่วนผสมนี้เลย

เหตุผลที่บัวบกถูกใช้บ่อยไม่ใช่แค่เพราะกระแสนิยม แต่เพราะสารในบัวบกทำหน้าที่สองอย่างไปพร้อมกัน คือลดการอักเสบและช่วยซ่อมแซมเนื้อเยื่อที่เสียหาย อย่างแรกเป็นการเปลี่ยนแปลงที่รู้สึกได้แทบจะทันทีที่ทา ส่วนอย่างที่สองค่อยๆ ปรากฏผลในระยะเวลาหลายสัปดาห์ บทความนี้จะอธิบายทีละขั้นว่าทำไมสารสกัดจากพืชชนิดเดียวถึงทำงานได้สองอย่างที่ต่างกันขนาดนี้

Cica เป็นสารแบบไหน?

Cica ไม่ใช่ชื่อของสารตัวใดตัวหนึ่งโดยเฉพาะ แต่เป็นชื่อเรียกรวมของสารสกัดจากบัวบก พืชชนิดนี้ถูกใช้เป็นสมุนไพรพื้นบ้านในหลายพื้นที่ของเอเชียมาอย่างยาวนาน แต่เดิมนำมาบดพอกแผลโดยตรง ปัจจุบันมีการสกัดเฉพาะสารออกฤทธิ์ในนั้นมาใส่ในเครื่องสำอางแทน

วงการแพทย์ผิวหนังและอุตสาหกรรมความงามจัด Cica อยู่ในกลุ่มสารสงบผิว เพราะสารสกัดนี้ออกฤทธิ์กับสองสิ่งที่เกิดขึ้นพร้อมกันเวลาผิวถูกกระตุ้น นั่นคือการอักเสบและความเสียหายของเนื้อเยื่อ ทั้งฤทธิ์ลดรอยแดงและฤทธิ์ช่วยซ่อมแซมส่วนที่เสียหายอยู่ในสารสกัดตัวเดียวกัน จึงทำให้ Cica ถูกใส่ในผลิตภัณฑ์ดูแลผิวหลังทำหัตถการบ่อยเป็นพิเศษ

สารสำคัญ 4 ตัวในสารสกัดบัวบก

ในสารสกัดบัวบกมีสารประกอบผสมกันหลายชนิด แต่ตัวหลักที่สำคัญอยู่ในกลุ่มไตรเทอร์พีนอยด์ (triterpenoid สารประกอบที่พืชสร้างขึ้นเอง) ตัวที่พบบ่อยที่สุดคือ madecassoside และ asiaticoside รวมถึง madecassic acid และ asiatic acid ซึ่งเป็นรูปที่เกิดจากการสลายตัวของสองสารแรกในร่างกาย

ทั้งสี่ตัวนี้แม้ชื่อจะคล้ายกันแต่ทำหน้าที่ต่างกันเล็กน้อย madecassoside กับ asiaticoside ที่มีน้ำตาลติดอยู่จะซึมเข้าผิวแล้วค่อยๆ สลายตัว ช่วยให้ฤทธิ์อยู่ได้นาน ส่วน madecassic acid กับ asiatic acid ซึ่งเป็นรูปกรดที่สลายตัวแล้ว มีรายงานว่าออกฤทธิ์กับเซลล์ได้เร็วกว่า นี่คือเหตุผลที่ฉลากส่วนผสมมักมีชื่อกลุ่ม Cica ซ้อนกันหลายตัว

ทำไมรอยแดงสงบลงก่อน?

เวลาผิวแดงและแสบร้อน นั่นคือสัญญาณว่าร่างกายตรวจจับสิ่งกระตุ้นได้แล้วและเปิดระบบป้องกันขึ้นมา ตัวการหลักของปฏิกิริยานี้คือ NF-κB (เอ็นเอฟแคปปาบี โปรตีนสวิตช์ในเซลล์ที่เปิดสัญญาณอักเสบ) เมื่อสวิตช์นี้ถูกเปิด สารที่ก่อการอักเสบจะถูกหลั่งออกมาต่อเนื่อง ทำให้ผิวบวมและแดง

มีรายงานว่า madecassoside และ asiatic acid ช่วยยับยั้งไม่ให้สวิตช์ NF-κB นี้ถูกเปิด เมื่อกดสวิตช์ไว้ได้ ปริมาณสารอักเสบที่ตามมาก็ลดลงไปด้วย เปรียบง่ายๆ เหมือนไม่ได้ปิดสัญญาณเตือนไฟไหม้ทั้งหมด แต่ลดความไวของเครื่องลง จนไม่ตอบสนองต่อประกายไฟเล็กๆ อีกต่อไป นี่จึงเป็นเหตุผลที่หลายคนรู้สึกว่ารอยแดงและอาการแสบร้อนบรรเทาลงค่อนข้างเร็วหลังทาผลิตภัณฑ์ที่มี Cica

การฟื้นฟูคอลลาเจนเกิดขึ้นอย่างไร?

เมื่ออาการระคายเคืองสงบลงแล้ว งานต่อไปคือการซ่อมแซมเนื้อเยื่อที่เสียหาย ตรงนี้เป็นบทบาทของเส้นทาง TGF-β (ทีจีเอฟเบตา โปรตีนสัญญาณที่สั่งให้เซลล์ซ่อมแซมเนื้อเยื่อ) มีรายงานว่า asiaticoside และ madecassoside กระตุ้นสัญญาณ TGF-β นี้ให้ทำงานมากขึ้น ส่งผลให้ไฟโบรบลาสต์ (fibroblast เซลล์ในผิวที่สร้างคอลลาเจน) ผลิตคอลลาเจนออกมาเพิ่มขึ้น

ถ้าเทียบให้เห็นภาพ การลดการอักเสบก็เหมือนการดับไฟ ส่วนการสร้างคอลลาเจนคือการก่อกำแพงขึ้นใหม่ตรงจุดนั้น ถ้าเริ่มก่อสร้างทั้งที่ไฟยังไม่ดับ วัสดุก็จะถูกไฟไหม้ซ้ำอยู่เรื่อยๆ ในทำนองเดียวกัน ตราบใดที่ยังมีการอักเสบหลงเหลืออยู่ คอลลาเจนก็สะสมได้ไม่เต็มที่ จึงเป็นเรื่องธรรมชาติที่กลไกการสงบผิวจะเกิดก่อน แล้วกลไกการฟื้นฟูจึงตามมาทีหลัง

เซราไมด์เติมเกราะป้องกันผิวได้ไหม?

บนผิวหนังชั้นบนสุดมีชั้นบางๆ ที่ประกอบด้วยเซราไมด์ (ceramide สารไขมันที่แทรกอยู่ระหว่างเซลล์ผิว ทำหน้าที่ป้องกันไม่ให้ความชื้นระเหยออกไป) ชั้นนี้ทำหน้าที่คล้ายปูนที่อุดช่องว่างระหว่างก้อนอิฐ ถ้าปูนแน่นดี ความชื้นก็จะระเหยออกน้อยลงและสิ่งกระตุ้นจากภายนอกก็เข้ามาได้ยากขึ้น

มีรายงานว่าสารสกัดบัวบกช่วยกระตุ้นการสร้างเซราไมด์นี้ เปรียบเทียบได้กับการเติมปูนกลับเข้าไปในกำแพงที่ปูนหลุดร่อนจนอิฐเผยออกมา เมื่อเกราะปกป้องผิวถูกเติมเต็มแล้ว การสูญเสียน้ำผ่านผิวหนัง (TEWL น้ำที่ระเหยออกจากผิวชั้นบน) ก็จะลดลง และความสามารถของผิวในการรักษาความชุ่มชื้นด้วยตัวเองก็จะฟื้นกลับมา ยิ่งผิวที่บอบบางไวต่อสิ่งกระตุ้นมากเท่าไร ยิ่งต้องซ่อมเกราะนี้ให้เสร็จก่อน การดูแลขั้นตอนอื่นๆ ถึงจะเห็นผลตามมา

Cica เริ่มเห็นผลเมื่อไร?

ผลลัพธ์จาก Cica แต่ละแบบเกิดขึ้นด้วยความเร็วที่ต่างกัน อาการรอยแดงหรือแสบร้อนซึ่งเป็นผลจากการลดการอักเสบ มักรู้สึกได้ภายในไม่กี่วัน เพราะปฏิกิริยากดสวิตช์ NF-κB เกิดขึ้นค่อนข้างเร็ว

ในทางกลับกัน การสะสมคอลลาเจนและการเติมเต็มเกราะผิวใช้เวลานานกว่ามาก งานวิจัยที่เกี่ยวข้องรายงานว่า หากใช้ต่อเนื่อง มักเห็นการเปลี่ยนแปลงที่ชัดเจนในช่วง 4-12 สัปดาห์ ส่วนบริเวณที่ต้องฟื้นฟูเนื้อเยื่อทั้งหมดอย่างรอยแผลเป็นหรือรอยแตกลาย ต้องใช้เวลานานกว่านั้นอีก คือประมาณ 6 เดือนของการใช้ต่อเนื่องถึงจะเห็นผลชัด ดังนั้นการประเมินผลิตภัณฑ์ Cica ไม่ควรตัดสินจากการใช้แค่ไม่กี่วัน แต่ควรติดตามผลอย่างน้อยหนึ่งเดือนขึ้นไป

ผิวแบบไหนเหมาะกับ Cica?

ไม่ใช่ทุกสภาพผิวที่ต้องการ Cica เท่ากัน แต่กลุ่มที่ได้ประโยชน์ชัดเจนมีอยู่ค่อนข้างแน่นอน

• ผิวที่เกราะปกป้องบางลงชั่วคราวหลังทำเลเซอร์หรือฟื้นผิว: เป็นช่วงที่ภูมิต้านทานต่อสิ่งกระตุ้นลดลง จึงต้องการทั้งการสงบผิวและการฟื้นฟูเกราะผิวไปพร้อมกัน
• ผิวที่มีรอยแดงหลงเหลือหลังสิวยุบ: เพราะการอักเสบยังไม่ดับสนิท เส้นเลือดยังขยายตัวอยู่ สารที่ช่วยลดการอักเสบเพิ่มเติมจึงเป็นประโยชน์
• ผิวที่เกราะอ่อนแอจากการระคายเคืองบ่อยๆ จนแสบง่ายและแห้งง่าย: เพราะสารที่ช่วยสร้างเซราไมด์ออกฤทธิ์โดยตรงกับการเติมเต็มเกราะผิวที่ขาดหายไป

ในทางกลับกัน หากผิวไม่มีอาการระคายเคืองหรืออักเสบชัดเจน Cica ก็ไม่ได้สร้างความเปลี่ยนแปลงที่โดดเด่นเป็นพิเศษ เพราะจุดแข็งของสารนี้คือการดึงสภาพผิวที่เสียสมดุลกลับสู่ปกติ ไม่ใช่การทำให้ผิวที่ปกติดีอยู่แล้วดียิ่งขึ้นไปอีก

ข้อควรเช็กก่อนใช้

Cica มักถูกจัดว่าเป็นสารที่อ่อนโยนและระคายเคืองน้อย แต่ก็ไม่ได้แปลว่าปลอดภัยแบบไม่มีข้อยกเว้น เพราะเป็นสารสกัดจากพืช บางคนอาจมีอาการแพ้ได้แม้จะพบได้ไม่บ่อย เวลาลองใช้ผลิตภัณฑ์ใหม่ควรทดสอบที่ท้องแขนก่อนเสมอเพื่อความปลอดภัย

นอกจากนี้ การมี Cica อยู่ในส่วนผสมไม่ได้แปลว่าความเข้มข้นหรือวิธีสกัดจะเหมือนกันทุกยี่ห้อ ยิ่งชื่อสารอยู่สูงในรายการส่วนผสมเท่าไร ยิ่งหมายถึงปริมาณที่มากเท่านั้น หากต้องการฤทธิ์สงบผิวจริงจัง ควรเลือกผลิตภัณฑ์ที่มีชื่อสารกลุ่ม Cica อยู่ในตำแหน่งต้นๆ ของรายการ และ Cica เพียงอย่างเดียวก็ไม่ได้แก้ปัญหาผิวได้ทุกอย่าง การดูแลพื้นฐานอย่างกันแดดและให้ความชุ่มชื้นยังจำเป็นควบคู่กันไป เพื่อให้เกราะผิวที่ฟื้นฟูแล้วคงอยู่ได้นาน

References

Korean Dermatological Association, American Academy of Dermatology (AAD), and Ministry of Food and Drug Safety (MFDS).