Kem chống nắng vô cơ và hữu cơ chặn tia UV theo cơ chế khác nhau và cách dùng đúng

Ai cũng biết kem chống nắng cần thoa mỗi ngày, kể cả khi không phải mùa hè. Nhưng khi nhìn vào bảng thành phần, những từ như kem chống nắng vô cơ, kem chống nắng hữu cơ lại khá xa lạ, và không dễ giải thích chính xác hai loại này khác nhau ở điểm nào.

Thực ra, hai loại kem chống nắng này chặn tia UV theo cách hoàn toàn khác nhau. Một loại bật ngược ánh sáng ngay trên bề mặt da, loại còn lại hấp thụ ánh sáng và loại bỏ nó hoàn toàn. Khi hiểu được nguyên lý này, bạn cũng sẽ tự nhiên hiểu vì sao có sản phẩm để lại vệt trắng, còn sản phẩm khác lại gây kích ứng.

Tia UVA và UVB ảnh hưởng đến da khác nhau như thế nào?

Tia UV trong ánh nắng mặt trời được phân loại theo bước sóng. Tia UVA có bước sóng dài (320 đến 400nm) nên xuyên sâu xuống lớp hạ bì, tầng da nằm sâu bên dưới. Hạ bì là nơi tập trung collagen, loại protein giống như những cây cột nâng đỡ độ đàn hồi của da, và tia UVA có thể chạm tới tận những cây cột này rồi gây tổn thương từ từ.

Vì vậy tia UVA không gây ra dấu hiệu tức thì như cháy nắng, nhưng lại được xem là thủ phạm chính tạo ra nếp nhăn và chảy xệ da sau hàng chục năm. Hơn nữa, tia UVA còn đủ mạnh để xuyên qua cả kính cửa sổ nên bạn vẫn tiếp xúc với nó ngay cả khi ở trong nhà. Chẳng hạn, nếu ngồi lâu bên cửa sổ, da sẽ không bị cháy nắng nhưng dần dần trở nên xỉn màu, và đó chính là kết quả của việc tia UVA tích tụ từng chút một.

Ngược lại, tia UVB có bước sóng ngắn hơn (290 đến 320nm) nên không thể đi sâu tới hạ bì mà phần lớn bị hấp thụ ngay ở biểu bì, lớp ngoài cùng của da. Bù lại, năng lượng của tia UVB rất mạnh nên chỉ trong thời gian ngắn cũng có thể gây cháy nắng. Việc da đỏ ửng sau khoảng 1 đến 2 giờ tắm biển vào mùa hè chính là do tia UVB gây ra.

Biểu bì tập trung dày đặc dây thần kinh và mạch máu, nên khi tia UVB kích thích tế bào, cơ thể phản ứng ngay lập tức bằng cảm giác đỏ rát và nóng bừng. Ngược lại, hạ bì có phản ứng thần kinh khá chậm, nên dù tia UVA âm thầm tích lũy tổn thương, da vẫn không đau hay đỏ ngay mà cứ lặng lẽ trôi qua.

Nguyên lý kem chống nắng vô cơ phản xạ tia UV

Kem chống nắng vô cơ sử dụng các hạt khoáng siêu nhỏ như oxit kẽm (zinc oxide) hoặc titan dioxit (titanium dioxide) làm thành phần chính. Những hạt này bám lại trên bề mặt da, tạo thành một lớp màng mỏng.

Khi tia UV chiếu tới da, các hạt khoáng này hoạt động như những chiếc gương nhỏ, bật ngược hoặc phân tán ánh sáng ra mọi hướng. Nói cách khác, ánh sáng bị đổi hướng ngay trên bề mặt trước khi kịp đi vào bên trong da. Hãy hình dung tấm chăn bạc mà người leo núi quấn quanh người vào mùa đông, tấm bạc phản xạ nhiệt đang thoát ra khỏi cơ thể và bật nó trở lại. Các hạt khoáng trong kem chống nắng vô cơ cũng vậy, chúng bật ngược tia UV lại trước khi nó kịp chạm vào da.

Vì vậy, kem chống nắng vô cơ ngăn tia UV chạm vào tế bào da ngay từ đầu nên tạo ra hiệu quả bảo vệ mà không cần bất kỳ phản ứng hóa học nào. Do ít gây kích ứng, loại kem này được xem là tương đối an toàn cho da nhạy cảm hoặc da trẻ em. Để xảy ra phản ứng hóa học thì thành phần phải liên kết với da, nhưng vì kem chống nắng vô cơ không trải qua quá trình đó nên khả năng gây kích ứng hay dị ứng cũng tự nhiên thấp hơn.

Còn một đặc điểm quan trọng khác. Vì phản xạ là một tác động vật lý nên hiệu quả xuất hiện ngay từ khoảnh khắc thoa lên da, không cần thời gian để thành phần thấm vào da và phản ứng. Đây cũng là lý do loại kem này khá tiện lợi khi bạn cần ra ngoài gấp.

Kem chống nắng hữu cơ hấp thụ và loại bỏ tia UV như thế nào?

Kem chống nắng hữu cơ sử dụng các hợp chất gốc carbon như avobenzone, octinoxate. Thay vì phản xạ, những thành phần này hấp thụ trực tiếp năng lượng tia UV vào chính phân tử của mình.

Phân tử hấp thụ tia UV lập tức chuyển sang trạng thái kích thích, tức là mức năng lượng tăng cao và trở nên bất ổn định. Giống như một chiếc lò xo bị nén rồi bật ra, phân tử này ngay lập tức trở về hình dạng ban đầu, đồng thời giải phóng năng lượng đã hấp thụ ra ngoài dưới dạng nhiệt. Có thể ví như khi bạn chạm tay vào một chiếc nồi nóng rồi rút tay ra ngay lập tức, bạn tiếp nhận nhiệt trong tích tắc nhưng không giữ nó lâu, mà lập tức thoát nhiệt ra ngoài và trở về trạng thái bình thường.

Nói cách khác, năng lượng ánh sáng nguy hiểm từ tia UV được chuyển hóa thành một lượng nhiệt cực nhỏ và biến mất trước khi kịp gây hại cho da. Tuy nhiên, khi quá trình này lặp lại nhiều lần, bản thân thành phần cũng dần bị phân hủy, nên khả năng bảo vệ của kem chống nắng hữu cơ được cho là sẽ giảm dần theo thời gian. Cũng giống như một chiếc lò xo bị nén rồi bung ra quá nhiều lần sẽ dần mất tính đàn hồi, các phân tử kem chống nắng hữu cơ lặp lại phản ứng hấp thụ và giải phóng nhiệt hàng trăm lần mỗi ngày, nên cấu trúc của chúng cũng dần bị xáo trộn.

Và khác với kem chống nắng vô cơ, kem chống nắng hữu cơ không có hiệu quả ngay lập tức. Vì thành phần cần thời gian ổn định trên lớp màng mỏng của bề mặt da thì phản ứng hấp thụ mới thực sự bắt đầu, nên tốt nhất bạn nên thoa trước khi ra ngoài khoảng 20 đến 30 phút. Nếu bỏ qua khoảng thời gian này và bước ngay ra nắng, có nghĩa là bạn đang tiếp xúc với tia UV trong khi thành phần vẫn chưa sẵn sàng.

Vì sao hiện tượng vệt trắng chỉ xuất hiện rõ ở kem chống nắng vô cơ?

Vệt trắng là hiện tượng da bị ánh lên màu trắng sau khi thoa kem chống nắng. Hiện tượng này chủ yếu xảy ra với kem chống nắng vô cơ.

Nguyên nhân nằm ở kích thước hạt. Các hạt oxit kẽm hay titan dioxit có đặc tính phản xạ luôn cả một phần ánh sáng nhìn thấy được bằng mắt thường, nên dù chỉ thoa một lớp mỏng trên da vẫn nổi rõ như một lớp màng trắng. Điều này cũng tương tự như khi bạn sơn một lớp sơn trắng mỏng lên tường, màu bên dưới không thể lộ ra mà bị lớp trắng che phủ hoàn toàn. Khi các hạt phản xạ ánh sáng, màu da bên dưới không thể hiện rõ ra ngoài mà trông như đang khoác một lớp màng trắng lên trên.

Gần đây, các sản phẩm nghiền hạt thành kích thước nano ngày càng phổ biến nên hiện tượng vệt trắng đã giảm đi nhiều, nhưng được cho là vẫn khó loại bỏ hoàn toàn. Ngược lại, kem chống nắng hữu cơ không phản xạ ánh sáng mà chỉ hấp thụ, nên khi thoa lên da thường bám trong suốt hơn.

Chỉ số SPF và PA lần lượt bảo vệ da khỏi điều gì?

Trên bao bì kem chống nắng, bạn sẽ thấy hai chỉ số SPF và PA được ghi cùng nhau. Hai chỉ số này được đo dựa trên hai loại tia UV khác nhau.

SPF (Sun Protection Factor) là chỉ số thể hiện mức độ ngăn chặn tia UVB. Con số càng lớn nghĩa là thời gian trước khi da bắt đầu đỏ ửng càng được kéo dài hơn. Ví dụ, nếu da không thoa gì bắt đầu đỏ sau 10 phút, thì về mặt lý thuyết, SPF15 sẽ kéo dài thời gian đó gấp 15 lần, tức là lên tới 150 phút. Tuy nhiên, do mồ hôi và ma sát, kem thường bị trôi đi nhanh hơn thời gian lý thuyết trên thực tế, nên bạn không nên chỉ tin vào con số mà bỏ qua việc thoa lại. PA (Protection Grade of UVA) thể hiện mức độ chặn tia UVA, và càng nhiều dấu + như PA+++ thì hiệu quả bảo vệ càng cao.

Chỉ một trong hai chỉ số cao thôi thì chưa đủ. Để chặn đồng thời tia UVA gây tổn thương hạ bì và tia UVB gây cháy nắng, bạn nên chú ý đến cả SPF lẫn PA cùng lúc.

Cần thoa kem chống nắng với lượng bao nhiêu và tần suất ra sao mới có hiệu quả?

Kem chống nắng chỉ phát huy đúng khả năng bảo vệ được ghi trên bao bì khi bạn thoa đủ lượng và thoa lại đúng chu kỳ. Hãy kiểm tra những điều sau.

• Thoa lượng kem tương đương hoặc nhiều hơn kích thước đồng xu 500 won cho toàn bộ khuôn mặt: chỉ số SPF và PA ghi trên sản phẩm được đo dựa trên độ dày này, nên nếu thoa ít hơn, khả năng bảo vệ thực tế sẽ thấp hơn nhiều so với con số ghi trên bao bì.
• Thoa lại sau mỗi 2 giờ khi ở ngoài trời: thành phần của kem chống nắng hữu cơ dần bị phân hủy trong quá trình hấp thụ tia UV, còn kem chống nắng vô cơ cũng bị mồ hôi và bã nhờn cuốn trôi, nên lớp bảo vệ sẽ mỏng dần theo thời gian.
• Thoa cả vào những ngày trời râm: mây có thể che bớt ánh sáng nhìn thấy được nhưng phần lớn tia UV vẫn xuyên qua bình thường, nên dù nắng có vẻ yếu, da vẫn liên tục tiếp xúc với tia UV.

Cuối cùng, hiệu quả thực tế của kem chống nắng phụ thuộc rất nhiều vào việc bạn thoa dày bao nhiêu và thoa lại thường xuyên ra sao. Nếu việc dùng tay thoa lại lên lớp trang điểm quá bất tiện, dùng thêm phấn nước hoặc dạng xịt có chỉ số chống nắng để lớp chồng lên nhau cũng là một cách thực tế.

Làm sao để chọn kem chống nắng phù hợp với làn da của tôi?

Không thể khẳng định chắc chắn kem chống nắng vô cơ hay hữu cơ loại nào tốt hơn tuyệt đối, vì mỗi loại da sẽ hợp với một loại kem khác nhau.

Nếu da bạn nhạy cảm hoặc dễ đỏ khi bị kích ứng, kem chống nắng vô cơ thường được xem là dễ chịu hơn. Vì đây là cách bảo vệ vật lý chứ không phải phản ứng hóa học, nên khả năng gây kích ứng cũng thấp hơn.

Ngược lại, nếu da bạn tiết nhiều dầu và ngại vệt trắng, kem chống nắng hữu cơ với kết cấu nhẹ, trong suốt thường được ưa chuộng hơn. Tuy nhiên, một số thành phần trong kem chống nắng hữu cơ được ghi nhận có thể gây viêm da tiếp xúc, nên nếu bạn liên tục cảm thấy châm chích hay đỏ da sau khi thoa, việc đổi sang thành phần khác cũng là một cách.

Gần đây cũng có nhiều sản phẩm kết hợp cả hai cơ chế. Bằng cách tận dụng đồng thời khả năng phản xạ và hấp thụ, những sản phẩm này đang phát triển theo hướng giảm vệt trắng mà vẫn giữ được hiệu quả bảo vệ. Bạn cũng có thể chia vùng để dùng riêng, nhiều người thoa kem chống nắng vô cơ cho vùng mặt dễ kích ứng, còn kem chống nắng hữu cơ có kết cấu nhẹ cho tay chân, nơi tiếp xúc nhiều với ánh nắng. Suy cho cùng, không có một câu trả lời cố định duy nhất, mà đó là quá trình quan sát tín hiệu của làn da để tìm ra loại phù hợp nhất với mình.

References

Korean Dermatological Association, Ministry of Food and Drug Safety (MFDS), American Academy of Dermatology (AAD), and U.S. Food and Drug Administration (FDA).